türkoloji-iran

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Thu, 15 Oct 2009 20:25:00 +0000

هرمز چهارم: شاه توركزاد ساساني

مهران بهاري

http://sozumuz.blogspot.com/

موضوع نوشته زير، "هرمز چهارم" ملقب به "ترك" و يا "تركزاد- تركزاده"، يكي از پادشاهان تورك سلسله ساساني است. وي از سال ٥٧٩ تا٥٩٠ ميلادي يعني سال قتل خويش بر تخت شاهي ساسانيان نشسته است. مادر هرمز چهارم "قاين"، دختر ايستمي خان، خاقان امپراتوري گؤك تورك بود. پدر هرمز چهارم، خسرو اول انوشيروان است كه خود فرزند شاهزاده خانمي از قوم زردپوست هپتاليت و يا آغ هون بنام نويان دخت بود. "خسرو پرويز"، جانشين و پسر هرمز چهارم نيز حاصل ازدواج وي با يك شاهزاده ديگر هپتاليت (دختر خوراد خاقان هپتاليت) است.

براي بدست آوردن اطلاعات بيشتر در باره دولتهاي توركي كه در اين نوشته از آنها نام برده شده است، ميتوان به وبلاگ "سؤزوموز`ون تورك دئوله تله ري بؤلومو" http://sozumuz-turk-dovletler.blogspot.com/ مراجعه نمود.

سؤزوموز

نژادپرستي آريائي از يك سو به وجود نژادي سفيد پوست و پاك بنام "آريا" معتقد بوده و از سوئي ديگر "ترك" را مترادف زرد پوست دانسته و زردپوستان را نژادي پست ميشمارد. تاريخنگاري رسمي و آموزش دولتي در ايران نيز كه در راستاي باستانگرائي، آرياپرستي و برتريت قومي فارسي بنيان گذارده شده، تصويري كاملا مخدوش و غيرواقعي در باره تاريخ دول حاكم بر ايران از جمله در باره خاندانها و سلسله هاي موسوم به هخامنشي و ساساني و نيز آيين زردشتي ترسيم مينمايد و به آرماني ساختن آنها ميپردازد. اما واقعيتهاي تاريخي بر خلاف اين آموزه هاي رسمي است. همانگونه كه در اين نوشته نيز نشان داده خواهد شد خاندان ساساني نه تنها نژادا آريائي نيست بلكه به لحاظ تباري خانداني دورگه و ايراني-آلتائي و از جنبه فيزيوتيپ نيمه زردپوست (منقولوئيد) است.

برخي از محققين ادعا نموده اند كه" سطری سند درست در باره ساسانيان نداريم و حکايتشان، به تمامی و بارها بدتر از موضوع اشکانيان، جعل کامل است" (ناصر پورپيرار). با اينهمه از لابلاي همين آموزه هاي خدشه دار دولتي پان ايرانيستي نيز ميتوان به برخي گوشه هاي تاريك تاريخ مردم و ملل ساكن در اين كشور دست يافت.

در سال ٥٣١ بعد از مرگ قباد اول (٥٣١-٤٨٤)، يكي از پسرانش به نام خسرو اول (٥٧٩-٥١٥) كه بعدها لقب انوشيروان يافت به سلطنت (٥٣١ تا ٥٧٩) رسيد. مادر خسرو اول شاهزاده خانمي از قوم زردپوست هپتاليت و يا آغ هون بنام نويان دخت (١) بود. (قباد بنا به آئين زرتشتي، با خواهرزاده خود بنام زنبق نيز ازدواج كرده بود. زنبق نيمه تورك، حاصل ازدواج خواهر قباد با خاقان تورك است). خسرو انوشيروان، اين پادشاه نيمه زردپوست، از نامدارترين سلاطين ساساني محسوب شده و او را به سبب برخي اصلاحات مالي و اداري، لقب عادل داده اند. ادعا شده است كه دوران سلطنت خسرو انوشيروان دوران شكوه و اقتدار سياسي و نظامي و فرهنگي حكومت ساسانيان بود. او قبل از جلوس به تخت شاهي، به كمك اشراف و روحانيان زردشتي، و با ياري ٣٠ هزار جنگاور زردپوست آغ هون، مزدك و پيروان وي را كشت و شورش مردمي و روشنگرانه مزدكيان را سركوب كرد. خسرو اول انوشيروان بعد از نيم قرن سلطنت در سال ٥٧٩ بدرود حيات گفت و با مرگ او، دوران سلطنت پسرش هرمز چهارم، شاه تورك ساساني آغاز گرديد.

"ايستمي خان"، امپراتور گؤك ترك غربي

هرچند پيش از قرن ششم ميلادي دولتهائي چند بدست اقوام و گروهاي توركي تاسيس شده اند، با اينهمه نخستين دولت تورك كه نام "تورك" را نيز بر خود دارد، دولت گؤك تورك (توركهاي آسماني و يا آبي، به چيني Tu-chüeh)(٢) است. دولت گؤك تورك توسط بومين خان (Bumin) تاسيس شده است . وي كه در سال تاسيس دولتش فوت نمود اداره شاخه غربي دولت خويش را به برادر كوچكش "ايستمي" (ايسته مي و يا ايشتمي) (٣) سپرده بود. "ايستمي خان" ملقب به "ديزابول (چين يابغو) قاغان چيگين ياندو" (٤)، مطيع شاخه شرقي كه تحت حاكميت "موكان" (٥) قرار داشت بود. ايستمي خان از برجسته ترين شاهان دولت گؤك تورك است. شاخه غربي دولت گؤك تورك تحت فرماندهي ايستمي خان و در اثر فعاليتهاي گسترده نظامي و سياسي وي، در مدت كوتاهي سرزمينهاي بسيار وسيعي را در شرق ايسيق گؤل و تانري داغلاري در غرب آلتايها به كنترل خود در آورده و در غرب با دو دولت بزرگ عصر، ساساني و بيزانس تماس پيدا كرد. ايستمي خان پس از تجربه نخستين درگيري با دولت آغ هونهاي زرد پوست (هپتاليتها- هياطله) كه راه ابريشم را در كنترل خود داشتند، براي از ميان برداشتن آنها، با امپراتوري ساساني متفق شد. سفيران ايستمي براي مذاكره به دربار خسرو انوشيروان نيمه زردپوست كه در صدد خاتمه بخشيدن به تجاوزات و تهديدهاي هياطله خويشاوند و اعاده اعتبار دولت ساساني بود، رفتند. انوشيروان آنها را به گرمي پذيرفت و مقاوله اي براي بر انداختن دولت هياطله بسته شد.

دولت آغ هون و يا هپتاليتها بين سالهاي ٥٦٣ و ٥٦٧ با هجوم نيروهاي گؤك تورك غربي تحت فرماندهي خاقان بزرگ ايستمي خان فروريخت. با سقوط دولت آغ هونها ماوراءالنهر، بخشي از فرغانه، جنوب تركستان غربي، كاشغر و ختن و ..... ضميمه دولت گؤك تورك شد و براي بار سوم راههاي تجاري آسياي دروني به تصرف توركان در آمد و بدين ترتيب دو دولت فاتح گؤك تورك و ساساني در شرق همسايه گرديدند. اين همسايگي زمينه افزايش نفوذ توركان در سياستهاي داخلي و خارجي دولت ساساني را فراهم آورد. ايستمي خان نخست با همكاري بيزانسها، خسرو انوشيروان را مجبور به گشودن راههاي ابريشم نمود و پس از شروع جنگهاي ساساني و بيزانس در سال ٥٧١، درصدد گسترش نفوذ و حاكميت خود در نواحي اي از خوارزم تا رود كوبان در قفقاز شمالي بر آمد. در سالهاي نخستين دهه ٧٠ نيروهاي گؤك تورك به نيت اتفاق و ملحق شدن به توركهاي سابار (٦) و اون اوقور و ..... در آزربايجان و قفقاز جنوبي، تا دربند آزربايجان پيش آمدند. (در دوره ساساني بويژه گروههايي از مناطق روستايي و شباني آزربايجان متشكل از توركان ساراقور، بلغار، خزر (٧)، سابير، ان اغور، اوقور، بارسيل، كنگر، آغاچري، هون، بون تورك، پچنك، آوار، قپچاق، يازير، ..... بود). بدين ترتيب دولت ساساني علاوه بر شرق و شمال شرق، در شمال غرب نيز با دولت توركي گؤك تورك همسايه گشت. خود ايستمي خان نيز در سال ٥٧١ به آزربايجان وارد شد.

ازدواج خسرو انوشيروان با شاهزاده خانم تورك "قاين"

يكي از نشانه هاي نزديكي دو دولت گؤك تورك و ساساني، ازدواج خسرو انوشيروان (نيمه زردپوست و از مادري هپتاليت) با "قاين" دختر ايستمي خاقان بود. اين ازدواج باعث اتحاد دولتين ساساني و گؤك تورك گرديد. قاين دومين همسر خسرو انوشيروان بود. با اين ازدواج دختر ايستمي خاقان ملكه دولت ساساني، خسرو انوشيروان نيز داماد دولت گؤك تورك گرديد. البلاذوري در كتاب خود كتاب فتوح البلدان مينويسد: "انوشيروان حكمدار ساساني نامه اي به پادشاه توركان خزر نوشته و به او اعلام دوستي كرده و براي نزديكي خواستار ازدواج با دختر او شده است. خاقان خزر نيز دختر خويش را به وي داد و بعد نيز خود به ديدار وي آمد. آنها در بارشيله (٨) (بورچالي در آزربايجان شمالي) ديدار نمودند". لازم به ياد آوري است كه خاندان حاكم خزرها، شاخه اي از خاندان حاكم گؤك توركها، آشينا-آچينا-انسا بوده است. فرزند ديگر ايستمي خان و برادر قاين، "تونگ يابغو زيبال" (T'ung Yabghu Ziebal)، همچنين پسران تونگ يابغو زيبال و يا برادرزادگان قاين، "هاربيس" (Harbis) و "بوليشاد" (Buli-shad) همه از خاقانهاي خزرها ميباشند.

نام قاين مادر هرمزد چهارم را مسعودي به شكل "فاقم"، ابن بلخي "قاقم"، يك اثر متاخر "تاكوم" و بسياري از منابع غربي "قاين" (Kayen of the T'etalats'ik) ثبت كرده اند (٩). مادر قاين، "چانگ لو" (Ch'ang-lo) شاهزاده اي چيني است. Roux دركتاب آسياي ميانه، تاريخ و تمدن در باره قاين چنين ميگويد: ازدواج دختر ايستمي خان با شاه ساساني خسرو انوشيروان، حادثه اي شگفت انگيز است كه مشابه آن بعدها بسيار تكرار شده است. شاهزاده خانم جوان بر خلاف ديگر همسران وي، مقام و بستر خود را به زيبايان ديگر تسليم ننمود. او براي خود قدرت و نفوذي ايجاد كرد، همراه با خسرو كشور را اداره نمود و به وي وارث، هرمزد چهارم توركزاد (تورك اوغلو) را تقديم كرد.

هرمز چهارم، هرمز تركزاد

(١٠)هرمزد چهارم (Hermisdas, Ormizd, Ormuzd, Hormazd) بعد از مرگ" خسرو انوشيروان" به سال ٥٧٩ بر تخت سلطنت نشست. وي از شاهان تورك تبار سلسله ساساني است. ايرانيان هرمزد چهارم، نوه ايستمي خان خاقان دولت گؤك تورك را "تركزاد، تركزاده" و توركان وي را "توركده ن دوغما" و يا "تورك اوغلو" ناميده اند (در منابع انگليسي Turkish-born, The Turk). مفاتيح العلوم در باره هرمزد مينويسد: "هرمز و لقبه‏:‏ تركزاد, أي ابن التركية، لأن أمه كانت ابنة خاقان ملك الترك"‏. (لقب او تركزاد بود، همان كه فرزند تورك بود و مادرش دختر خاقان حكمدار تورك). در باره هرمز چهارم حكايات و روايات بسيار ي در منابع تاريخي از جمله از سوي طبري نقل شده است. منبعي ايراني در باره وي چنين ميگويد: "پس از مرگ خسرو فرزند قباد، پسر وي هرمز بر سرزمين ايران فرمان راند. مادر وي قاين دختر خاقان بزرگ ترك، شاه تتلاتسيك بود. هرمز طبيعتي بد از سوي پدر و خوي شيطاني بدتري از سوي مادر به ارث برده بود". ديگري چنين ميگويد: "به خالوهاي ترك خويش كشيده بود. هميشه پيروز بود و هر آنچه را كه ميخواست بدست ميآورد. باهوش و بدطينت بود".

پادشاهي مردمي و مخالف با اعيان و اشراف:

پدر هرمز خسرو انوشيروان هواخواه و متكي به اشراف و روحانيون زرتشتي بود. اما آنچنانكه از منابع تاريخي برميآيد هرمز حكمراني مستبد، اما خوش قلب و عادل بوده است. وي مدافع مردم عادي، طرفدار توده هاي ساده و زحمتكش خلق بود و بر ثروتمندان و اعيان سخت ميگرفت. گفته شده است كه هرمزد به تحقير طبقات برگزيده و خاندانهاي اشرافي کهن (اسواران) که خود را اصيل و توده مردم را فرومايه ميدانستند و در عين حال از ارکان اصلي رزمنده سپاه بودند و نقشي اساسي در ثبات حکومت ساساني داشتند پرداخته است. او برخي از افراد اين خاندانها را زنداني کرده يا از مقام و منزلتشان کاست. به سپاهيان عادي متوجه شد و امور مهم را به دست ايشان و ديگر غير اصيلزادگان سپرد. در نتيجه اين اقدامات، درباريان، اعيان و اشراف به دشمني با وي برخاستند و به توطئه چيني آغاز نمودند.

مخالفت با طبقه روحانيون (موبدان، مغان) و بنيادگرايي زردشتي در دولت ساساني:

علاوه بر درباريان، روحانيان زرتشتي نيز از هرمزد دل خوشي نداشتند. اين درست است كه در تاريخ سرزمين ايران نابردباري ديني با حاكميت دولت هخامنشي كه آيين زرتشتي را دين رسمي دولت خويش نمودند آغاز شده است، با اينهمه، دين دولتي و سياست دولتي آزار و سركوب سيستماتيك ديگرانديشان و معتقدان به آيينها و اديان (موسوي، بوديسم، براهمائي، مسيحي و مانوي) در دوره ساسانيان آغاز گرديده است. ساسانيان به گونه اي از آئين ديرين ايرانيان هخامنشي يعني نوعي زردشتيگري باز گشته بودند و از مروجين خشك و متعصب اين مذهب شده، درصدد تحميل اين كيش به همه اتباع و مستملكات خود بر آمده بودند. در عهد ساسانيان بين دو دستگاه دين و دولت ارتباط محكمي ايجاد شد. طبقه و هيرارشي ديني، سيستم منظم آموزش ديني و درك استانداردي از دين با اصول و مفاهيم خاص خود ايجاد گرديد. در اين دوره صنف متشكل روحانيت به تمام امور ديني و غير ديني دولت مداخله نموده و هر كس و گروه و انديشه اي كه مخالف درك استاندارد و تفسير رسمي آنان بود را نابود كرده است.

هرمزد چهارم، پادشاه تورك ساساني، در صدد قلع و قمع روحانيون زرتشتي و محدود نمودن نفوذ و قدرت آنان در دستگاه دولتي برآمده و به مخالفت با برخي از اصول و فرائض زرتشتي مانند ازدواج با محارم و آزار و اذيت معتقدان ساير اديان برخاست. او با خوشرفتاري و مدارايي كه نسبت به مسيحيان در امپراتوري خويش نشان ميداد خشم روحانيون زرتشتي را برانگيخت. هرمز تركزاد هنگامي كه موبدان زرتشتي از وي خواستار آزار و تعقيب مسيحيان شدند، چنين پاسخ داد: "تخت و دولت تنها زماني مصونيت خواهند داشت كه خوشبختي هر دو دين رعايت شود".

اصلاحات در ارتش، توطئه بهرام چوبين

هرمز تركزاد (تورك اوغلو)، از پدر خويش دو جنگ به ارث برده بود، جنگ با بيزانس و جنگ با دولتهاي تورك. در زمان هرمز چهارم دولت گؤك تورك به رهبري "تاردو (١١) قاغان"، پسر ايستمي خان قدرت افزوني يافت و به مداخله در امور داخلي دولت ساساني شدت بخشيد. در آخرين سالهاي سلطنت وي، نيروهاي تورك از هر دو سوي شرق و غرب به اراضي دولت ساساني يورش برده وارد آن گرديدند. از سوئي اردوئي از توركان خزر در غرب درياي خزر به قفقاز و آزربايجان و جنوب هجوم آورده، دربند آزربايجان را محاصره نمود، و از سوي ديگر همزمان در شرق درياي خزر، نيروهاي گؤك تورك وارد حدود دولت ساساني گرديده و پس از فتح منطقه ختن، نواحي هرات و بادغيس در خراسان را فتح كردند. سرداري به نام بهرام چوبين توانست كه اين سپاه دوم را شكست داده، پيشرويش را متوقف سازد. پس از اين پيروزي، بهرام چوبين از طرف هرمزد چهارم مامور جنگ با نيروهاي رومي كه به آزربايجان شمالي وارد شده بودند گرديد، اما در جنگ با روميان مغلوب گرديد. هرمز كه ديسيپليني شديد در ارتش و محاكم برقرار نموده بود، به سبب شكست بهرام چوبين از بيزانسيها او را به جبن متهم ساخته بركنار نمود و در مقام تحقير جامه زنانه اي برايش فرستاد. اين امر موجب آزردگي خاطر و دلشکسته عصيان بهرام چوبين و ناخشنودي ارتش گرديد.

مخالفت با سنت زردشتي-ايراني ازدواج با محارم خويدوده

مخالفت با سنت ايراني - زرتشتي ازدواج با محارم (خويدوده)، سبب ديگر كشمكش بين هرمز چهارم پادشاه تورك ساساني با موبدان و بزرگان زرتشتي از جمله بهرام چوبين بود. بهرام چوبين طبق سنن ايراني و فريضه ديني زرتشتي، خواهرش "گردويه"‌ (Gordieh) يا "گرديك" را به‌ زني‌ گرفته بود. (گردويه پس از قتل همسر-برادرش بهرام چوبين، به همسري دائي خسرو پرويز، "گستهم" هپتالي زردپوست درآمد).

دكترين ديني زرتشتي نه تنها رابطه جنسي بين پدر و دختر، مادر و پسر، و خواهران و برادران (خويدوده) را مشروع شمرده است، بلكه آنرا تشويق و تقديس نموده است. نوعي ديگري از ازدواج، بنام پولي آندري – ازدواج همزمان چند مرد با يك زن- نيز در ميان چندين قوم آسياي مركزي شامل آريانهاي هند و ديگر هند و اروپائيها و ايرانيهاي باستان ديده شده است (١٢). با اينهمه خويدوده و پولي آندري هرگز در ميان هونها و توركها ديده نشده است. براي آشنائي با سنت ايراني-زرتشتي ازدواج با محارم بين زرتشتيان و ايراني زبانان باستان، متاتلخيصي (Metanarration) كوتاه برگرفته از منابع علمي مختلف و برخي سايتهاي پان ايرانيستي (آزرگشسب نت، فرهنگ ايران باستان و ......) در داخل علامت [ ] آورده ميشود .(١٣)

[در ميان ايراني زبانان‌ باستان‌، ازدواج‌ خويشاوندان‌ نزديك با يكديگر, بويژه ازدواج‌ و همبستري پدر با دختر، پسر با مادر و برادر باخواهر جايز بوده‌ است‌. اينگونه از زناشويي در اغلب اديان باستان حتي هنديان قديم ممنوع بوده و نكوهش شده است. اما آئين زرتشت، اوستا و تاليفهاي متاخر را نقطه مقابل آن دانسته اند. ازدواج با محارم و زناشويي با نزديكان (خويدوده، خوايت ودث، خويدوگدس، خوتيك دوس، خيتودت، خوايت ودثه Xvaetvadatha, Xvedodah, Xvetokdas, ) به تصريح متون زرتشتي يكي از آيين‌هاي اصيل و كهن دين زرتشت است. اصل خويدوده براي صدها بلكه هزاران سال فريضه‌اي شرعي در دين زرتشت و عملي عمومي در جامعه‌ي زرتشتي و در ميان زرتشتيان بوده است. به روا بودن اصل خويدوده، نه تنها در اوستا و تمام كتابهاي كهن ديني متون و آموزه‌هاي زرتشتي موجود و كتب‌ پهلوي تأكيد و تصريح شده، بلكه اين نوع ازدواج از مستحبات و از زمره اموري كه به خصوص مورد توجه ذات باري است محسوب و حتي به عنوان فريضه‌اي شرعي از واجبات ديني به شمار آمده است.

جامعه‌ي زرتشتي در ابتداي شكل‌گيري به لحاظ شمار اندك پيروان و اعضاي خود، زناشويي درون خانوادگي را باعث افزايش آحاد اين جامعه و نيز پرهيز از آميزش با كافران شمرده و لذا عامل تحكيم پايه‌هاي دين دانسته است. همچنين اهتمام در پاكي اصل و نسب و خون و نژاد يكي از صفات بارز اين جامعه بشمار مي رفت. به عقيده مؤمنان زرتشتي چنين ازدواج‌هاي نزديكي، خدمت به تحكيم دين و باعث نيرومندي آن و مايه‌ استواري‌ پيوندهاي‌ خانوادگي‌ است و معاصي كبيره را محو مي كند. و بنابراين خويدوگدس به لحاظ مذهبي، عمل و سنتي واجب شمرده شد. در اوستا، يسنه‌ي١٢/٩، ويسپرد ٣/٣، ويشتاسپ يشت/١٧، ونديداد ٨/١٣ به اصل خويدوده به عنوان يك فريضه‌ي ديني تأكيد گرديده است. جز اين، تمام متون پهلوي زبان زرتشتي، از دينكرد تا روايات پهلوي، كه به طور معتبري، آموزه‌ها و عقايد ريشه‌دار و سنتي زرتشتيان را منعكس مي‌سازند، آكنده از تصريحات روشن و مفصل و دقيق به اين اصل و رواج آن در ميان زرتشتيان است. دنيكوت‌ (كتاب‌ اعمال‌ ديني‌ زرتشتيان‌) كاملترين‌ نوع‌ زناشويي‌ را ازدواج‌ ميان‌ پدر و دختر، مادر و پسر و برادر و خواهر مي‌داند. در كتاب شايست-ناشايست كه از كتابهاي ديني است به صراحت گفته ميشود خوتيك ودس يك گونه از عبادت است و گناهان بزرگ را از ميان ميبرد.

اصل خويدوده در ميان شاهزادگان و روحانيان و مردم عادي جوامع ايراني زبان باستان زرتشتي اعمال و در ادبيات و متون و اسناد تاريخي آنان تصريح و ستوده مي‌شد. شاهان و بزرگان زرتشتي هخامنشي، اشكاني و ساساني، كه خود را برترين و كامل‌ترين نماينده و مجري دين مي‌دانستند، به اصل خويدوده عمل مي‌كرده‌اند. شواهد برجسته بسياري از متون فقهي زرتشتي، عمدتا از اوايل دروه ميانه و مشاهدات توصيفي بيگانگان از قرن ٥ پيش از ميلاد تا دوره ميانه و از اروپاي غربي تا تبت و چين در اين مورد وجود دارند. نخستين اشاره‌ تاريخي به اجراي اصل ازدواج با محارم، روايت هردوت (كتاب سوم، بند٣١) است كه مي‌گويد كبوجيه براي نخستين بار چنين قاعده‌اي را نهاد و با خواهرانش ازدواج كرد. او نخستين پادشاه ايراني بوده كه كوشيده اين اصل و سنت را كه همراه دين زرتشت در همان عصر از شرق به غرب ايران راه يافته بود و براي پارس‌ها هنوز غريب و نامأنوس مي‌نمود، به اجرا در آورد. از عمل به اين رسم در ميان ديگر شاهان هخامنشي نيز ياد شده است. مورخان يوناني تصريح كرده اند كه در دوره هخامنشي، مغ ‌ها با مادرانشان ازدواج مي كرده اند. خانتوس ليديايي مورخ معاصر هردوت مي‌گويد: مغان با مادران خويش هم‌بستر مي‌شوند. آنان ممكن است چنين رابطه‌اي هم با دختران و خواهران خود داشته باشند. اسناد دوران اشكانيان نيز گواه عمل به اين اصل در آن روزگار است. برخي از شاهان اشكاني با محارم خويش ازدواج مي كرده اند. كرتير (موبد بزرگ عصر ساساني) در سنگ‌نوشته‌ خود تصريح مي‌كند كه يكي از كارهاي برجسته‌اش، گسترش اصل خويدوده در ميان مردم بوده است. اردشير بابكان‌ در نامه‌اي‌ به‌ يكي‌ از كارگزاران‌ خود سفارش‌ مي‌كند كه‌ نزديكان‌ را به‌ زني‌ بگيريد تا پيوندهاي‌ خانوادگي‌ استوار گردد. انوشيروان‌ نيز، ازدواج‌ مردان‌ شريف‌ را با زنان‌ گروههاي‌ پايين‌ اجتماع‌ ممنوع‌ ساخته‌ بود.

نمونه‌هاي تاريخي و ثبت شده‌ي ازدواج با خويشان در كنار نمونه‌هاي اسطوره‌اي آن مانند ازدواج جم و جميگ، هوشنگ و گوزگ، بهمن و هما، اورمزد و سپندارمذ و…) بسيار است؛ هم‌چون ازدواج ويشتاسپ با خواهرش هوتسا؛ ازدواج ارداويراز با خواهرانش؛ ازدواج كمبوجيه با دو خواهرش آتوسا و ركسانا ؛ ازدواج داريوش دوم با خواهرش پريساتيس؛ ازدواج داريوش سوم با دختر خود، ازدواج اردشير دوم با دخترانش آتوسا و آمستريس؛ ازدواج يك شاه اشكاني با خواهر و دخترش؛ ازدواج اردشير يكم ساساني با دخترش؛ ازدواج شاپور يكم با دخترش؛ ازدواج بهرام دوم با خواهرش؛ ازدواج كواد با خواهرش، ازدواج قباد پدر انوشيروان با دختر يا خواهرزاده‌ خود بنام زنبق (١٤). از آرتا ويراف نامك نقل شده كه هفت خواهر آرتا ويراف در عين حال زنان او بودند. فرمانرواي شهر سيسي با ميتر مادر خود را به زني گرفته بود. فرهاد چهارم براي آينكه موبدان را از خود راضي نگاهدارد مادر خود را بزني گرفت و ....

متون پهلوي زبان زرتشتي كه پس از اسلام به تحرير درآمده‌اند، (دين‌كرد، داتستان دينيك، گزيده‌هاي زادسپرم، پندنامه‌ي آزرباد مارسپندان، ارداويراف‌نامه، مينوي خرد، روايات داراب هرمزديار) همگي به اين اصل اشاره دارند. كتاب‌هايي چون روايات پهلوي و روايت اميد اشو وهيشتان نيز به گونه‌ تفصيلي و بسيار دقيق به ماهيت و جوانب شرعي اين موضوع پرداخته‌اند. در كتاب‌هاي تاريخي دوران اسلامي هم مانند تبصرة العوام مرتضا رازي، تاريخ يعقوبي و… به اجراي اين اصل در ميان زرتشتيان اشاره شده است. عموم زرتشتيان حتا پس از اسلام نيز با وجود فشارهاي وارد شده، به اين اصل مؤكد ديني عمل مي‌كردند. تا سرانجام پس از حاكميت اعراب و تركها بر مقدرات كشور و گسترش فرهنگهاي اسلامي و تركي در ايران، آيين خويدوده تدريجاً در سده هاي ١٨ و ١٩ كاملا متروك گرديد. پس از آن گروهي از استعمارگران و شرقشناسان غربي، ادعا نمودند كه اصل ياد شده، به لحاظ عدم همخواني با اديان ابراهيمي و به ويژه مسيح، جعلي و غيراصيل است].

قتل هرمزد چهارم:

شاعر نژادپرست تاجيك فردوسي، در باره هرمزد ترکزاد که نفوذ تورکان و فرهنگ توركي را در دولت و جامعه ساسانی افزايش داد و به مخالفت با درباريان و اعيان و اشراف و روحانيت و سنن زرتشتي اي مانند ازدواج با محارم برخاست چنين ميگويد:

بدو گفت بهرام کاي ترك زاد،
بـه خون ريختن تا نباشي تو شاد
تو خاقان نژادي، نـه از کيقباد،
که کسري تو ر اتاج بر سر نهاد،
سخن بس کن از هرمز ترك زاد،
که اندر زمانه مباد آن نژاد!

به همه حال اقدامات و تدابير هرمز توركزاد، به همراه آشفتگيهاي ناشي از جنگهاي درازمدت، ناخشنودي اي عظيم در ميان طبقات حاكمه ايجاد نمود كه منجر به توطئه ها و خونريزيهاي بسيار و در نهايت سبب گرفتاري و مرگ هرمز چهارم گرديد. در دربار، درباريان و اعيان و روحانيت زرتشتي و بهرام چوبين به توطئه برخاستند. شورشي برپا شد، هرمز از تخت عزل و به سرعت توسط پارتيزانهاي فرزند خويش، وبستام (ويستاهم) نخست كور و سپس به قتل رسيد. مقامات عالي دولتي عزل شدند و پسر هرمز، خسرو دوم معروف به "خسرو پرويز" شاه اعلان گرديد (وي نيز نيمه زردپوست و از مادري هپتاليت و آغ هون بود). بدين ترتيب زندگي و سلطنت" هرمز چهارم"، بيست و دومين شاهنشاه سلسله ساساني پايان يافت. با عزل هرمزد چهارم بنيانهاي دولت ساساني متزلزل شد.

بهرام چوبين پادشاهي خسرو دوم را نپذيرفت؛ مصمم شد كه به تيسفون برود و خسرو را از سلطنت بردارد. وي با نيروهاي خود به قصد تيسفون حركت نمود و در آنجا بنام بهرام ششم خود را شاه اعلام نمود. قيام بهرام ادامه يافت و كار وي آنچنان بالا گرفت كه پس از چندي، خسرو گريخت و به موريس (موريكيوس) امپراتور روم شرقي پناه برد و از او ياري خواست. در اين قيام، اينبار توركان از بهرام چوبين پشتيباني ميكردند. امپراطور، به شرط خروج نيروهاي ساساني از ارمنستان او را با سپاهي ياري كرد و خسرو توانست با اين سپاه، بهرام را شكست دهد. بهرام مغلوب، نزد خاقان تورك تاردو گريخت و به دولت توركي گؤك ترك پناهنده شد و در آنجا به سال٥٩١ و به تحريك خسرو بدست يك تورك كشته شد. بسطام، دايي خسرو نيز كه در گرفتاري هرمزد دست داشت و سر به شورش نهاده و در ري اعلام استقلال نموده و به نام خود سكه زده بود، پس از ده سال مقاومت به دست يكي از هياطله كشته شد. دولت بسطام از اولين دولتهاي تورك تاسيس شده در سرزمين ايران و آزربايجان شمرده مي شود.

چند نكته

١- مادران بسياري از شاهان ساساني، شاهزاده هاي قوم و خاندان زرد پوست هپتاليت-آغ هون بوده اند. برخي از منابع آغ هونها را تورك، برخي ديگر مونقول و گروهي نيز ايراني زبان شمرده اند، اما همه بر زرد پوست منقولوئيد بودن آنان متفق اند. از اينرو خاندان ساساني به لحاظ تباري بشدت آميخته و خانداني آلتائي-ايراني و بيشك نيمه زردپوست است. افزون بر آن برخي از شاهان و بزرگان خاندان ساساني و به طور مشخص، هرمزد چهارم ويا فيروز سوم از سوي مادر خالصا تورك ميباشند. اينگونه حكمداران در زمره نخستين حكمرانان تورك بومي دولتهاي حاكم بر ايران شمرده ميشوند.

٢- همانطور كه از بررسي زندگاني هرمزد چهارم و حتي بهرام گور و انوشيروان، ..... بر مي آيد، در دوراني كه هنوز كوچكترين اثر و خبري از زبان فارسي دري در داخل مرزهاي كنوني ايران نبود، زبان توركي - اقلا از هزار و چهار صد سال پيش- در بالاترين و عاليترين سطوح دولتي سلسله هاي حاكم بر بخشهايي از ايران كنوني مانند سلسله ساساني، حضور داشته است. زبان توركي، هميشه زبان تاريخي و طبيعي دولتمردان، دولتزنان و دولتهاي حاكم بر ايران بوده است و پس از اين نيز ميبايست همينطور باشد.

٣- در حاليكه نام و زبان توركي از زمان بهرام گور (توركي گوي) و هرمزد چهارم (تورك زاد) عينا تا به امروز محافظه و منتقل شده است، و زبان و خلق ترك امروزي در ايران، با اندك دگرگوني باقيه زبان و گروههاي توركي دوران ساسانيان در ايران ميباشد، زبان و تبار ساسانيان با در آميختن با توركان و اعراب از صحنه تاريخ پاك و زدوده شده است.

٤- زبان پهلوی دوران ساسانی، جاي خود را نخست به عربي و سپس به زبان بومي تركي داده است. اينكه در دوران هزار و اندي ساله‌ حكومت های تورك، زبان تركی توانست جايگزين زبانهاي ديگر مانند پهلوي گردد و به زباني سراسري و زبان اكثريت مردم ايران تبديل گردد، مسئله‌ای است فرهنگی و تاريخی مي باشد و ناشی از شرايط و ظرفيت و مقبوليت زبان توركي در پاسخگوئی به نيازهای فرهنگی اقوام ساكن در و دولتهاي حاكم بر ايران است.

٥- "فارسي" با "پارسي" و "پارسها" با "فارسها" ارتباطي باهم ندارند. زبان و خلق فارسي دو پديده جديد كاملا نوظهور در ايران اند. در ايران امروز نه زباني به اسم "پارسي" و نه قومي به اسم "پارس" وجود ندارد. زبان "فارسي دري" امروزي زباني است ژارگون- كرئول كه از آميزش زباني وارد شده به داخل مرزهاي كنوني ايران از كشور همسايه افغانستان، با زبانهاي عربي و تركي و ديگر زبانهاي ايراني غيرفارسي (سغدي، خوارزمي و راجي و ......) و برخي زبانهاي بومي ايران حاصل شده است. اين كه زبان "فارسي دري" شكل تحول يافته زبان "پهلوي" است و يا "پهلوي ساساني"، "فارسي ميانه زرتشتي" است همه ادعاهايي سخيف، بي اساس و باطل اند. همچنين زبان "فارسي دري" به هيچ وجه مادر تمام زبانهاي رايج در فلات ايران نميباشد. همه زبانهاي باستاني و يا مدرن متعلق به خانواده زبانهاي ايراني را لهجه و يا گويشي از فارسي-پارسي-پرشين شماردن، گفتماني پان ايرانيستي و راسيستي است.

٦- فارس زبانهاي ايران امروز با پارسيهاي باستان يكي نيستند، ايندو، دو آنتيته تماما جداگانه اند. پارسها قومي از ايراني زبانهاي باستانند. حال آنكه فارس زبانهاي ايراني امروزي گروهي نامتناجس متشكل از اختلاط بوميان ايران و ايراني زبانها و تركها و اعراب و ..... در سده هاي اخير است. شايد بتوان پارسييان زرتشتي مهاجرت كرده به شبه جزيره هندوستان را باقيمانده پارسيان باستان به شمار آورد (البته عده اي اين تئوري را نيز رد نموده اند)، اما خلق و زبان فارس امروزي به هيچ وجه با گروههاي موسوم به پارسي باستاني كوچكترين عينيتي ندارد. خاندانهاي موسوم به پارسي اما به واقع آلتائي-ايراني و نيمه زردپوست مانند ساسانيان نيز، به لحاظ تاريخي و تباري و زباني با خلق فارس امروزي بي ارتباط اند. ايضا در ايران امروز، چيزي به اسم "پرشين" وجود ندارد، فارس وجود دارد. كاربرد تعبير پرشين-پارسي براي ناميدن قوم و زبان فارسي، به معني قائل شدن به خلوص تباري و نژادي فارس زبانهاي امروزي و يا اعتقاد به پاكي و عدم اختلاط اقوام پارسي باستان در طول دو هزار سال گذشته؛ ناديده گرفتن تاريخ و فعل و انفعالات دو هزار ساله، تحريف آن و گفتماني پان ايرانيستي- نژادپرستانه براي تصاحب هويت و ميراث تاريخي پارسها توسط فارس زبانان امروزي است و ميبايست اكيدا از آن اجتناب نمود.
---------------------------------------------
١- نام اين پرنسس كه به فارسي "نوان (نيوان) دخت" ثبت شده، برگرفته از واژه توركي- آلتائي "نويان" به معني امير و فرمانده و به معني ميرزاده مي باشد.
- ٢-بومين: نام موسس اولين دولت بنام تورك (گؤك تورك) به معني هسته مركزي و اصلي سپاه
- ٣-ايستمي (İstemi, Istemi ,Ishtemi, Iski, İstem) (به چيني She-ti-mi) در توركي باستان به معني اراده، خواست، آرزو و امر است.
- ٤-معاني القاب ايستمي خان در توركي باستان بدين شرح است:
- ديزابول: معادل (Sin-jabgu) (چين+يابغو) در توركي باستان است. فرمهاي گوناگون آن در منابع چيني، بيزانسي و عربي چنين است: (Sin+Djibu, Sinjibu, Silzibul, Silziboulos, Dilzavul, Dizabul, Dilziboulos)
- چين: صادق، مورد اعتماد، اصل، نسب، گرگ و گرگزاده.
- يابغو: از عنوانهاي رايج در دوره گؤك توركها، معني حاكم منطقه خودمختار وابسته به مركز، مدير عاليرتبه و والي عمومي
- قاغان، خاقان، قاآن، خان: بزرگ، محترم، سركرده، سلطان، ارباب، ...... برخي آنرا از منشا چيني دانسته اند.
- چيگين: به معني شاهزاده بوده معادل كلمه توركي ميانه "تكين" ميباشد.
- ياندو: Yandu)) به معني با ايمان، مومن.
- ٥-موكان، موقان: لقب بومين خان (Mokan, Muqan, Mugan, Mukan, Mogan, Muchu, Büken) به معني نيرومند و قوي
- ٦-سابير-سابار ويا ساوار: نام يكي از گروههاي توركي باستان در آزربايجان. همچنين نام شخص نيز بوده است. از ريشه ساو-سابو، ساوا، ساو- چاو به معني زدن، كوبيدن و دفع كردن و پخش كردن، شان، شهرت، صدا و پيغام ....
- ٧-خزرها: از توركان باستاني آزربايجان (قرن دوم ميلادي). در باره خزرها به نوشته آغاج اريها در سؤزوموز مراجعه كنيد.
- ٨-بارسيل: نام يكي از گروههاي توركي باستان در آزربايجان (قرن دوم ميلادي). مركب از بارس+ ايل. بارس به توركي يوزپلنگ. بورچالي و يا بزچلوهاي امروزين بازمانده آنانند.
- "٩-قاييم" (از ريشه قايي) در توركي به معني سخت، محكم، مقاوم، "قايين" به معني خويشاوند سببي، و نيز نام درختي، "تاقيم" به معني ابزار و آلات و دسته و "قاقيم" به معني سرزنش است.
- ١٠-معادل توركي نام هرمز، "خورموست" است. در بعضي از افسانه هاي اقوام آنيميست تورك، از "خورموست-تنگري" سخن ميرود. نام پدر قهرمان داستان آلتاي موغول، "گه¬سه¬رين" نيز خورموست است. توركان مانوي نيز در كنار "بورخان" و "تنگري" براي ناميدن خدا كلمه هرمز- Hormuzta را نيز بكار برده اند.
١١- - تاردو: نام فرزند ايستمي خان، ملقب به قارا چورين (بلاي سياه) و يا بيلگه خاقان (امپراتور دانا). تاردو لقب مديران عالي دوره گؤك تورك بوده است. به توركي به معاني ممتاز، ارجح، و يا ايستا و حيات متوقف شده ميباشد.

١٢- Polyandry has never been associated with any Hun tribe, but is known of several Central Asian ones, including the Aryans in India, other Indo-Europeans and probably in prehistoric Iran. (White Huns – Hephthalites, Silk Road Foundation)
- ١٣-برخي از اين منابع چنين اند: مري بويس، تاريخ كيش زرتشت، ج ٢، ترجمه همايون صنعتي زاده ١٣٧٥؛ مري بويس، زردشتيان، ترجمه عسكر بهرامي ١٣٨١؛ آلبرت اومستد، تاريخي شاهنشاهي هخامنشي، ١٣٨٠؛ ارداويراف‌نامه، ترجمه‌ي رحيم عفيفي، ١٣٧٢؛ متون پهلوي، تاليف جاماسب جي، دستور منوچهر جي جاماسب، ترجمه سعيد عريان، ١٣٧١؛ بن دهش، نوشته فرنبغ دادگي، ترجمه مهرداد بهار. انتشارات توس. ١٣٦٩؛ يادگار زريران: متون پهلوي، ترجمه‌ي سعيد عريان، ١٣٧١؛ هاشم رضي: ونديداد، ج دوم. ١٣٧٦؛
Justi, "Gesch. Irans bis zum Ausgang der Sasaniden," in Geiger and Kuhn, "Grundriss der Iranischen Philologie," ii; Bucci, O. (١٩78) ‘Il matrimonio fra consanguinei nella khvetukdas tradizione giuridica delle genti iraniche’, Apollinaris 5١; Frye, R. N. (١٩85) “zoroastrian incest”, in Orientalia I. Tucci memoriae dicata. Rome; Studies in zoroastrian Family Law: A Comparative Analysis by Bodil Hjerrild, zoroastrian.incest
١٤-مري بويس در کتاب زرتشتيان مي گويد: "از کمبوجيه نيکي زيادي ياد نکرده اند و مهمترين ادعاي وي اينست که عمل "خودئتودثه" يعني زناشويي با نزديکان را انجام داده است. بر اساس متون پهلوي اين نوع زناشويي شايان ستايش بسيار است و چه بهتر که ميان اعضاي خانواده، يعني پدر و دختر، برادر و خواهر، و حتي مادر با پسر، انجام شود. خود اين اصطلاح در اعتقادنامه ي زردتشتي، موسوم به "فرورانه" مي آيد. عبارت مورد بحث (يسن١٢، بند ٩) چنين است: "من ايمان دارم به دين مزديسنايي، که جنگ را براندازد، باعث شود که سلاح را کنار بگذارد و به خودئتودثه امر کندکه حق است". اما درمورد کهن ترين تاييديه اين رسم گفته اند گمان بر اين بوده است که چون ويشتاسپ و همسرش هوتيوسا، به قبيله نئوتره تعلق داشتند، ممکن است زناشوييشان هم خوئتودثه بوده باشد ولي در اوستا هيچ اشاره اي به آن نشده است و در باره زناشويي کورش با کاسادانه دختر فرنسپ هخامنشي هم صدق مي کند. بنابر اين نخستين زناشويي اين چنيني که محقق شده زناشويي پسر وي يعني کمبوجيه با دو تن از خواهران تني خويش است. به گفته هرودت وي دلباخته يکي از خواهرانش شده بود و مي خواست با او زناشويي کند ولي چون نقشه اش بر خلاف همه ي رسوم بود پس ردان را فراخواند و از آنان پرسيد که آيا قانوني است که اجازه دهد مردي با خواهر خود زناشويي کند. آنان گفتند که قانوني نيافته اند که زناشويي خواهر و برادر را جايز شمارد ولي قانون ديگري يافته اند که اجازه مي دهد شاه پارس ها هر چه دلش خواست انجام دهد. به همين سبب کمبوجيه با خواهر خود و سپس با خواهر ديگر خود به نام آتوسا زناشويي کرد و اين عمل که از بلهوسي يک پادشاه برخواست، وظيفه اي ديني و لازمه ايمان شمرده شد. در جايي ديگر از خانتوس لوديايي تاريخ نويس نقل است که "مغان با مادران خويش همبستر مي شدند، آنان ممکن است چنين رابطه اي را هم با دختران و خواهران خود داشته باشند". وجود عمل زناشويي هم خوني به صورت گسترده در ميان جامعه ايران باستان اثبات شده است و شايد جامعه ديني زردشتي هم درآن روزگاران نخست به دليل شمار اندکشان پيوند درون خانواده را رسميت داده باشند".

گرچه يه هو!!!

داغ داغولماز قوشاغي- قروه درجزين- رزن همدان - آزربايجان

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Wed, 23 Apr 2008 19:14:00 +0000

داغ داغولماز قوشاغي- قروه درجزين- رزن همدان - آزربايجان

كيم , گؤزه ل رسم و روسومين داشونو بيردن آتار ؟
باها جينسي تله سيب آششاقو قيمه تده ساتار ؟
گتيريب تؤركي ديله آيرو دانوشماغي قاتار ؟

« داغ داغولماز ! »

کيتاب موشخخصاتي :
کيتاب آدي : داغ داغولماز
يايين ائوي : نشر قو ـ تهران ( بيرينجي چاپ ـ 1382 گونش ايلي )
صحيفه سايي : 80 صحيفه

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

يادداشت ناشر
سي و چهار سال پيش يعني در سال 1347 در ماه شهريور ذوق ، احساس، ادب و طبع , هديه ‌اي دوباره از آفرينش دريافت. كودكي به حجم تخيل در آغوش تاريخ قنداق شد و در گهواره زمين آرام گرفت. نامش را "رضا" نهادند كه رضامند از زمين و زمان نيست. شايد مادرش آهنگ شعر را با زمزمه و لالايي به جان فرزندش ريخت و طفل دبستان روستاي زادگاهش "دهلق" [ روستای دهلق ( دَهْله ) از توابع بخش "قوروه" درجزين شهرستان "رزن" استان همدان است ] نمود . دوره راهنمايي را در آموزشگاه دكتر علي شريعتي قروه [ قروه درجزين] گذراند. در حين تحصيل دوره راهنمايي آتش به جان افتاد و درد به دوش . دردي به سنگيني كوه، به وسعت شعر و شعور، به قدمت انسان .
دوره دبيرستان با دبيرستان شهيد بهشتي قروه درجزين آغاز شد و به پايان نرسيد. اواسط سال با شركت در امتحان ورودي وارد دانشسراي مقدماتي سردرود ( دمق ) [ از توابع شهرستان رزن ] شد . بعد از طي دوره ، آموزگار مدارس روستاهاي شهرستان رزن شد . در طول خدمت جهت ادامه تحصيل از شهر همدان جواز دبيري را اخذ كرد . او هم اكنون دبير دبيرستانهاي منطقه قروه درجزين از توابع [ شهرستان رزن ] استان همدان است .
از "رضا كريمي" اشعار زيادي در نشريات به چاپ رسيده است. مجموعه حاضر منظومه بلند تُركي از اوست كه با عنوان "داغ داغولماز" تقديم هموطنان عزيز مي ‌گردد . توفيق ، نشاط و رضايت مدام او را آرزومنديم .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سخني در مورد منظومه " داغ داغولماز "
آوازهاي سرزمين مادري ام
( با تلخيص )

نوشته : جليل اکبري صحت

... اين نوشته بنا بود درباره اهميت اين كتاب [ منظومه "داغ داغولماز" ] نوشته شود ؛ درباره مفاهيم بومي ، گريز شاعر از بيان كلاسيك كلمات و روي آوردن به تلفظ محلي . در شهر ما ـ رزن ـ زبان تركي متاسفانه , "زبان سواد" نبوده و آثاري كه بر جاي مانده بسيار كم است ( اگر ناچيز نباشد ) , كه از همه آنها , شاعر در جاي خود نام برده است .
"رضا كريمي" معلمي است كه سادگي زبانش و رفتارش , گواه صادق صداقت زلال اوست و اين اثر براي من ـ و شايد همسالان من ـ كه به اجبار از ماواي خود كوچيده اند و هر روز ساعتها با رؤياي خويش در آن سرزمين قدم مي زنند ، شهد شيرين زيستن است .
اين اثر ستايشي عاشقانه از بومي است ، كه زندگي با تمام ظرفيتش در آن جريان داشته و كم و بيش اكنون نيز چنين است . اين اثر , آواز سوزناك شاعري است كه به همه سنگريزه هاي كوه روستاي "شاهنجرين"[ "چانگرين" ] پناه مي برد و مي گويد كه كوه ما تا وقتي فرزندان "درگزين" ( درجزين ) ، فرزندان همه آن روستاهايي كه صبح را با ديدن كوه "چانگرين" آغاز كرده اند , هرگز از بين نخواهد رفت , حتي اگر نام جعلي "سيمان هگمتان" را بر سنگريزه هاي آن ثبت كنند ! .
و چه زمانه بدي است وقتي كوهت را ذره ذره آب مي كنند ! و به نام ديگري مي فروشند و بر سينه دشت رزان خراش مي كشند و نگاه نمي كنند ؛ و اگر نگاه مي كنند , "نمي بينند" كه صاحبان اين اسطوره ها چه كساني بودند ! و برخوان چه مردمان نجيبي نشسته اند كه تكه ناني دارند ، سر سوزن ذوقي و صورتي سرخ ... .
****
دير شد . كمي بيشتر از حد معمول به طول انجاميد . انتشار مجموعه "داغ داغولماز" بيش از هر چيزي نيازمند عشق بود و اين ذره ذره شكل گرفت . شاعر , سروده بود اما كار كه فقط دست شاعر نيست . شاعر پيچيدگي هاي خاص خودش را ـ در ايران ـ دارد ؛ پيچيدگي هايي بيهوده كه گاهي به درد نوشتن هم نمي خورد ! .
اما اكنون تا آخرين نفست كه در درگزين به "تُركي" تكلم مي كند صداي شاعر را خواهد شنيد و شايد كسي چه مي داند كه در اين وانفساي جهاني سازي و سيطره بي قاعده جهاني سازي چه بر سر "زبان" ها خواهد آمد ! و آيا به جز كوهي كه خاكش را به توبره مي كشند ، كوه هاي ديگر ، نغمه اي از "آشيقي" دلخسته خواهد شنيد و كسي خواهد دانست جاي اين زمين ـ كه اگر سليقه اي باشد درختي سبز شده ـ كوهي بود !؟ آن وقت نسل بعد از ما به چه "زبان" سخن مي گويند و چه حروفي را مي شناسند ؟! ( امان از بيراهه هاي بي قاعده كه هي پيش روي خيال پرپر مي زنند و آن را به هر كورسويي مي برند ! ) .
و صداي شاعر تا دير وقت و تا سپيده دم و تا هر زمان كه زندگي رسم خوشايندي باشد ادامه خواهد داشت . از اولين كساني كه صداي شاعر را شنيدند و پاي شعرش نشستند ، اكنون هم نفس صالحان هستند . در قبرهاي آرام و گاه دور ، ياد كسي در ذهنم چرخي مي زند و بر قلم مي نشيند . با "رضا" كه حرف زدم گفت كه يادي به نيكي از او بكنم . اكنون مدتهاست كه نامش با خاطره ها عجين است ـ اگر خداي ناكرده بدي داشت گم شده و خوبي هايش خاطره شده است ـ : مرحوم "ناصر موسوي منش" با كوله باري از رنج و عشق به سرزمين مادري اش . او اين شانس را داشت كه اولين باشد و ديگر كسي صدايي از دور نشنيد كه براي ني لبك تنهايي , نواي غريبانه همسفري بخواند و او تنها رفت و در غربت آرام گرفت و من قبر ناديده اش را نشانه اي مي بينم ...

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

« داغ داغولماز ! »

(1)
من و داغ و گئجه ني , درد , گرفتار ائله دي
اوچوموزده يوخودان قوزادو بيدار ائله دي
ديلده سينديردي سوكوتي , گؤزو آغلار ائله دي
دئدي : تكليکلري من ، سيزلره درمان ائله رم
سن و داغ و گئجه ني , آغرويا ميهمان ائله رم
(2)
اوره گيم تنگه گليب , گزمه گه باغ آختارورام
خيال آتون قووورام آغشاما ديلده ن ، سالورام
گئجه لر پنجره دن اولدوزو گؤيده سايورام
بو گئجه قسمتيميز زندگيدن سوُز سالاجاک
سحر اعلام ائلييه كيم اؤله جك , كيم قالاجاک
(3)
ايسته رم من بو داغون (1) قصه سين آغاز ائلييه م
بير قانات داغدان آلام , ديلله ره پرواز ائلييه م
قان اوره گلر سؤزوني , سن سؤوه ن آواز ائلييه م
داغدان ايكکي گؤز آلام ، داغ كيمين ايرانه باخام
اوجا يئرده ، دايانام مهدـ ی دليرانه باخام
(4)
اوول هئچ زاد يوخودو ، بير كلمه سؤز وارودو
بير كلام سؤزده خدايدو , وارا وارلوق دارودو
يوخ ائشدمه زدي ائشدمه گده قولاغدان خوارودو
او سؤز ايسته ردي موخاطب تاپا ، واردان دانوشا
وار و يوخدان ، يارادا ، ديل وئره ياردان دانوشا
(5)
چشمه قئينه ر يارولان يئردن آخار سؤز چالوشار
سووارار باغلارو اؤز قلبي سوسوزدان آلوشار
داغدا تك قالسا ، بودار دونيادا ، بيرگون يورولار
اورگينده ييغيلان سؤزلر الينده اويولار
داغ چئکه ن تَكْليگي داشلار چكه بيلمه ز يارولار
(6)
داغ دييه ر : بولبول ـ ي عشقيم گولو بيرگون گؤره جك
داخي او تك قالا بيلمه ز , قفسي سينديره جك
عشق اَلينده آخورو باغلو قفسلر سينه جك
زندگانلوغدا گرک بير زادا بيز عاشيق اولاخ
كاروان اولمويا بيردنْ گيده ، بيز يئرده قالاخ
(7)
سو سنون چشمه لريندن هايانا آخدو داغوم !
اؤلكه ميزده كيمي گؤردو ، كيمه چوخ باخدو داغوم !
گل منيم قلبيمه ، دونيا ايشي سولماخدو داغوم !
قوي گه نه چشمه لريندن ، سو آخا گول سو ايچه
اورگي تودقون اولان ، باغه گَلَه غونچا بيچه
(8)
او آخان سو بولوت اولدي اوجالوب گدْدي گؤيه
ياقوشون وئردي , عاشيقده ن سوز آلوب گدْدي گؤيه
دونيانو گزدي دولاندي دولانوب گدْدي گؤيه
گويْ بولوت ياقْدي يئره ياغماغو اؤرگه دْدي داغا
گؤزياشون ييغدي گتيردي بير اووُچ سپدي داغا
(9)
سو جوشان چشمه سَسينْدَه اوجا سَسْ دوشدو چؤله
ائله بير سَس كی گؤيون اؤرده گين انديردي گؤله
ديدي هممت ائله يون قويموياخ عاشيقلر اؤله
او سَسي يئر ائشيدَنْده اورگي ذوق ائله دي
اوجا آغاج يارادوب شادلوغونا شووق ائله دي
(10)
بيلميرم هانسوْ باخوْشدا اوْتو پروانه گؤره ر
ياندوْرار قوْل ـ قاناتيْن شوْعله ني مردانه گؤره ر
قوْيمساخ اوْتدا يانا بيزلري ديوانه گؤره ر
اوْ يانوْخ ديلده ن اگر چيْخسا اوْنون اوْتلو سؤزو
اوْت سالار دونيايا قوْيماز قوُرويا ايككي گؤزو
(11)
هانسو مكتب باشارار اوغلانو فرهاد ائله سون
اوره گين درده سالوب , عشق اؤوون آباد ائله سون
عشق الينده بوغولان ، پئيكري آزاد ائله سون
نه بيليم عاشيق ـ ي ديوانه نييه داغدا قالوب
بو كيمين عشقيدي فرهادي بيله درده سالوب
(12)
بيلميرم هانسو زباندا دايانوب سؤز دانوشام
اوت توتوب شؤعله چئکه م هانسو اوجاقدا يانوشام
هله ده يانقون اوره گلر گؤزونه ، من تانوشام
آي گؤروم يانقون اوره گلر ، اوره گيز شاد اولسون
شاد اولاندا اوره گيز , بيرده « رضا »(2) ياد اولسون
(13)
قوي فلك اوتلاسو من ، يانماقون اوستادي اولوم
"نمرود" اوت وورسو يانوم ، "ايبراهوم" اولادي اولوم
"موسا"نون اوتدا پيشيرميش ، ايسي ! فريادي اولوم
"آللاه"ون حق قاپوسوندا ديري قورباني منه م
يا "محمد" (ص) ديلي نين بير صَفه قورآني منه م
(14)
داغدان ايلهام آلالو ، داغ مني حئيران ائلييئب
گؤيو گؤيده ن گتيريب ، يئرلره ميهمان ائلييئب
بيسواد اينسانا اوخماخلوقو آسان ائلييئب
گؤيلر حققينده بشر يئککه بير ايحسان ائله دي
درد ـ ی بي درمان امانتلره درمان ائله دي
(15)
عظمت گؤز يارادار گؤرسنه خلقه تانونا
آزونان چوخ ، وارونان يوخ , دوشه بيرـ بير جانونا
هر كيم ايسته ر هامودان ، تئز گيده "آلله" يانونا
وارلوقون حقدن آلا ، حققي دويونجا تانويا
دييه "آلله" داخي بسدي ، مني آل اؤز يانونا
(16)
نه مه ، گؤردي داغ , اؤزون عيشقه گيريفتار ائله دي
داشو قووزاددو ، يئريندن اونو بيدار ائله دي
داشدا گئتدي جانوو ، ايرانا ايثار ائله دي
يئري وار اينسان اوتورسون ، اؤزونه فكر ائله سين
چوخ اوزاخ دوشمه سي حقده ن ، "خودا"نو ذيكر ائله سين
(17)
نه اولار داغ دانوشا حق و حقيقت بيلينه
وئرمويا كؤهنه يالان هر كيم حقيقت ديلينه
آروداخ بيز بو توزو ، بلكه حقيقت سيلينه
ايسته رم داغ جوشا ، "آلله" ، هامو ياندان دانوشا
"درگزين"دن(3) ، "همدان"دان ، "قاراقان"دان(4) دانوشا
(18)
من و داغ و گئجه بير درده ، گيريفتار اولدوق
اوچوموز بير دَفه باخدوق يارا بيمار اولدوق
سينديريب ديلده سوكوتي گؤزو آغلار اولدوق
هاموسو بير گئجه ده تكليگي درمان ائله ديك
آپاروب ديللر يميز ديلدارا قوربان ائله ديك
(19)
نه گليب باشيوه ، اي "داغ" اوره گين قان گؤروره م
داخي يوخدور رمقين ، جيسميوي بي جان گؤروره م
يارالانموش بدنين ، باخماقا نالان گؤروره م
او گئچه ن گونلري ، خاطرده باخوب ، ياد ائله ريك
گليب آرخاينا دوروب غملي ديلين شاد ائله ريك
(20)
سرنوشتي پوزولان ، ديلده قالان آدي داغوم
گؤرمگه ناز گؤزه ليم ، گزمه گه بير چَملي باغوم
دئ گؤروم هانسو بازاردان سنه من فورصت آلوم
دئ گئديم "يازقو يازان" خدمتينه عرض ائله ييم
ايليشيم دامنيني خوش قلمين قرض ائله ييم
(21)
او گچه ن گونله ريميز ، گچمييئب هئچ ، ديلده قالوب
آهو تك اوْده ياتوب دوزلاقو بير ياده سالوب
سولدا مشغول ائلييوب ، ساغ يولو بيزلردن آلوب
قورخورام دردي دييه م ديلده اؤرگله ر سارالا
اوت توتوب گول آلوشا ، گوللر و گولدان قارالا
(22)
هانسو گؤز ، گؤردو ، سني ، باخمادا چوخ بيلدي منه
چيخه ر افلاكه سسيم ، وقتي ديه ر ضربه سنه
توت اليمدن ، اوره گيم توتقون اولوب قانه گنه
بير گليم ال آپاروم ، قان اورگيندن سو ايچيم
قؤي ايتيلديم اوراغو آغشاماجك غوصصا بيچيم
(23)
هانسو غوصصا سنين او ، داش اوره گين قان ائله دی
گلدي اَل قويدو داش اوسته ، اونو شان ـ شان ائله دی
عاقبت داش اؤويده ييخدي و ويران ائله دی
بيز دييه رديك ، او داشوينان اؤويميز كندده سالاک
بلكه پيس حاديثه لردن ، باشاراك زينده قالاک
(24)
داخي موندان بويانا ، غملي چوپان ، بئش اوخوماز
ننه ميز اؤوده قالوب قيش جورابوندان توخوماز
خالانون اوُماج آشو ، ايچمگه اوچ گون سوووماز
گه نه قلبيمده قديم خاطيره لر ، زينده اولوب
بوغازوم بوغض ائلييوب ، آغلاماغا قلبي دولوب
(25)
بيرگون آغشام چاقو گئتديم چؤله ، بولبول اوخودو
باهارويدو , چؤل الينده آما بير گول يوخودو
بيلميرم من روزيگاردان ، يا او مندن توخودو
هئي مني چكدي دارا ، سؤكدي ازلدن توخودو
آخورو كسدي ايشين ، هئچ زاد ، الينده يوخودو
(26)
گؤي نييه گؤيده بيزي ساخلامادو ، سالدو يئره
اوجا يئردن بو سينيخ بختيميزي ، چالدو يئره
آي آمان بس نييه غوصصا هاموسو ، قالدو يئره
كيم بيزيم غوصصاموز ، آلله ! بيز اؤله نده يييه جك
بو بوغازدا ، بوغولان سؤزلري بير ـ بير دييه جك
(27)
گون باتاندا يورولار يئر ، ايياغ آسدا باقورار
دايانار داغ قاپوسوندا آيو ، گؤيده ن چاقورار
گلمه سه آي كومه گه ، گون چيخانايجه قاقورار
هاچاغايچه ك ، خودايا ، يئر گؤزونو تيكسي گؤيه
يئر يامان حالدا داخي ، قويما گه نه قلبي دؤيه
(28)
آي داغوم ! غوصصالويام ، سن مني آل اؤز يانويا
من ديييم , سن قولاق آس ، قانيمي قات اؤز قانويا
قاتوشوم سيمانويا قؤي داغولوم ايرانويا
قؤي غريب يئرده قالان قارداشو قارداش تانويا
آيرولوق قؤي گه نه بير يولداشو يولداش تانويا
(29)
اي مَنيم غوصصالو داغيم ، قؤي اؤزوم دردين آلوم
سؤز سالوم ، "هفت بابا"دان(5) عيرفانو بير ياده سالوم
دولانوم باشيوه پروانه كيمين ، ديلده قالوم
آز قالوب داغ كيمي من تكليگي ايحساس ائلييه م
ايليشم داش اتگيندن داشو حسساس ائلييه م
(30)
اي داغوم اومْما فلكدن ، فلكين رسمي بودور
بيرينين كاسه سي قاندور ، بيرينين جامي سودور
بيري دريايه ده گئدسه ، بير اياقدا قورودور
اي داغوم ! منده سنينجك بو فلكدن توتوره م
اؤز ـ اؤزومده ن قاچورام ، اؤز حودودومدا ايتيرم
(31)
دور داغوم آچ قوجاغون ، ايندي قوجاقلاشيب اؤله ک
روزگاردان دانوشاك عشقه بوياقلاشيب اؤله ک
بير باشا يوخلاموياخ ، بيزده اوياقلاشيب اؤله ک
عؤمروموز گئتدي آما معشوقا بيز چاتمادوك هئچ
دونيانو گزديك آما حئيف اونو بيز تاپمادوك هئچ
(32)
داش قاپون مين دَفه دؤگدوم ، بير اَل آچدي اوزومه
گؤز دويونجا گؤزليم ، گلدي گؤروکدي گؤزومه
سؤز قحطليك اولان ايل ، گؤي سوزو ياغدي سؤزومه
چوخدان ايسته ر اوره گيم ، بيرده او سؤزده ن دانوشام
اوت وورام سؤزلره ، سؤزلر اوجاقوندا يانوشام
(33)
"سه برادر"(6) آلوب اؤز اؤلکه ميزي آرخاسونا
نه گؤزه ل جيلوه وئروب "درگزين"ين حُوماسونا
"قوروه"(7) بازاري موزييندي "سوزه ن"(8) قالچاسونا
گتوروب خيردا اوشاخ قاري ننه ، "هاممارا"يا(9)
تيزدقرلانّورو گيزلينجه ويره ر آند خودايا
(34)
"درگزين" باغلارو ايستر خاناسو(10) آخسو گه نه
بند ـ ی فولادي سالانلار بولوتو شاخسو گه نه
توپراق آستوندا ياتانلار اوجالوب باخسو گه نه
گؤرسولر بندي سالان ايشلي جوانلار نَجولوب
قورويوب باغدا آغاجلار ، سارالوب داردا سولوب
(35)
كيم دورار "دَهْله لي حئيدر"(11) قاباقوندا دايانا
ختم ائده غائله‌ ني ، قوْيمويا دعوا اوزانا
بو نه سوزدور ، قورو اوْتلاشماغونا ياشدا يانا
"درگزين" حوماسونون "حئيدر"ي , قووت تاپاجاك
مردي نامردلر اليندن دالو گونده آلاجاك
(36)
ساغ اولا مرد كيشيلر سوفرالارو ، گَنگ آچولا
"چانگرين"(12) داغو كيمين سوفراسي بير رنگ آچولا
ياغا گؤيده ن يئره گول غونچاسو شش دَنگ آچولا
گَله "بوقراط" ـ ي حكيم , "بوقراطو"دان(13) گول آپارا
بلكه درمان تاپا درده ، مني دردده ن قوتارا

(37)
"درگزين" حوماسونون نَججه مين ايل تاريخي وار
عيرفان ايستكليسي بير "موللاحوسئين"(14) عاريفي وار
شئعر اليندن تاج آلان "فاني"(15) تكين شاعيري وار
اَل آپارسا قله مه تكدير "عوبئيد زاكاني"(16)
نه گؤزه ل باخمادا تصويره چكوب اينساني
(38)
"قاراقان" داغلارو سندن سوْرا چوْخ قان اوُتاجاق
او اوُزاقدان دايانوب بوْش يئريوه چوْخ باخاجاق
بو يالان دونيا اَلوْو سالدو , دؤشون اولدو اوجاق
اوجاقوينا يانان اوت آغ بولوتو ايسسيداجاخ
آغ بولوت گؤيده شاخوب ، داغ دؤشونه سَس سالاجاخ
(39)
هله ده "يددي بولاغ"دان(17) اليمي اوزمه ميشه م
آيرو دوشمه م من ائليمدن اوزاقا دؤزمه ميشه م
ديرتاشوب دونيا اَليندن اَليمي بوزمه ميشه م
آز قالوب "يددي بولاغ"دا شيرينيم ريشه وُورا
گئنه "فرهاد" تاپولا ، "بيسوتون"ا تيشه وُورا

(40)
ائل کؤچوب , يوردو قالوب ، من ائليمين كولباشويام
يئل الينده قوولان ، يئل قووانون قارداشويام
يوخ اوره گدن سو ايچه ن ايسته ميره م چوخ ياشويام
"اثيرالدين عوماني"(18) بيرده منه شئعر اوخويا
سؤز تاپا تورك ادبياتينه ، اؤرنگ توخويا
(41)
"شيخْ موقيم"(19) "درگزين"ين حوماسونو پَرپيلييئب
دولانوب هامو يئري هر يئره ساغلوق چيلييئب
قيدليگين خوش نفسينه ن باشونا كول اَلييئب
ناخوشام من , نه اولار بيرده گَله پَرپيلييه
اَل چئكه درديمه , بو قلبيمه ساغلوق چيلييه
(42)
آي ! "تيليم خان"(20) گَله داغدا سازونان سؤز دانوشا
ديل قاچا بَركينه هر ديل يئرينه گؤز دانوشا
قلبي كؤزلنديره آندان , قويا او كؤز دانوشا
دييه بيزده ن قاباق اينسانلارا , كيمده ن اوخودو
اوندا هَرزاد يوخودو ، آمما اوره گله ر خوشودو

(43)
سؤووره م كان ـ ي شوجاعت "حاجي ستتار"(21) تانونا
"علي چيت ساز"(22) دايانا اوت سالا دوشمن جانونا
دورا دوشمن قاباقوندا بويانا اؤز قانونا
صابادان هر شهيدين آدي گونوينه ن چيخه جك
گئجه لَر قامتيني گؤز قابوغوندا ييخه جك
(44)
قُوي "اوميدي"(23) كيمي سربازه باخا گؤز گؤوه نه
قهرمان اوغلومو دونيا تانويا سؤز گؤوه نه
"سردرود"(24) بير باخا اؤز توپراغونا يوز گؤوه نه
اي منيم قهرمانوم ، هرگون آدون ياد ائله رم
جومعه لر آغشامو گلله م روحووي شاد ائله رم
(45)
بير آقاچ قيرديم ، اونو يوندوم و هممج ائله ديم
قورخودان كنده گلنده يولومو كج ائله ديم
"غولام"ون هممجين اوتدوم ويرمه دي , لج ائله ديم
هممجيم باتمادو بير يول ديدي تئزدي ، هايانا ؟
من ديديم فرق ائله مز وور بويانا يا اويانا

(46)
يئغيله ك فيكر ائلييه ك بير ـ بيرينه سايلاموياك
آغ بولوتلار ياغاجاك ، يولدا ايياق ساخلاموياك
ايسته ره م داد ائلييه م غوربه ته بئل باغلاموياك
چوخ ديديم سؤوله ديگيم سؤزله ريمي ، توركي يازام
قورخورام آغشام اولا ، چؤلده قالام يولدان آزام
(47)
آغ بولوتلار يورولار ، داغ دؤشونه سالما سالار
داغ ديسه يئر يوخوموز غملي بولوت هاردا قالار
يالوارار ، داغ اته گينْنه ن ايليشه ر ، موهله ت آلار
داخي يوخ فورصه تيميز بيرده گئده ك كدْده(25) قالاك
دايانوب حسرتينه ن كنديميزي ياده سالاك
(48)
كيم يازوب آللوموزا زينديگيده ، زيندان اولاك
دوْل كيمين هانسو طانابدا اوزاناك ، اوردا دولاك
لااقل ساخلايون اَل ، فصل ـ ي خزان اولسو , سولاك
بو نه جور قايدادو كي فصل ـ ي باهار ، گول سارالا
اوت دوشه گول جانونا ، باغداكي گوللر قارالا

(49)
دَلي صيياد كيمي گؤردو ، تله سين قوردو بيزه
هر نه داش تابدو فلك ، جَهر ائله دي ووردو بيزه
دام ـ داشون قونشو كؤچوب ، کدده تاپوشدوردو بيزه
قونشو كؤچسه , اؤوي قالسا ، اونو پاي , بايقوش آلار
نه بيلير دام ـ داشو مردوم ، نه يامان گونده سالار
(50)
سنون آرخاينا چيخه ن گون گيديب "الونْد"ده باتار
يئرسالوب "مكکه يول" آسدوندا بابام , دامدا ياتار
كيم , گؤزه ل رسم و روسومين داشونو بيردن آتار
باها جينسي تله سيب آششاقو قيمه تده ساتار
گتيريب توركي ديله آيرو دانوشماغي قاتار
(51)
آز قالوب "بايرام" اولا ، کدده نومورتا بوياروخ
چوققوشوب سينسه نومورتا اياق اُوسده ، سوياروخ
مگه كَدلرده نومورتا اوينامادان دوياروخ
ننه بايراملوغوموز مجمعي لرده گتيري
نه قده ر طاملودو كندين او اگيرده ك فتيري

(52)
ايسترم بايرام اولاندا اؤزومه پالتار آلام
گر قضا قويسا گئده م بير گئجه "تئهران"دا قالام
چوخ غريب قالموشام آلله دايانار عرشه نالام
ايلدن ـ آيدان دولانوب بيزلري بير ياده سالون
سيز گلون لطف ائله يون ايککي گئجه بيزده قالون
(53)
ياي اولوب خوردا اوشاقلار ، گئنه چايدا چيمه جك
نجمه كؤينه كلري ايسلانسا ، سيخيب تئز گئيه جك
بير اتك آلما دريب چاي كيناريندا يييه جك
گتوروب آلما "شوند"دن(26) اولاغ اوسته ساتورو
او شيرين لهجه ، اوره گلرده محببت تاپورو
(54)
ياي اولوب كنديميزين بوغدالارو درمه ليدي
ايلده بيرگون "وارا"دان(27) ، سوت آقايا گلمه ليدي
يتيشيب آششاغو باغلار اوزومي سَرمه ليدي
يورولوب كند اوشاغو ، سوفره باشوندا يوخلار
يوخو گؤرسه , يوخودا هي دانوشار تومسوخلار

ــــــــــــــــــــــــــــــــ
(55)
اي خدا ! کتده اوشاقلار كتيلي پوردلاماسون
اوره گي دؤيسي ولي سير ـ سوموگون خوردلاماسون
غم چؤپو خوردا اوشاقلار اوره گين قوردلاماسون
هله چوخ تئزدي اوشاقلار دايانا غوصصا يئيه
بو ليباسدا او ليباسدور كي گره ك هامو گئيه
(56)
خلق كيمين , من نه اوشاغلوغدا اوشاغلوق ائله ديم
شانسومو چؤلده ايتيرديم , نه جوانلوق ائله ديم
بيلميره م , من فله كه هاردا يامانلوق ائله ديم
بير جوانلوق ايتيريب چؤلده دالويجا گزه ره م
تاپسام اؤز گؤوهه ريمي هر نه باشارسام بزه ره م
(57)
قوي گئنه كتْده اوشاغلار , چؤپونه ن مرره چكه
اوينويوب اؤز آداشوينان قفه سه خرره چكه
قويمويا شخته گله ، باغ ـ باغاتا ارره چكه
بير گلوب , ايكکي گلوب ، اوچ دفه ده اولسو سلام
سيزه قليان گتيريب ، بير قيْچيم اوسته دورارام

(58)
آي گئنه اويناماقا بير قيزيله پالچوخ اولا
پاققو ـ پاققو آچولوب دئققه نه پالچوقدا دولا
قولاق آس پاققوسونا ، سس دولاجاك اينچه يولا
اويناماقدان دويا بيلمه ز ، هله قوي اويناسو چوخ
او شيرين اوينامالاردان گؤروره م هئچ بيري يوخ
(59)
بير ميزان بئش دنه داشغمچي داشون كيمدن آلاخ؟
جيزمه ـ پوزما يادا دوشسه ، سؤزونو هاردا سالاخ؟
دئقه لين ، قيرقيره نين اويناماقون هاردا تاپاخ؟
يادو خئير اولسون اوشاغلوق قاييديب بيرده گله
ساخلوياك زينديگيده قويموياك او موفته گيده
(60)
بير گَلين كَتدَه اوشاغلوغلاريميز ياد ائلييه ك
چؤپ مينيب يولدا قاچاك ، گؤگلوموزي شاد ائلييه ك
قوش گؤتورساخ ليواغوندان ، قوشو آزاد ائلييه ك
قوشوموز قيشدا ـ سويوخدا کئزه له ر ، هاردا قالار؟
او سويوخدا کئزه له ن قوش ، اوشاغو فيكره سالار

(61)
گونلرين بير گونو دامدا اوتوموشدوك هاموموز
شام چاقو , آي قبه لينده ن , ايشيغيدي داموموز
خان باجو تعريف ائله ردی كي گئج اولدو شاموموز
بيلمه ديم من , نمه دوشدي يادونا شام يئمه دي
سورادا من خبر آلدوم ، منه بير سؤز دئمه دي
(62)
تاپارام بير نفر آلله ساغو ـ سولدان تانويا
سرنوشتلر يازولاندا ، آزو , بولدان تانويا
جووالا بوغدا دولاندا ، آجو , توخدان تانويا
سرنوشت سوسدو ، كوسوب يازغويازان يازماغونا
دايانوبدور عصايا غوصصا يئيه ر آزماغونا
(63)
گل گيده ک ""قارا قيه" "(28) كندينه بيز , آذر آيو
اوت سالاك يانسو اوجاقلار , پيشيره ك اوردا چايو
آتالار روحيني بير شاد ائلييه ک دونيا پايو
سوواروب چيخسا شوخوملار ، اونا قوربان كسه جك
دريسين تيكدوروب هرگون ، گئنه قيشده گئيه جك

(64)
آند اولا خان ننه نين تئز آغاران آغ ساچونا
آنامون ديلدن اؤپه ن مئهرـ ي محببت ماچونا
دايانوب عئشق قاپوسوندا دورارام تا آچونا
قاپون آچسا بير عؤمؤر عئشق اؤوونه يئر سالارام
اوره گيمده آنامو بير باشا من ساخلادارام
(65)
ننه جان ! گَل دوشه نيم ال ـ ايياغوندان من اؤپوم
يورغونام آچ قوجاغون , قؤي قوجاغوندان من اؤپوم
قاناتوي آچ باشوما ، قؤي قاناتوينان من اؤپوم
بير ساحات آل ديزين اوسته ، منه لاي ـ لاي دئگينه ن
هرنمه وار اوره گينده , هاموسون ساي دئگينه ن
(66)
بير بو دونيا , بير او دونيا , اتگينه ن دوتارام
آتما گؤزده ن مني , من دونيانو گؤزده ن آتارام
سورونوب خوردا اوشاغلار كيمي , گلله م چاتارام
آجو عؤمروم او شيرين , خوش گونوموينه ن ، قاتارام
گلمه گين ياده سالوب , خوش خييالوينان ياتارام

(67)
اؤلكه ميزده ن چوخ اوزاخ سالدو مني , چرخ ـ ي فلك
ائلده ن آيرو دوشه ن اولدوم ، گئنه قان اولدو اوره ك
يوللار اوسته دايانوب قاللوق اگه ر گلسه گؤره گ
تاقچادا عكسينه باخدوم ، بوگئجه تاب ائله ديم
او سينيخ عكسي گتيرديم , نه گوزه ل قاب ائله ديم
(68)
او گؤزه ل تويلارو تويلار سيياغوندا سؤوه ره م
دايانوب گؤز قاباغوندا , بگي دامدا گؤره رم
ساغ الينده نار , آتوب دوشسه چاي اوسته اؤوه رم
آغ آت اوستونده گيده ن ناز گؤزه له واردو سؤزوم
آز اوتان ، باخ يوخارو ، ناز گؤزوي گؤرسو گؤزوم
(69)
خوش او گونله ر كي اوره گلرده محببت چوخودو
قارنوموز كد چؤره گيندن گئجه ـ گوندوز توخودو
آتاموز سؤز دانوشاندا ، سؤزونه سؤز يوخودو
داخي بير كيم دولانوب بيزلري بير ياد ائله مه ز
ساز چالوب بئش اوخويوب ، قلبيميزي شاد ائله مه ز

(70)
گونوموز , قيش سويوغوندا ، بولوت آستا , چابالار
گاهدان آغزون اوزادوب ، چادسا بولوتدان پارالار
ديش چالوب توتسا بولوتلار بدنيندن ، يارالار
يارالانموش بولوتوم گؤيده دوروب ، آغلوياجاك
كيم چخيب , گؤيده بولوتلار ياراسون باغلوياجاك
(71)
باشووي دوت يوخارو , گؤر نه دومان دؤورون آلوب
بير سوروش سرچه له رين ، قول ـ قنه تين هاردا سالوب
باغ سولوب , بولبول ـ ي ديوانه گئنه داردا قالوب
كيم گزيب , باغدا ايته ن بولبولو داردا تاپاجاق
گول باغوندا , دلي بولبوللارا چارداق سالاجاق
(72)
من ديمه زديم سن اؤله ندن سورا سنسيز ياشويام
سرنوشتده ن قاچا بيلمم , قاچا بيلسه م ناشويام
گزديريب ترسه يانا ، كؤهنه دئييرمان(29) داشويام
عزيز آلله ! بو دئييرمان هاچاقايجه ك گزه جه ك
دولانوب بختيميزي ايكکي داش آستا ازه جه ك

(73)
آختاروب دام ـ داشوموز ، كنده گيده نده باخارام
مني ياددان چيخادان دوستلارو , كتده تاپارام
دانوشان يوخ دانوشام ، آز قالا سؤزده ن داشارام
دولانوب دار كوچه لرده ، قاپوموزدان گئچه رم
دانوشوب سؤز تاپا بيلسه م سؤزو سؤزده ن سئچه رم
(74)
سرنوشتي تاپا بيلمه م , او يامان تاپماجادور
روزگاره باتا بيلمه م , بويو داغدان اوجادور
دوزدو كي سيننيم اوشاغدور ، آما شانسوم قوجادور
"خسته قاسيم"(30) يورولاندا , سازونو من آلارام
سرگوذه شتيم اوخورام ، دونيانو من آغلادارام
(75)
حئيف اولا مرد كيشيلر ، کدلريميزده قوجالوب
گوج اولوبدور قوجالوق ، مرد كيشيلرده ن باج آلوب
اوجا آغاج ييخيليب , ايندي تيكانلار اوجالوب
سارالوب گون ، آدو باتموش قوجالوق گلدي گئنه
قارا بايقوش , قاراگون "قارقو"سونو(31) چالدي گئنه

(76)
"صيياد اوغلو" ، اوتوز آلتو گئجه سين داغدا قالار
دوشونوب : گزسه ـ دولانسا ، تارودان(32) ساغلوق آلار
"خان عمي" كورسو قولوندا دايانار , قارقو چالار
اوجالار قارقو سسي ، "خان ننه" ني فيكره سالار
ائشيگه گيدسه , گله ممه ز ، ياي و قيش اؤوده قالار
(77)
نه گؤزه ل قايدادو , يلدا گئجه سي قارپوز اولا
او نه قارپوز كي سويوخدان يارولا ، بوم ـ بوز اولا
اوخويان , بئش اوخويا ، سؤزلري ياقچو سؤز اولا
بوزلاموش قارپوزو ، هر كيم يئمه سه ، ياتموياجاك
بو سؤز آيديندي : اگر ياتسا , سحر تاپموياجاك
(78)
"خان ننه" بير ناغيلي ـ من اوشاغويدوم ـ اوخودو
دئدي : « اوغلوم قولاغ آس ! بير وارودو ، بير يوخودو »
گئنه دار اوسته اوتوردو ، اريشه ايش توخودو
من ديديم : « "خان ننه" ! بس ، كيم واروموش , كيم يوخوموش؟ »
سورا بيلديم : او زامان , وار , يوخوموش , يوخ , چوخوموش

(79)
قيش اولاندا , دايانوب گون قاباغوندا دوراروق
بيز بؤيوك چيلله ده ، قيرخ گون , گونو گوندن ساياروق
او "چاهار ـ چار"دا , "كوچوك قارداش"ـا چوخ يالواراروق
"اَهمن و بهمن"(33) اولاندا , قاپونو قار آلاجاق
بايرام آغزو ، قري ده ن ديلده يامان سؤز قالاجاق
(80)
قيليچين چكسه "قيليچ داغ"(34) , گئنه دوشمه ن قاچاجاق
مردي , نامردلر اَليندن قوتاروب , تئز آلاجاق
گون دوشوب کؤلگه دالويجا ، اونو ديلده ن سالاجاق
او "قيليچ داغ"دا گزه ن قيشده جوانلار ، ياشاسون !
دوست گؤزونده گؤروكه ن ، دوشمه نه بئل باغلاماسون
(81)
آز سوْووُر باشووه قار ! , قوي اوجا داغلار گؤروكه
ساغ يولون يوخ خطري ، قوي گئنه ساغلار گؤروكه
ده دومان گؤز قاباغون توتماسو , باغلار گؤروكه
نججه آيدور دومان آسدوندا قالوب ، خوش گونوموز
قدريني بيلليك اگر چيخسا ، چاتوب خوش گونوموز
(82)
خوش او گونلر ، كي اوره گده ن اورگه ، يول وارودور
سودوگوم يوللارو قاچماخدا ، نه قيچ ـ قول وارودور
قونشونو ياده سالان قونشوسو ، ساغ ـ سول وارودور
آيرولوق توپراغونو باشيميزه , كيم اله دي ؟
ياش بله كده او قاچان قيچلريميز ، كيم بله دي ؟
(83)
خيالو هر يئره گئتدي , اونو بير داننامادو
اون بئش ايل مكتبه گئتدي , اليفي آننامادو
خوروز آللاندو بولوتدان , دايانوب , باننامادو
خيالو گلسه بو يول ، غئيضه گليب , داننوياجاخ
فورصه ت اولسا , حواسون جمع ائلييوب , آننوياجاخ
(84)
او گله ن گونلريميز ده , بو گئچه ن گونلره , تاي !
گونده گؤيده دايانوب ، يوخ خبري قيشدي يا ياي !
هله ده اينسانا ,دونيا ساتورو غُصّانو ، پاي
هاچاقايچك بو يالان دونيا بيزي آللاداجاق؟
او قولاي جينسي ، يالان سؤز دانوشوب ، پاي ساتاجاق

(85)
اوره گين دلدي تمددون ، داغوموز آخ دئمه دی
دردي گيزلتدي اوره گده , دايانوب , غم يئمه دي
قضادان اينجيدي آمما دئمه دی كيم ـ كيمه دي
هله بوندان بويانا عئشق اوزو معنا تاپاجاق
ايستيقامت اوله بيلمه ز ، بيزه درس اؤرگه داجاق
(86) سودو
آز قالوب سؤدوگونه داغ چاتا , خاطيرجه م اولا
گله مردوم اؤوونه هر ديله بيرآججا دولا
تازادان ريشه وورا ,قويمويا او ريشه سولا
داغولار كَتلره داملاري ديو ارلاري سالار
(87)
روزگار هر نمه وئرسه , قاييديب تئز آلاجاق
آخورو توپراق ايچينده ، بشه ره يئر سالاجاق
كنديميز اربابونون قلعه لري , بوش قالاجاق
دونيانون رسم و روسومين اوخويان آللانماز
چوروموش اينچه طنابدا ، قويويا ساللانماز

(88)
آيرولوق اوتلادو , آلله ! ,كولوموز وئردي يئله
يئل اؤزو دوشدو نفه سدن , نوباتو وئردي سئله
سئل ديغيرلاتدو گتيردي، تازادان وئردي ائله
آيرولوق ! آز بيزي داشلا , قانا دوغرا چؤره گي !
رحم ائله بسدي ؛ يامان گونده , غريبلر اوره گي
(89)
گاهدان , آغشام , اوره گيم ايسته ر , او دونياني گؤره رم
روحي تنده ن چاقادام ، دونيادا عوقباني گؤره رم
دايانام حسره تيله ن سؤودوگوم اينساني گؤره رم
بلكه بيرگون باشارام هر گئده نه چاتموش اولام
توپراق آسدوندا ياتانلار يئرينه ياتموش اولام
(90)
آللاهيم ! آغرو قوتارماز اوره گيمده توكه نه
ساغ اولا دردي بوكولموش كوره گيمده توكه نه
كيمدي قويماز بو تيليد قان چؤره گيمده توكه نه
ايننيده ندن خييالوم يولدا قوجاخلار ديزيني
داغ دالويجا گئده ره م قويمارام ايتسي ايزيني

(91)
بير نفر يوخدور اوره گدن غم و غوصصاني آلا
توتا الده ن ، آپارا قالمالو يئرلرده سالا
باغا بير دامچو ياغوش ياغسا ، ماحالدور سارالا
گونده مين يول اؤلوروك ، غوصصاموز هئچ كس يئميري
داخي گؤيده ن يئره سس گلميري ، بير سؤز دئميري
(92)
ايشيميز هر گئجه ـ گوندوز ، بير عؤمور ، تيكراروموش
زينديگانلوق بوجورويموش ؟ بوجور اولسا باروموش !
واي حقيقت جانونا ! گؤرنه يئري چوخ داروموش !
"آدام" و "حووا"دا تيكراري عمه لدن يورولوب
ايكکي بوغدا يئمه ك اوسته , او بهشتده ن قوولوب
(93)
قوي گئنه دورنا گله ، گؤل اته گينده سريله
يارپوزوم روشد ئلييه چاي كيناريندا دريله
كيم قوووب بولبولو باغدان , او گره گ قئيته ريله
يا گره گ بولبول و شخته , پايوز اولسا , باروشا
يادا بولبول گئده , هر بير قوشا ، باغدا قاروشا

(94)
بير نفر يوخ سوروشاق : خوش گونوموز هاردا قالوب ؟
چيخمييوب گونده كي گون ، آي بو گئجه داردا قالوب
گول بويان تايدا سولوب , بولبول اويان تايدا قالوب
گول اؤلوب , بولبولو قويما اؤله ! فريادينه چات !
داردا قالموش آيوما رحم ائله ! سن دادينه چات !
(95)
عؤمورون بيلمه دي كيمسه آزودو يا چوخودو
تكليفي سايمادو چوخلار وارودو يا يوخودو
يوخلادو , ياتدو ، آماندور ! آجودو يا توخودو
خبر آل موشكيل آچاندان ! دئيه تكليف نمه دي
نييه بس سؤز باشارانلار ، بيزه بير سؤز دئمه دي ؟
(96)
اي داغوم ! سئل قاباغوندا دورانوم ، كيم اولاجاق ؟
يئل اسه نده اوجالوب يئل قووانوم ، كيم اولاجاق ؟
كارووان گئچسه ايراغدان , نيشانوم كيم اولاجاق ؟
قورخورام كارووانوم بوردا ايياغ ساخلامويا
آي گيده اؤوده ياتا , يولدا چيراغ ساخلامويا

(97)
داغ داغولماز ، بئيه قالدي يئرينه داغ سالونا
چوبان ايسته ر گئنه قوردلار گؤزونه آغ سالونا
قازولا چؤلده تيكانلار يئرينه باغ سالونا
"درگزين اوغلو"(35) صاباح هر بيري , بير داغ اولاجاق
دونيا واركن ، او داغوم سولموياجاخ ، ساغ اولاجاق
(98)
بير گول اولسا گئنه بولبول باغا قيته رمه ليدي
سول يولون عاقيبتي يوخ , ساغا قيته رمه ليدي
قاراگون باتسا سحرده ن آغا قيته رمه ليدي
كيم دييه ر بير گولونه ن دونيا باهار اولموياجاق
تيفاق اولسا تازادان گئچميش اوجاقلار ياناجاق
(99)
اي داغوم ! قوي اياغون گؤز ـ قاشوما ، اينجيمه ره م
مني قوربان ائله اؤز يولداشوما ، اينجيمه ره م
جانوم آل وئر او گله ن قارداشوما ، اينجيمه ره م
يارالو توپراغومون ياره سيني باغلاگونان
ديل آچوب , درديم اوره گده ن دئگينه ن , آغلاگونان

(100)
سنه لاييق سؤزوم اولسا ، دييه بيلسه م ، دييه ره م
كيشيليك بؤركو ياراشسا ، گئيه بيلسه م ، گئيه ره م
اؤز پايوم , قسمتيم اولسا ، يئيه بيلسه م ، يئيه رم
گؤره ن ايسته ر تانويا , من دئيه بيلمه م نمه يه م
گاه كوچوك بيلله م اؤزوم، گاه بئله بيلله م نمه يه م
(101)
او گله ن نسله سؤزوم وار ، دئ دئييم يا دئمييئم ؟
دالو گون غوصصاسون ، آلله ! دئ يئييم يا يئمييئم ؟
بيلميره م من نجور او نسلي خبردار ائلييئم ؟
گله جک نسلين ايشي ، ايندي مني فيكره سالوب
ائله بير فيكره سالوب كي جانومو داردا آلوب !
(102)
گله جک نسل , گره ک قويمويا ظاليم ياشويا
اوت وورا دونيايا , مردوم بير عؤمور كول داشويا
مرد گره ک ايختيارو ورمييه نامرد ناشويا
قورخورام ايش باشارانلار اَلي ايشده ن اوزوله
صف چكه گؤز قاباغوندا قاراگونلوك دوزوله

(103)
گله جک نسل مبادا بيزي بيرگون قينه يه
اوجا ديواري قويوب ، ديرماشا آلچاق چينه يه
گونه دال چؤنده ره قلبين سالا گونده گينه يه
گونه دال چؤنده ره نين حققيدي بير باش ييخيله
ايياق آستوندا قالا , ظولمه ت اَلينده سيخيله
(104)
تركه ميز ريشه ورووب يئرده , ماحالدور كي چيخه
داخي توفاندا باشارماز اونو بير يولدا ييخه
قيچچيميز باغلودو تاريخده , تمددوننو ميخه
گله جک نسل , گره ک قويمويا او ميخ سؤكوله
يا ايياق آسدا ايته ، اوستونه توپراق تؤكوله
(105)
عؤمروموز گئچدي آما هاموسو غوصصايدو داغوم !
غوصصا بو دونيادا عاشيقلره پاي پايدو داغوم !
عئشق اگر اولماسا دونيا عؤمورو زايدو داغوم !
گول عؤمور گئچدي ، جوانلوق قوشو پرواز ائله دي
ايسته ديم عاشيق اولام , ديلده منه ناز ائله دي
(106)
سنه تك داغ دئسه له , داغ سنه چوخ آزدو داغوم !
سنه لاييق , قلميم , مين دنه آد يازدو داغوم !
بيري دريادي كي دريا تك اؤزو رازدو داغوم !
بيري عاشيق , بيري معشوقدو ، بيري نازدو داغوم !
بؤيوك اينسانلارا داغ بير باشا دمسازدو داغوم !
(107)
بير سؤزوم وار اوره گيمده ، دئييره م هامو بيله
قويمايون ياخچولوق ايتسين ، آدي بير گلسي ديله
گره گ اينسان غم و غوصصا توزون ، اينساندا سيله
اصيل اينسان ، گزه ر اينسانلارو سخت گونده تاپا
سختليگي قويماز او اينسانلوقو اينساندا چاپا
(108)
چوخ سيزيللاتدي يانوخ قلبيمي دردين , وطنيم !
قوي يانوم داغ كيمي دردلر اوجاغوندا توكه نيم !
بير قريش يئر منه وئر كورلويوم اؤلسه م بده نيم
قوي سنين توپراغون اوسته « رَضا » شئعري اوخونا
سرگوذه شتين يازا آينده يه اؤرنه ك توخونا

ـــــــــــــــــــ
آلت يازيلار :
1- كوه سه برادران دهستان شاهنجرين [ "چانگرين" ] .
2- رضا : سراينده اين منظومه .
3- درگزين : [ نام ] منطقه وسيع [ تُرک نشين ] كه هم اكنون [ مشتمل بر ] شهرستان رزن و منطقه فامنين است [ بخش فامنين در حال حاضر جزو شهرستان همدان مي باشد ] .
4- قاراقان : رشته كوههاي خرقان [ قاراقان ] در شمال غربي استان همدان , بين زنجان , همدان و ساوه قرار دارد . دشت رزان كوههاي خرقان [ قاراقان ] هنگام غروب آفتاب , به سياهي آغشته به خون مي‌ ماند كه مردم محلي به آن "قاراقان" مي گويند .
5- هفت بابالار : هفت عارف منطقه سردرود (دمق) از جمله : بابانظر، باباخنجر، باباگورگور و ... كه محل تربيت سالكين و عرفا بوده است.
6- سه برادران : كوهي در شاهنجرين
7- قوروه: شهر قوروه درجزين از توابع رزن كه بازار داد و ستد محلي است .
8- سوزن : روستايي از توابع قوروه كه قاليچه معروف با شهرت جهاني دارد .
9- هاممارا : محلي در شهر قوروه كه به اعتقاد مردم به انسان مريض شفا مي داده است و مردم عوام بچه هاي خود را در اين محل قل مي داده اند به نيت شفا ! .
10- خاناسو : سدي براي آبياري در رستاي "شوند" که آثار آن باقي است .
11- "دَهْله لي حئيدر" : جوانمردي شجاع و مشهور در منطقه ، طرفدار حق و عدالت ؛ اين شخص ساكن روستاي دهلق [ دَهْله ـ از توابع شهرستان رزن ] بوده است .
12- "چانگرين" : نام ديگر روستاي "شاهنجرين" .
13- "بوقراطو" : كوه معروف "بوقراطو" كه گويند بقراط حكيم به دليل گل و گياه زيادش به اين كوه سفر كرده و از گياهان دارويي آن استفاده كرده است . اين كوه هم اكنون نيز محل رجوع دانشجويان و مردم نقاط ديگر كشورمان مي باشد. اين كوه در بخش "سردرود" (دمق )[ شهرستان رزن ] واقع شده است .
14- "موللاحوسئين" : "ملاحسينقلي شوندي درجزينی همداني" عارف نامدار .
15- "فاني" : "نصرالله خان اصلاني" ملقب به "فاني" شاعر خوشزبان از حومه شهرستان رزن .
16- "عوبئيد زاكاني" : شاعر طناز فارسي سرا كه گويند از اهالي روستاي "زاكان" بوده است .
17- "يددي بولاغ" : هفت عدد چشمه واقع در "ملاجرد" ( ملاگرد ) شهر "قوروه" .
18- "اثيرالدين عوماني" : شاعر معروف قرن هفت و هشت هجري , اهل روستاي "عُمّان" [ از توابع شهرستان رزن ] .
19- "شيخْ موقيم" : "شيخْ مقيم" روحاني عارف روستاي "فارسجين" كه نفسي گرم داشته و مراد مردم بوده است .
20- "تيليم خان" : شاعر و عاشق ترك زبان اهل روستاي "مراغه" ( مره غئي ) "ساوه" كه اشعار او به زبان تركي مشهور است . از او اشعاري به عربي ، فارسي و روسي نيز به جاي مانده است . مجموعه اشعار او توسط مرحوم زنده ياد "علي كمالي" گردآوري گرديد كه شامل عاشقانه ها ، مدايح و ... مي باشد كه متاسفانه با فوت مرحوم "كمالي" مجموعه آماده تنظيم خان مسكوت ماند . كنگره اي هم با شركت اديبان و سخن شناسان در روستاي زادگاه اش به سال 1372 هجري شمسي برگزار گرديد .
21- "حاجی ستتار" : "حاج ستار ابراهيمي" فرمانده گردان حضرت علي اصغر (ع) شهرستان رزن جمعي لشكر 32 انصار الحسين در زمان جنگ ؛ اين شهيد , اهل روستاي "قاييش" بخش "سردرود" شهرستان "رزن" بود .
22- "علي چيت ساز" : فرمانده اطلاعات عمليات سپاه همدان .
23- "اوميدي" : "اوميدي عابد" , سرباز فداكار اهل روستاي "بابانظر" بخش "سردرود" شهرستان "رزن" كه افسران نظامي زمان طاغوت را به رگبار گلوله بسته بود .
24- "سردرود" : يكي از "بخش" هاي شهرستان "رزن" .
25- کدده : "كَنْد" در زبان تركي به معناي "روستا" و "ده" است . کدده ( = کندده ) .
26- "شوند" : روستايي است سرسبز از توابع بخش "قوروه" درجزين شهرستان "رزن" [ زادگاه عارف کبير الهي و حکيم صمداني" آيت الله العظمی آخوند ملا حسينقلي شوندي درجزيني " ] .
27- در سالهاي نه چندان دور ، در شهرستانها و مناطق ترک نشين استان همدان از جمله شهرستان رزن , بهار ( باهار ) , کبودراهنگ ( کوره نگ ) و ... , بعضي خانواده ها دام ( گاو ، گوسفند و ... ) محدودي داشتند و شير دامهاشان ، براي بدست آوردن فرآورده هاي دامي مثل ماست ، كره ، روغن و ... كفاف نمي كرد ؛ از همين رو هر چند خانواده با توافق با يكديگر , شير دامهايشان را هر روز به يك خانواده عضو گروه مي دادند ؛ مثلاً اگر هفت خانواده با هم قرار مي گذاشتند ، هر روز يك خانواده از گروه ، به نوبت ، شير شش خانواده‏ي ديگر را دريافت مي‏كرد و به اين نهاد زيبا و سنتي تعاوني , "وارا‏داشلوق" / varadaşloğ يا "وَرَه‏داشلوق" / vərədaşloğ " يا "وارَه اوْلماق" / Varə Olmaq " مي‏گفتند .
در شهرستان " ساوه " نيز اين گونه همياري مرسوم بوده و به هر يك از اعضاء تعاوني " واراداش" / varadaş‏ " گفته مي‏شد . ( نگاه كنيد به كتاب : " فرهنگ مردم كوهپايه‏ي ساوه " نوشته‏ي : عبدالله سالاري ، ناشر : سازمان ميراث فرهنگي كشور ، چاپ اول – 1379 ، صفحه 130 ) .
28- "قارا قيه" : به ترکي ادبي "قارا قايا"[صخره سياه] , روستايي است از توابع بخش "قوروه درجزين" شهرستان "رزن" . پس از برداشت محصول كشاورزي , مردم روستاهاي "قارا قيه" ، "سونغور اووا" و "گوروسون" (جاروسجين) به شكرانه محصول خوب ، مراسم قرباني ، با حضور همه مردم برپا مي كنند و ساكنان روستاهاي همجوار به شكرانه نعمت خداوندي ، مهمان خوان گسترده آنان مي شوند . اين مراسم اواخر آذر يا اول آبان با اعلام ريش سفيدان برگزار مي گردد .
29- کؤهنه دئييرمان [ آسياب قديمي ] : آسياب هاي قديمي ولايت "درگزين" , آبي بوده اند . هر روستايي اگر آسيابي داشت , هم نيازش برآورده مي شد و هم مايه فخر بود . هر چند اكنون سالهاست از گردش بسيار قديمي و خستگي ناپذير آسيابهاي آبي , نقلي مانده است كه فقط به ايهام زندگي در دايره بسته امروزين ، در كلام , به شاعران ياري مي رساند .
30- "خسته قاسيم" : شاعر و عاشق تُرك ، شبهاي دراز و تار روستائيان , به نقل شيرين آشيق و نواي چؤگور , كوتاه و به روشني , پيوند مي خورد . "خسته قاسيم" روايتي سوزناك تر از "اصلي ـ كرم" داشته و بر دل جوانانِ نگاه به ما دوخته و پيرانِ عمر رسيده بر لب بام , چون نواي دلنشين بهشتي مي نشسته است .
31- "قارقو" : نِي آهني . نواي محزون تر از چؤگور (كه ساز شنيدن گروهي بود)"قارقو" , روزهاي دراز بيابان چوپانان را , با نواي خود , به شب وصله مي زد . غم تنهايي عاشقانه با اين ساز , همساز بوده است.
32- تارو : خُدا
33- اهمن و بهمن : در اعتقاد مردم ، اهمن و بهمن , دهه دوم اسفند ماه است كه زمستان , آخرين برفها و سرماي سوزناكش را عرضه مي نمايد , غافل از اينكه عمرش رو به پايان است .
34- قليچ داغ : يكي از سه برادران كه در اصل به شكل شمشير در فرهنگ مردم بومي اطراف كوه معروف شده است .
35- درگزين اوغلو : اشاره به "درگزين" قديم كه شامل چهار بخش فعلي شهرستان "رزن" شامل : "بخش مركزي" , "قوروه" ، "سردرود" و "فامنين [پامبولي] " بوده است كه فرزندان غيور و سخت كوشي را در دامن خود پرورانده است .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ـــــــــــــــــــ
ــــــــــــ

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Wed, 20 Feb 2008 19:25:00 +0000

توركجه يه يئني كلمه قازانديرما يوللاري

مئهران باهارلي

نوت: بو يازي دا "دئگيDegi "، سٶيله نه ن هر هانسي بير سٶز و سٶزجوك، "گفته، سخن" آنلاميندا؛ "سٶزSöz "، گٶركول (ادبي) و يازيلي ديلده منيمسه نميش "كلمه" و "واژه" آنلاميندا؛ "سٶزجوكSözcük " ايسه گٶركول (ادبي) و يازيلي ديل دوزئيينده ايشله ديلمه يه ن، آغيزلار و سٶزه ل ديلله سينيرلي اولان، يا دا يابانجي كلمه لر اوچون ايشله ديليبدير. بير "سٶزجوك"، يالنيز گٶركول (ادبي) ديله قازانديريلديقدان سونرا، "سٶز" سوييه سينه يوكسه له بيلير. (-جيك اكي، كيچيكليك، آشاغيليق آنلاملاريني داشييير).

سون مين ايل و اٶزه لليكله سون يوز ايل ايچينده ديليميز فارسجانين آغير و تك يٶنلو ائتگيسي آلتينا گيرميشدير. بونا اك اولاراق گونوموزده ايراندا ديليميز توغرالي (رسمي) بير ديل دئييلدير و اركله ت (دٶولت) قوروملاري، باسين ايله يايين و اٶيره تيم-ائييتيمده ده ايشله ديلمير. سونوج اولاراق ديليميز فارسجا كلمه لرينين دئنه تيمسيز (كونترولسوز) و چوخ يٶنلو (هر طرفلي) سالديريسينا (هوجومونا) اوغراياراق پوزولما، پيجينله شمه و يوخ اولماغا اوز توتموشدور. بيز آغير بير بيچيمده فارسلاشميش بير خالقيق و ديليميز ده، اٶلوم دٶشه يينه دوشوب و بيتگيسه ل ياشاما گيرميش بير ديلدير.

ايران و گونئي آزربايجاندا سون يوز ايلده توركجه نين بيليم، توپلوم، اوزلوق، يٶنه تگي، قوراشديريم و ... كيمي آلانلاردا يئني سٶزجوك تٶره تمه سوره جي بوتونويله دوراقساماغا اوغراييب دورموشدور. خالقيميز ياخين گئچميشده ايشله تدييي توركجه كلمه لرين يوزده دوخسانيني بوگون اٶز ديلينده ايشله تمير و اونلارين يئرينه فارسجا آلينتيلاري قوللانير. بو دورومدا ان باشدا ديليميزي ياشاتماق اوچون، بير ياندان فارسجا كلمه لرين توركجه يه آخيني دوردورولمالي، داها اٶنجه گيره نلر مومكون اولدوغو اٶلچوده آريتلاناراق ديليميزدن آتيلمالي و يئرلرينه اويقون توركجه قارشيليقلار بولونماليدير، اٶته ياندان يئني قاوراملاري قارشيلاياجاق سٶز و كلمه تٶره تمه سوره جيني يئنيدن باشلامالييق.

توركجه ده يئني وارليق و قاوراملاري قارشيلاماق اوچون، بير نئچه يول واردير. گره كسينيم (ائحتيياج) اورتايا چيخديغيندا- ايران و گونئي آزربايجاندا اورتايا چيخديغي كيمي- بو يوللارا باش وورولماليدير:

١- بايري (آرخاييك) دئگيلري "ديرچه لتمه"
٢- ياشايان ديل-آغيزلاردان "سٶزجوك درله مه"
٣- يئني دئگي (نئولوژيسم) "تٶره تمه"
٤- يابانجي ديللردن "آلينتي ياپما"

يابانجي سٶزجوكلره قارشيليق ايلك اٶنجه "ديرچه لتمه" و "درله مه" يوللاري ايله ديليميزين قايناق و چيخاقلاريندا وار اولان اويقون توركجه دئگيلر آرانماليدير. بولوندوقلاري دورومدا بو توركچه دئگيلر، گٶركول و يازين ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير.

"ديرچه لتمه" و "درله مه" يوللاري قولاي بير يول دئييلدير. هر ايكي قايناقدان دا يارارلانماق آنجاق قيسيتلي (محدود) بير اٶلچوده اولاناقليدير. بورادا باشاريلي اولمانين ان بليرله ييجي ائتمه ني، ديلده بو يئني دئگيلره گره كسينيمين وار اولماسيدير. اٶرنه يين ديل دئوريمي ايله توركييه توركجه سينه باشاريلي بير بيچيمده هر ايكي قايناقدان دا چوخلو دئگي قازانديريلميشدير. بو اٶلكه ده "ديرچه لتمه" و "درله مه" يٶنته ملريندن، ديلي يالينلاشديرما (ساده له شديرمه) چاليشمالاري سيراسينداكي وار اولان گره كسينيمدن دولايي باشاريلي سونوج آلينماسي مومكون اولموشدور.

ديلده يئني دئگي الده ائتمك اوچون، "ديرچه لتمه" و "درله مه"نين ديشيندا، باش وورولابيله جك ايكي قايناق داها واردير: "يئنيدئگي (نئولوژيسم) تٶره تمه" و يابانجي ديللردن دوغرودان "سٶزجوك آلينتيسي" ياپما. ديرچه لتمه و درله مدن يارارلاناراق الده كي قايناق و چيخاقلاردا يابانجي سٶزجويو قارشيلايابيله جك اويقون دئگي بولونمازسا، يئني دئگي ياپما يٶنته مينه باش وورولماليدير. يئني دئگيلر (نئولوژيسملر) تورك ديلي قورال و ايلكه لرينه داياناراق، توركجه كٶك و اكلر آراجيليغي ايله ياپيلميش، داها اٶنجه ديليميزده وار اولمايان يئنيجه تٶره ديلميش توركجه سٶزلردير.

اٶنه ريله ن يئني كلمه لر، اٶزه لليكله اونودولموش اولان و يئني تٶره ديله نلر، ايسته ر ايسته مه ز، ايلك باشدا خالقا آز تانيش حتتا ياد اولابيله رلر. بو دوغالدير. آنجاق خالق، توركجه يازي و يايينلاردا ديرچه لديله ن، درله نه ن و يئني تٶره ديله ن توركجه كلمه لري داها سيخ گٶرونجه، و اونلاري گٶركلو (ائستئتيك) و قوللانيش باخيملاريندان دا الوئريشلي بولونجا، زامانلا اونلارا - ايلك باشدا قولاغا بير آز يابانجي گلسه لر ده - صاحيب چيخار و منيمسه لر. بو باغلامدا "بيز خالق اوچون يازيريق، خالقا تانيش اولمايان كلمه لري ايشله تمكدن چيكنمه لييك" دوشونجه سي يانليشدير. اوچرا بيز تكجه خالق اوچون دئييل، اونونلا بيرليكده ديليميزي و اوندا وار اولان هر كلمه ني ياشاتماق، اونو گله جك قوشاقلارا ساغلام تسليم ائتمك، گليشديرمك و بايلاشديرماق اوچون ده يازيريق. "خالقين ديليندن اوزاقلاشمامالييق" دوشونجه سي ده، ان آزري گونئي آزربايجان اوچون گئچه رلي دئييلدير. اوچرا سٶزو ائديله ن بوگونكو "خالقين ديلي"، ايران دٶولتي الي ايله ياراديلماقدا اولان، فارسجانين پيجين ديلي آزري ديليدير نه توركجه. بيز فارسلاشان بو سايري و پيجين ديله باغلي اولماق دئييل، اونو دوزه لتمك، ساغالتماق و توركجه له شديرمك دورومونداييق.

يوخاريداكي اوچ يٶنته مله يابانجي بير قاورامي قاريشلاياجاق دئگي بولونماز ايسه، يا دا بئله بير دئگينين بولونماسينا ده ك، بير سونراكي آشاما اولان "يابانجي ديلدن دوغرودان آلينتي ياپما"يا گئچيلمه ليدير.

ايلك سيراداكي قايناق-چيخاق

بايري (آرخاييك) دئگيلري ديرچه لتمك: بايري دئگيلر توركجه ده اسكيدن بري وار اولان، اسكي دٶنه ملرده، اسكي يازي ديلي دئوره لرينده ايشله ك اولان؛ آنجاق داها سونرالار دورلو ندنلرله اونودولموش، بايري دامقاسي يئميش، و بوگونكو يازين و اٶلچوت ديليميزده ايشله ديلمه يه ن سٶزجوكلردير. اونودولموش بايري سٶزلري يئنيدن ديله قايتارماق، بوتون بير اولوسا يئنيدن كلمه اٶيره تمك دئمكدير. بو ندنله ده اونلارين ديرچه لديلمه سي چوخ چتين و گوج اولوب، سون درجه بٶيوك بير چابا و اوغراشي ايسته ر.

بايري دئگيلرين قايناق و چيخاقلاري؛ اسكي سٶزلوكلر، گٶركول (ادبي) بتيكلر (متينلر)، كٶكله شيك (كيلاسيك) پيتيكلر (كيتابلار)، چئشيتلي يازيلي بلگه لر، داش يازيتلاري، سين داشلاري، و توركجه دن اسكي چاغلاردا باشقا ديللره گئچميش توركجه سٶزلردير.

ديليميزده كي يابانجي سٶزجوكلري قارشيلايابيله جك اونودولموش بايري دئگيلرين هاميسي - اونلاري يازي و يايينلاردا ايشله ده ره ك، سٶزلوكلره آلاراق - چاغداش يازي، اٶلچوت (معيار) و گٶركول (ادبي) ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير. بونلارين زامان ايچينده سٶزه ل و دانيشيق ديلده يايقينلاشديريلماسينا دا چابا گٶسته ريلمه ليدير.

بير سيرا شخصلر "متروك توركجه سٶزجوكلرين ايشله ديلمه مه سي گره كير" دئييرلر. اويسا آزربايجان توركجه سي حاققيندا دانيشيلاندا، متروك و آرخائيك قاوراملاري يئته رسيزدير و يانيلقييا يول آچير. آزربايجان توركجه سينده ياخين گئچميشده ايشله ك اولوب گونوموزده اونودولموش مينلرجه توركجه سٶز واردير. آنجاق بو كلمه لرين يوزده دوخساني، تاريخين دوغال سئيرينده اونودولان آرخاييك كلمه لر دئييل، اولوسال حاقلاريميزدان يوخسون اولماغيميز و آسييميلاسييون سونوجوندا بيزه اونوتدورولان كلمه لردير. بو ندنله ده اونوتدورولان و يانليشليقلا آرخاييك دامقاسي يييه ن بو مينلرجه توركجه سٶز، ديره نگسيز (بدون درنگ) يازيلي و دانيشيق ديليميزه يئنيدن قايتاريلماليديرلار. بو، خالقيميزين آسيميلاسييونونو دوردوماق و دانيشديغي گونده ليك ديلينه توركجه بير هاوا وئرمك اوچون ده گره كليدير (واجيبدير).

حسن اوغلو و موولانا´نين توركجه قوشوقلاريندان ديرچه لتمه لر: آسلانAslan (شير)، آسAs (منفعت)، آقچاAqça (پول)، آلپAlp (دلاور)، ائريشمكErişmək (واصل شدن)، اوسUs (عقل)، اويماقUymaq (متابعت كردن)، بايBay (ثروتمند)، بولماقBulmaq (پيدا كردن)، داموDamu (جهنم)، چئورهÇevrə (محيط)، چاخيرÇaxır (شراب)، دويماقDuymaq (حس كردن)، سانماقSanmaq (گمان كردن)، قاييQayı (محكم)، قولQul (بنده)، قيلاووزQılavuz (راهنما)، نسنهNəsnə (شئي)، يارقيYarqı (دادگاه)، يارليقاماقYarlıqamaq (رحمت كردن)، ايرماقIrmaq (رودخانه بزرگ)، توتوشماقTutuşmaq (شعله ور شدن)، بليرمكBəlirmək (آشكار شدن)، ايشدهİşdə (اينك)، دورلوDürlü (متنوع)، ...

ديوان لغات تورك و قوتادقوبيليگ´دن ديرچه لتمه لر: اسه نله مكƏsənləmək (سلام دادن)، اورونچOrunç (رشوه)، توتقوچTutquç (صبحانه)، بئلينBelin (خطر)، كٶنمكKönmək (اعتراف كردن)، اٶرتكونÖrtkün (خرمن)، تٶروتمكTörütmək (اصلاح كردن)، بوشوقBoşuq (اجازه)، بلگيBəlgi (علامت، نشان)، آنيقAnıq (حاضر)، قاييرQayır (ماسه)، قولداشQoldaş (همدست)، تييينTiyin (سنجاب)، تييماقTıymaq (مانع شدن)، يوموشYumuş (خدمت)، ايراماقIramaq (دور شدن)، ييپارYıpar (عطر)،

ايكينجي سيراداكي قايناق-چيخاقلار

١- چاغداش دئگيلري درله مك: بونلار بوگونكو يازيلي و اٶلچوت ديليميزده ايشله ديلمه يه ن، آنجاق گونوموزده گونئي آزربايجان و ايراندا تورك بودونونون (خالقينين) سٶزه ل (شفاهي) –بودون (خالق) ديلي، ياشايان يئره ل (محلي) - بٶلگه سه ل (منطقه اي) آغيزلاري و ائل-اوبالاري آراسيندا ايشله ك اولان سٶزجوكلردير:

الف- سٶزه ل، دانيشيق، بودون ديلي: بو توپار (زومره)، گٶركول (ادبي)- يازين ديلينده اولماييب؛ آنجاق سٶزه ل، دانيشيق و بودون (خالق) ديلينده ايشله نه ن سٶزجوكلردير. (بونلارين بير بٶلومو، اسكي يازين ديلينده ده قوللانيلميشدير):

سٶزه ل ديلدن درله مه لر: "قاپدي قاچديQapdıqaçdı " (ميني بوس)، "يئل آتيYelatı " (دوچرخه)، "آت-آچAtaç " (ژتون)، بيچه ر دٶيه رBiçərdöyər (كمباين)، سئچ آلSeçal (سلف سرويس)، آياق توپوAyaqtopu (فوتبال)، ديش اتيDişəti (لثه)، چوخ ساتارÇoxsatar (بئست سئللئر)، يولدوزه رYoldüzər (بولدوزر)، دٶنه ر قاناد Dönərqanat (هليكوپتر)، آياق آلتيAyaqaltı (توالت)، يئرياغيYeryağı (نفت)، دورباخDurbax (پانل)، يئگئت Yeget (فست فود)....

ب- يئره ل-بٶلگه سه ل آغيزلار: اكينج (فرهنگ) ديلينده بولونمايان، آنجاق ديليميزين باشليجا آغيزلاري اولان همدان، مركزي، قزوين، قوم، تئهران كيمي گونئي آزربايجان اوستانلاري؛ گونئي ايران، خوراسان، سونقور، عراق .... لهجه لرينده وار اولان بير سيرا سٶزجوكلر يازي ديلينه آلينابيله ر. يئره ل- بٶلگه سه ل آغيزلاريميزدا وار اولان توركجه سٶزجوكلرين، گٶركول (ادبي) و يازي ديليميزه آرتيريلماسي، ديليميزي بايلاشديرار؛ چئشيتلي يئره ل-بٶلگه سه ل آغيزلارين- اورتاق و بوتون آغيزلاري قاپسايان ادبي ديله سٶز وئرديكلريندن دولايي- بيربيريني آنلاشمالاريني قولايلاشديرار و بو آغيزلارلا اونلاري قونوشان توپارلارين بيربيريندن آيريشماسينين قاباغيني آلار:

گونئي آزربايجان آغيزلاريندان درله مه لر: ياويماقYavımaq (انس گرفتن، بوئين زهرا)، دولاقDolaq (جوراب، اورمو)، سونسوقSonsuq (بكس، ملايير)، توتارقاTutarqa (تناسب، همخواني، عجبشئر)، توتقاجTutqac (دستگيره- زنگان)، قانليQanlı (عرابه- )، اوچورOçur (نوبت- اردبيل)، انه شوشƏnəşüş (عجيب غريب، تبريز)، ايوİv (فرق موي سر، خوي)، قوجورQucur (شور، خوي)، ده يگيلDəygil (مستجاب، گونئي)، بٶروBörü (گرگ، خلجستان)، يابغي Yabğı(حكمدار، خلجستان)، چيوÇiv (ميخ، زنگان)، سالديرماقSaldırmaq (حمله كردن، زنگان)، سوروتمه چSürütməç (دمپائي، زنگان)، قاراناقQaranaq (شوم، زنگان)، جوروCürü (ضعيف، ماراغا)، پونجوكPüncük (بهانه، زنگان)، تامبيراTambıra (منت، زنگان)، چيرتداقÇırtdaq (تخم، زنگان)، دٶنه رگهDönərgə (چرخ فلك، زنگان)، سوسگهSüsgə (زينت موي سر دختران، زنگان)، هٶدوكHödük (غيبت، زنگان)، هٶدوكله مكHödükləmək (غيبت كردن، زنگان)، يئتيكYetik (فضول، زنگان)، دبه كDəbək (ابله، زنگان)، اوتاچيOtaçı (دواساز، ماراغا)، بارينماقBarınmaq (سر پناه گرفتن، ماراغا)، مانMan (عيب، ماراغا)،.....

گونئي آزربايجان ديشي آغيزلاردان درله مه لر: اوركونÜrkün (نبش خيابان، نوشهر)، بنيزBəniz ، آغجاAğca ، آستAst ، آغيزقا Ağızqa(پنجره، خراسان)، سئوينجيك Sevincək (مژده، خراسان)، ائلتي Elti(زن برادر شوهر، خراسان)، قوزولاماقQuzulamaq ، اوغلاقOğlaq ، بوغون Boğun (مفصل، خراسان)، آچيلان Açılan (آينده نزديك، فريدن)، آري- واري Arı Varı(همه، فريدن)، يير Yir (آواز، قاشقاي يورد)، سانيSanı (عدد، دانه، خراسان)، ديش اتيDişəti (لثه، خراسان)، سورچه كSürçək (داستان، خراسان)، آپشيApşı (عطسه، بجنورد)، آرابيرArabir (گاهگاهي، بجنورد) ائرتهErtə (صبح، بجنورد)، آستAst (زير، پائين، بجنورد)...

ج- اويماق و بويلارين ديلي: گونئي آزربايجان و ايراندا ياشايان تورك اويماق و بويلارينين ديلينده وار اولان توركجه سٶزجوكلر، اٶزه لليكله اٶنه مليدير. بٶيوك اورلارين (شهه رلرين) ترسينه بونلارين ديلينده كي اسكي و اٶزگون توركجه سٶزلرين چوخو- فارسجادان داها آز ائتگيله نديكلري اوچون- هله ده اونودولمادان و ديرگيلي (جانلي) اولاراق ياشاماقداديرلار. دولاييسي ايله بونلارين ديلينده وار اولان بوتون توركجه سٶزجوكلر، تركجه و يئيينليكله گٶركول (ادبي) و يازي ديله آرتيريلاراق ديليميزه يئنيدن قازانديريلماليدير:

٢- قونشو-قودا ديل و لهجه لري: بونلار آزربايجان توركجه سي ايله قودا (قوهوم) اولان لهجه و ديللرده كي سٶزجوكلردير و اٶنجه ليك-اٶنه م سيراسي ايله قونشولار، اوغوز ديللري و ان سون دا اٶته كي توركول (توركي) ديللردن اولوشماقدادير. آلينان بو سٶزجوكلر، بو ديل-لهجه لرين اسكي بتيكلري (متينلري)، ياشايان لهجه-آغيزلاري و يا يئنيجه تٶره تديكلري (نئولوژيسم) دئگيلردن اولابيله ر. كلمه آلماق اوچون هر بير توپارين (قوروپون) بير سونراكينا گٶره اٶنجه لييي واردير:

الف- قونشولار: توركييه و داها آز اولاراق آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) بودون (خالق) ديلينده وار اولان و يا يئنيجه تٶره ديله ن توركجه سٶزجوكلر، ايلك باش وورولاجاق قايناقدير. توركييه توركجه سينده ايشله ديله ن كٶك كلمه و اكلره يابانجي بير ديلين كٶك كلمه لري و اكلري دييه باخماق يانليشدير. بورادا توركييه ده ايشله ديله ن ديلين، بيزيم ديلميز اولدوغو وورقولانماليدير.

درله مه لر: اهميت (اٶنه مÖnəm )، پايتخت (باشكندBaşkənd )، وضعيت، حال (دورومDurum )، رئيس (باشخانBaşxan )، پيشنهاد (اٶنه ريÖnəri )، اعلاميه، بيانيه (بيلديريBildiri )، عرصه، حيطه (آلانAlan )، روند، سير (سوره جSürəc )، معلومات (بيلگيBilgi )، ويژه، خاص (اٶزه لÖzəl )، نتيجه (سونوجSonuc )، اساس (تملTəməl )، موضوع (قونوQonu )، هواپيما (اوچاقUçaq )، طبيعت (دوغاDoğa )، علم (بيليمBilim )، حيات، زندگي (ياشامYaşam )، تصوير (گٶرونتوGörüntü )، مساله، مشكل (سورونSorun )، سوال (سوروSoru )، جنگ، محاربه (ساواشSavaş )، زنداني (توتساقTutsaq )، بازداشت (توتوقلاماTutuqlama )، دستگير كردن (ياخالاماYaxalama )، شمال (قوزئيQuzey )، جنوب (گونئيGüney )، قانون (ياساYasa )، وزير (باخانBaxan )، ضروري لازم (گره كليGərəkli )، موسسه، نهاد (قورومQurum )، سبب، علت (ندنNədən )، شرط (قوشولQoşul )، دانشجو، دانش آموز (اٶيره نجيÖyrənci )، معلم، آموزگار (اٶيره تمنÖyrətmən )، مسئول (سوروملوSorumlu )، رابطه پيوند (ايليشگيİlişki )، مربوط (ايلگيليİlgili )، ملت (اولوسUlus )، سلامت، صحت (ساغليقSağlıq )، منطقه (بٶلگهBölgə )، راستا، استقامت (دوغرولتوDoğrultu )، رهبر (اٶنده رÖndər )، خاطره (آنيAnı )، جايزه (اٶدولÖdül )، تعريف (تانيمTanım )، توضيح (آچيقلاماAçıqlama )، فشار، تضييق (باسقيBasqı )، تشكيل دادن، ايجاد كردن (اولوشدورماOluşdurma )، مرز (سينيرSınır )، خارج (ديشDış )، اجلاس، نشست (اوتورومOturum )، صلح (باريشBarış )، فكر (دوشونجهDüşüncə )، پيشرفت (گليشمهGəlişmə )، تاثير (ائتگيEtgi )، قطعي، حتمي (كسينKəsin )، مرثيه (آغيتAğıt )، نويسنده (يازارYazar )، ديزگهDizgə (جوراب ساق بلند)

ب- اوغوز داغارجيغي: داها سونراكي قايناق، اوغوز توركجه سينه داخيل اولان قاقاووز و توركمن ديللرينده كي سٶزجوكلردير.

ج- توركول (توركي) ديللر: ان سون قايناق ايسه اوغوز قوروپو ديشيندا قالان، باشدا اٶزبك و اويغور ديللري اولماق اوزره، اٶته كي بوتون توركول (توركي) ديللردير.

اٶته كي توركول ديل-لهجه لردن درله مه لر: اسه نƏsən (سلام، خاكاس)، ايته كİtək (تحميل، خاكاس)، اٶزه نديرمكÖzəndirmək (به هوس آوردن، خاكاس)، ايسيرماقIsırmaq (گاز گرفتن، خاكاس)، گره كسيمكGərəksimək (احتياج داشتن، خاكاس)، "توپارTopar " (زمره، تركمن)، بايينماقBayınmaq (ثروتمند شدن، قاراچاي بالكار)، تيكTik (صفر، تاتار، باشقيرت، خاكاس)، گٶرنه كGörnək (مدل، قاراقالپاق)، گٶرومGörüm (نمونه، خاكاس)، باغلامBağlam (همبسته، اٶزبك)، ييغينديYığındı (مجموعه، اٶزبك)، باقاناBaqana (ستون، قاراچاي)، كنگه شمكKəngəşmək (مشورت كردن، قاراچاي)، گٶرونجلوكGörünclük (ويترين، قاراچاي)، اٶكونمكÖkünmək (پشيمان شدن)، تيييشTıyış (مانع، قاراچاي)،

قونشو و قودا ديل-لهجه لردن درله نه ن سٶزجوكلري ديليميزه آلاركن، بيزيم لهجه نين قورال و ايلكه لري گٶز اٶنونده توتولماليدير:

اٶرنه ك:توركييه ده "دئپرئنمكDeprenmek " مصدرينين بيزيم توركجه ده كي قارشيليغي "ترپه نمكTərpənmək "دير. زلزله قارشيليغيندا توركييه ده، دئپرئمكDepremek مصدريندن "دئپرئمDeprem " كلمه سي ياپيلميشدير. بيزيم توركجه ده بو مصدر "ترپه مكTərpəmək " بيچيمينده اولدوغوندان، "زلزله" نين قارشيليغي اولاراق بو كلمه بيزيم ديله آليناركن، "ترپه مTərpəm " بيچيمينده اولماليدير.

اٶرنه ك: بيزيم ديلده كي هٶرمكHörmək مصدرينين توركييه توركجه سينده كي قارشيليغي "اٶرمكÖrmək "دير. توركييه توركجه سينده فارسجا سازمان و تشكيلات قارشيليغيندا اٶرمك مصدريندن "اٶرگوتÖrgüt " يئين دئگيسي ياپيلميشدير. بيزيم ديلده بو مصدر "هٶرمك" بيچيمينده اولدوغوندان دولايي، سازمان و تشكيلاتين قارشيليغي "هٶرگوتHörgüt " اولماليدير.

اوچونجو سيراداكي قايناق-چيخاق

يئني دئگي (نئولوژيسم) تٶره تمك: يوخاريدا سيرالانان ديرچه لتمه و درله مه يوللاري ايله اويقون سٶزجوكلر بولونماديغي دوروموندا، گونئي آزربايجان و ايران توركلري طرفيندن توركجه نين يئني دئگي تٶره تمه اولاناغيندان يارارلانماقلا، يئني توركجه سٶزجوكلر تٶره ديلمه ليدير.

بو يول توركجه نين ان دوغال، ان ايشله ك و ان گئنيش يئني دئگي قازانما يولودور. كلمه تٶره تمك كٶكلردن ياپيم اكلري ايله يئني دئگي ياپماق دئمكدير. اكله مه لي بير ديل اولان توركجه نين چوخ باي (زنگين) بير كلمه ياپما دوزه نه يي (مئكانيزماسي) واردير. توركجه نين هر بيچيمده چوخ اولان ياپيم اكلري ايله ساييسيز يئني كلمه لر ياپيلابيله ر. توركجه نين بو اولاناغي اوركه ن (هميشه) آچيقدير. آنجاق بو اولاناغين اييي، دوغرو و يئرلي يئرينده قوللانيلماسي گره كير.

يئني سٶزلري تٶره مه نين ايلكين و بيرجه آماجي، اونلارين خالقين و دانيشيق ديلينده ايشله ديلمه ويا منيمسه نمه لري دئييلدير. گئرچك آماج، ديلين ياشاماسيني سوردورمه سيني، گليشمه سيني و بايينماسيني ساغلاماق؛ گره كسينيم دويولدوغوندا، اٶز اوزمانليق آلانلارينداكي يازيلاريندا اويقون توركجه قارشيليقلاردان يارارلانماق ايسته يه نلره اونلاري – ايلگيلي سٶزلوكلرده- سونا بيلمكدير.

"ديل موهنديسلييي"نه قارشي "دوغال سوره ج"

بير- بير سيرا اٶلكه لرده يئني دئگيلري تٶره تمه دن يئتگيلي، سوروملو و اوزمان اولان شخص و شخصييتلردن اولوشموش اركله ت (دٶولت) يا دٶولت ديشي قوروملار وار اولموشدور. سٶزو ائديله ن قوروم-قوروللار، و او قورولون اويه لرينين گٶره وي، يئني سٶزجوك اٶنه رمه، اونلاري تارتيشما، سس وئرمه يولو ايله اونايلاما (تصديقله مه)، تابلاما (قبول ائتمه)، توغرالي (رسمي) يارليقلارلا توپلومدا يايماق، يايقينلاشديريلمالاريني دئنه تله مك و سورولان سورولارا يانيت وئرمكدير. باشقا بير دئييشله بو قوروملارين گٶره وي "ديل موهنديسلييي"دير.

ايكي- بو كيمي قوروم و قوروللارين وارليغي و چاليشماسي بير نئچه آچيدان يارارلي اولابيله ر. او جومله دن: يانليش دئگيلرين تٶره ديلمه ايمكانيني آزالتماق، داها چوخ ساييدا دئگي تٶره تمه ايمكانيني ياراتماق، تٶره ديله ن يئني دئگيلري اونايلاماق، تٶره ديله ن يئني دئگيلرين قيسسا بير زامان ديليمينده، ان گئنيش بيچيمينده آيدينلارلا خالق كوتله لرينين ديلينه يئرله شديره بيلمك، يئني سٶزجوك تٶره تمه ايشينده اورتايا چيخابيله جك قارقاشاني اٶنله مك و ....

اوچ- بو كيمي يئتگيلي قوروملار آراجيليغي ايله يئني دئگي تٶره تمه نين، بير سيرا اٶزه ل تاريخي دوروملاردا، اٶرنه يين اٶز دٶولتلري اولان ميللتلرده و بو دٶولتلرين ده يئته رينجه اوتوريته سي اولان توركييه و ايسراييل كيمي اٶلكه لرده باشاريلي اولما شانسي چوخ يوكسه كدير. بوگونكو "يئني توركجه" و "يئني عيبرانيجه" تملينده بو يوللا يارانميش ديللرديرلر.

دٶرد- ايران و گونئي آزربايجاندا دا بئله نچي بير و يا بير نئچه قوروم-قورولون ياراديلماسينا چابا گٶسته ريلمه لي و ياراديلاندان سونرا دا اونلارين چاليشمالارينا اوموق (دستك) وئريلمه ليدير.

بئش- آنجاق بير سيرا باشقا ديللرين اٶرنه كلرينده گٶرولدويو كيمي، بئله قوروملارين وار اولماسي، يارارلي اولسا دا گره كلي دئييلدير. "ديل موهنديسلييي" بير ديلده نئولوژيسملري ياراتما، اونايلاما و يايقينلاشديرما اوچون وار اولان و دوشونه بيله جك يول و يٶنته ملردن تكجه بيريدير.

آلتي- يئني سٶزجوكلر ياراتما و اونلاري ديله قازانديرمانين باشقا يوللاردان بيري ده "فردي تشببوث" و يا "دوغال سوره ج"دير. بورادا -رسمي بير قوروم اويه لرينين "ديل موهنديسلييي" و يئني كلمه تٶره تمه سي يئرينه- يازار، قوشار، ديلچي، گٶركسٶزچو (ادبيياتچي)، آيدين و اوزمان شخصلر فردي گيريشيملري (تشببوثلري) ايله، ايلگيلي و يئتگيلي اولدوقلاري آلانلاردا يئني دئگيلر تٶره ديرلر. تٶره ديله ن يئني دئگيلري ايسه - رسمي بير قورومون بويورقانليقلا خالقا داياتماسي و ايته كله مه سي يئرينه - داها اويقون، داها وئريملي، داها دوغال و داها دئموكراتيك بير يٶنته مله، يعني اٶز ادبي و بيليمسه ل ياپيتلاريندا ايشله ده ره ك، باشقالارينا، آيدينلارا و خالقا سونوب تارتيشماغا آچيرلار.

يئددي- بوتون ديللرده تٶره ديله ن يئني دئگيلرين توتونوب منيمسه نمه سي و اٶنه رديكلري سٶزجوكلرين اونايلانماسي دا حٶكمن آدي گئچه ن قوروم-قوروللارين الي ايله اولماماليدير. اٶرنه يين آيدين، يازار، قوشار و بيليم آداملارينين ياراتديقلاري يئني سٶزجوكلري اٶز اثرلرينده ايشله ده ره ك خالقا سونمالاري دوروموندا، يئني كلمه نين اونايلانماسي (تصديقله نمه سي)، توغرالي اويلاما (رسمي سس وئرمه) و دٶولت قورومونا دئييل؛ خالق، آيدين، يازار، قوشار، بيليم آداملاري و تاريخه بيراخيلير. بئله جه توپلوم طرفيندن اركينجه به يه نيله ن، توتولان و منيمسه نه ن تٶره تيلر قالير، منيمسه نمه يه نلر ايسه توتولمور، اونودولوب گئدير و اونلاردان تكجه اٶنه ريلديكلري سٶزجوك، پيتيك، درگي و... ده ايز قالير. دونيانين بير چوخ چاغداش ديلي او جومله دن اينگيليز، فيرانسيز، ماجار، آلمان و .... كيمي ديللر تاريخين دوغال سوره جينده اٶزلريني سوره كلي اولاراق بو يٶنته مله يئنيله يير، يئنيله شديرير، يئنيجيلله شديرير و چاغداشلاشديريرلار.

سككيز- دئگي تٶره تمه ده كي دوغال سوره ج- فردي گيريشيمچيليك يٶنته مي، اٶز ميللي دٶولتي اولمايان و هٶرگوتلو چاليشماغا آليشماميش، يا دا باتي اٶلكه لرينده كي كيمي دٶولت اوتوريته سينه آز ياويشميش (اونس توتموش) دئموكراتيك توپلوملارا داها اويقوندور.

دوققوز- دوغالين (البتته) بير ديلين بو ايكي يول و يٶنته مين هر ايكيسينه باش وورماسي و بو ايكي اولاناغين هر ايكسينه يييه (صاحيب) اولماسي، اٶزونو يئنيله مه سي آچيسيندان داها باشاريلي سونوجلار دوغوراجاقدير.

اون - ديلين يئنيله نمه سي و يئني دئگيلرين تٶره ديلمه سيني ايشيني تكجه بو قوروم-قورولا تاپشيرمانين؛ يا دا بئله بير قورول يوخ ايسه، قورولماسي مومكون دئييلسه و يا زامان آلاجاقسا، فردي گيريشيمچيليك (تشببوثو) يولونا باش وورمامانين هئچ بير آنلامي يوخدور.

يئني سٶزجوك تٶره تمه نين ايلكه لري

بير- بير ديلده يئني دئگي تٶره تمه نين بللي واختي و اويقون دٶنه مي يوخدور. ديل ديرگيلي (جانلي) بير وارليق اولدوغو اوچون، اٶزونو -اونو قونوشانلار و ايشله ده نلر آراجيليغي ايله- سوره كلي گليشديرمه لي، دونياداكي ده ييشيكلره - يئني قاوراملارا يئني تٶره تيلرله قارشيليق وئره ره ك- يانيت وئرمه لي و اونلارا اويوم ساغلاماليدير.

ايكي- ياشايان بير ديلين سوره كلي يئني دئگيلر تٶره تدييي، اٶته ياندان يئني دئگيلر تٶره تمه يه ن بير ديلين، اٶلومه دوغرو يول آلماقدا اولدوغو بيلينه ن بير گئرچه كدير.

اوچ- ايران و گونئي آزربايجان´ين ايچينده بولوندوغو قوشوللاردا، ديليميزين باخيمي و قورونماسي، ايران دٶولتينين يولا گلمه سي و نه واخت قورولاجاغي، حتتا قورولوب قورولماياجاغي بيله بللي اولمايان قوروملارين (فرهنگستان زبان و ادب تركي) اورتايا چيخماسيندان سونرايا بيراخيلانماز.

دٶرد- اٶزه لليكه بو ايش، بوتونويله اولوسلارآراسي سيياسي بير سورون اولان گونئي آزربايجان´ين اٶزه رك و يا باغيلسيز اركله تيني قورماسي ايله ايليشگيله نديريلمه مه ليدير.

بئش- ايراندا توركجه و عربجه كلمه لرين فارسجادان آتيلماسي و بو ديلده يئني قاوراملارا فارسجا قارشيليقلار آختارمانين يوز ايله ياخين بير تاريخي واردير. بوگون ايران ايسلام جومهورييتي يئني فارسجا دئگيلر تٶره تمه ايشيني سورعتله قاباغا آپارماقدادير. بوگونكو قوشوللاري گٶز اٶنونده آلاراق، ايراندا و گونئي آزربايجاندا توركجه ني قورومانين واختي، و بو آرادا يئني دئگيلرين تٶره ديلمه زاماني، گله جك دئييل اينديدير؛ يارين دئييل بوگوندور. بيز نه تك گئج قالديغيميز يئني ايفاده و كلمه لر دوزه لتمه يه ديره نگ ائتمه مه لييك، بلكه لاپ ترسي بو ايشه تله سمه ليييك.

آلتي- توركجه، توركييه و آزربايجان جومهورييتينين اولدوغو قده ر، بيزيم ده ميللي ديليميزدير. بو ندنله ده اونو منيمسه مك، قوروماق، گليشديرمك؛ اونا يييه له نمك و يٶن وئرمك، اونلارين اولدوغو دنلي (قده ر) بيزيم ده حاققيميز و گٶره ويميزدير. دوغال اولاراق اٶز ميللي ديليميزله ايلگيله نمه ميز اوچون، اونلارلا اويوم ايچينده ايش بيرلييي ياپماق- يارارلي اولسا دا- گره كلي بير قوشول دئييلدير.

يئددي- گونوموزده گونئي آزربايجان´ين ايچينده بولوندوغو قوشوللاردا، توركجه ميزده يئني سٶزجوك تٶره تمه ايشي، بللي بير كيمسه لرين، اٶزه ل بير قوروم و قورولوشلارين سوروملولوغوندا و تكه لينده دئييلدير.

سككيز- يئني دئگي تٶره تمه ايشينه هامي، اٶزه لليكله بيليم، گٶركسٶز (ادبييات)، اوزلوق (هنر)، اكينج (فرهنگ)، قوراشديريم (تكنولوژي) و يٶنه تگي (سيياست)، ژورناليسم ايله اوغراشيب بو آلانلاردا توركجه يازيب يارادان گنجلر، يئتگيلي كيمسه لر اولاراق قاتيلماليديرلار.

دوققوز- اٶنه ريله ن، ياراديلان، تٶره ديله ن يئني سٶزلري -هر يئني دئگي اوچون گره كلي و آيرينتيلي آچيقلامالار وئريله ره ك- وار اولان بوتون آراجلارلا اٶزله لليكله وئبلاق-سايتلارلا خالقا اولاشديرماق گره كير. بئله جه يئني تٶره تي حاققيندا، ديل و ائستئتيك و ... آچيلاريندان دوشونجه و گٶروش بيلديرمه ايمكاني يارانلميش اولار.

سٶزجوك تٶره تمه نين قوراللاري

بير- ديليميز فارسجا سٶزجوكلر طرفيندن ائليك (ايستيلا) ائديلدييينه گٶره، يئني دئگيلر باشدا ديليميزده كي "فارسجا" سٶزجوكلره (فارسيسم) قارشيليق تٶره ديلمه ليدير.

ايكي- ايلك باشدا ديليميزده "يايقين" اولاراق قوللانيلان، ان سيخ ايشله ديله ن و توركييه ايله آزربايجان جومهورييتلرينده ده توركجه قارشيلقلاري بولونمايان "فارسجا" سٶزجوكلره قارشيليق، توركجه سٶزجوكلرين تٶره ديلمه سي گره كليدير. ديليميزده يايقين اولاراق ايشله ديله ن هر فارسجا سٶزجويه، كسينليكله اويقون توركجه قارشيليقلار بولونماليدير:

اٶرنكلر: "يئدديجهYeddicə " (هفته)، "اوزلوقUzluq " (هنر)، "اورامUram " (خيابان)، "اورUr " (شهر)، "سئويSevi " (دوست) "آست آرخAstarx " (كهريز)، "ائوئتEvet " (بلي)، "يوكونجYükünc " (نماز)، "آغيزقاAğızqa " (پنجره)، "هٶره كHörək " (ديوار)، "اٶرتكونÖrtkün " (خرمن)، "اٶتونمكÖtünmək " (خواهش كردن)، "باهاديرBahadır " (پهلوان)، "تيگينTigin " (شاهزاده)، "خاقانXaqan " (شاه)، "ديرگيDirgi " (جان)، "سوچونSüçün " (شيرين)، "قاراغيQarağı " (كور)، "ساغيرSağır " (كر)، "گئچيكGeçik " (كوچه)، "ياشيرقاYaşırqa " (پرده)، "يالينYalın " (ساده)، "ييرYır " (آواز)،

اوچ- بير ديلين ديل بيلگيسي و ان باشدا ادات´ي، باشقا بير ديلين ايستيلاسينا اوغرارسا، او ديل يوخ اولماقدادير دئمكدير. دولاييسي ايله ديليميزده ايشله ديله ن فارسجا اداتين هاميسينا توركجه قارشيليقلار بولونمالي و فارسجا اداتين ايشله ديلمه سينه سون وئريلمه ليدير. بو قارشيليقلاري بولماق اوچون، ديرچه لتمه و درله مه يٶنته ملرينه اٶنجه ليك وئريلمه ليدير.

اٶرنه كلر: آنجاقAncaq (اما، لاكن، ولي)، اوچراUçra (چونكه، زيرا)، اويساOysa (در حاليكه)، آزيAzı (يا، و يا)، ايديİdi (اصلا، ابدا، هرگز، هيچوقت)، اركيƏrki (آيا، او گلير مي اركي؟= آيا او مي آيد؟)، آبارينAbarın (اگر، در صورتيكه، آبارين او گئتسه= اگر او برود)، دوغالينDoğalın (البته، طبيعتا)، ايسرهİsrə (به جز، به غير از، مندن ايسره= به غير از من)، ندنNədən (به چه سبب، از چه روي، چرا)، ايشتهİştə (اينك، همانا)، اوقروUqru (بدون، من اوقرو= بدون من)، نئيسهNeysə (علي اي حال، به همه حال، در هر صورت، به هر حال)، سونوجداSonucda (در نتيجه، نتيجتا)، كسينKəsin (حتمي، قطعي، محتوم)، بيرجهBircə (يگانه)، يالنيزYalnız (صرفا، منحصرا)، اوركه نÜrkən (هميشه)، ارينجƏrinc (شايد، بلكه، احتمالا، او گلدي ارينج= شايد او آمد)، ...

دٶرد- فارسجا و توركجه نين هر ايكيسينده ايشله ديله ن اورتاق عربجه سٶزجوكلرين هاميسينا، اٶزه لليكله يايقين اولاراق قوللانيلانلارا قارشيليق، توركجه سٶزجوكلرين تٶره ديلمه سي گره كليدير.

اٶرنه ك: دئگيDegi (كلمه)، مقاله (قوشانتيQoşantı )، سياست (يٶنه تگيYönətgi )، دين (بوته مBütəm )، علم (بيليمBilim )، "اركله تƏrklət " (دولت)، "كويKüy " (موسيقي)، "يئگيYegi " (غذا)، پيتيكPitik (كتاب)، بودونجBudunc (جمهوريت)، ادبيات (گٶرك سٶزGörksöz )، ادبي (گٶركولGörkül )، حرف (بيچيكBiçik )، حيوان (ايلخيIlxı )

بئش- ديليميزده ده ييشيمه اوغراميش اولان ايشله ك فارسجا سٶزجوكلر اوچون ده توركجه قارشيليقلارين تٶره ديلمه سي و ايشله ديلمه سي يئيدير:

اٶرنه ك: فارسجا كٶكه نلي اولان "چيركين"، "دسته كله مك"، "زنگين" كلمه لري يئرينه توركجه "گٶركسوزGörksüz " (گٶركلوGörklü = زيبا)، "اوموقلاماقUmuqlamaq " (اوموقUmuq = حمايت، پشتيباني، دستك) و "وارسيلVarsıl " (يوخسولYoxsul سٶزجويونده اولدوغو كيمي) سٶزجوكلري ايشله ديلمه ليدير.

آلتي- ديليميز، دوغرودان آوروپا ديللري طرفيندن يوخ اولما بئليني (تهلوكه سي) ايله قارشي قارشييا دئييلدير. دولاييسي ايله ديليميزده يايقين اولاراق قوللانيلان اولوسلارآراسي اورتاق سٶزجوكلره (انترناسيوناليسم) قارشيليق توركجه سٶزجوكلر تٶره تمك، گره كلي دئييلدير، آنجاق يارارليدير. آيريجا آوروپا كٶكه نلي كلمه لره قارشيليق آختاراندا، اونلارين يئرينه فارسجا و عربجه كلمه لر يئرله شديرمك يانليشدير.

اٶرنه ك: ماشين، تاكسي، موزئ، پوليس، مترو (آست اورAstur)، پوست (اولاقUlaq )، پيلاستيك (يوغروقYuğruq )، اينتئرنئت (هٶرون آراسيHörünarası )، ائكسپيرئس (چاپارÇapar )، تئراپي (توختاتيToxtatı )، تئرور (ييلقيYılqı )، سئكولاريسم (بونداليقBundalıq )، لائسيسم (الده مليكEldəmlik )، ديكتاتور (بويورقانBuyurqan )، دئموكراسي (ائل اركElərk )، بورژوا (اورسويUrsoy )، پاركينگ (دورلاقDurlaq )، سوپئرماركئت (يئكه ساتاقYekə sataq )، پاسپورت (گئچيشليكGeçişlik )...

يئددي- يئني ياپيلان كلمه لرده ايدي (هئچ) بير ياپماجيليق (صونعيليك) بولونمامالي و دويولماماليدير. ديل، اونو سانكي اٶزلويوندن اورتايا چيخارميش كيمي اولماليدير. هامي اونون يئني دئييل، اسكيدن بري وار اولان بير كلمه اولدوغونو سانماليدير. يئني دئگينين ياديرقانماماسي، ياپما دويقوسونو اويانديرماماسي، قوشقولار ياراتماماسي، ائعتيراض و عوصيان سسلري دوغورماماسي گره كير.

اٶرنه ك: توركييه ده تٶره ديله ن "دنگه له چDəngələç " (سوپاپ)، "ساپتاقيچSaptaqıç " (پيش بيني كننده) كيمي سٶزجوكلر باشاريلي تٶره تيلر دئييلديرلر.

سككيز- اسكي بتيكلردن (متينلردن) چيخاريلان بايري دئگيلرين بيچيملري چوخ واخت، اسكي دٶنه مين سس بيليميني (فونئتيييني) داشييير اويسا تٶره ديله ن سٶزجوكلر، اولابيلديكجه چاغداش، اٶلچوت توركجه و سسلي اويومونا ياخين اولماليدير.

اٶرنه ك: فارسجا پياده كلمه سينين اسكي توركجه ده كي قارشيليغي "ياداقYadaq "دير. بو كلمه چاغداش توركجه ميزده اورتاداكي "د"نين "ي" ايله ده ييشديريلمه سي و سونداكي "ق"نين آتيلماسي ايله، "ياياYaya " بيچيميني آلماليدير. فارسجا پياده′نين توركجه قارشيليغي، "يايا"Yaya دير. بو كٶكدن ياپيلان "يايايولوYayayolu "، پياده رو آنلاميندادير.

اٶرنه ك: اسكي توركجه ده بيمار، ابدي و مست كلمه لرينين قارشيليقلاري اولان سيرايلا "سايروSayru "، "بنگوBəñü " و "اسروكƏsrük "، گونوموزده كي چاغداش توركجه ده "سايريSayrı "، "منگيMəngi " و "اسريكƏsrik " بيچيمينده ايشله ديلمه ليديرلر.

دوققوز- توركجه اكلي بير ديل اولدوغونا گٶره، دوغرو اكلري دوغرو بير بيچيمده ايشله تمك گره كير.

اٶرنه ك: توركييه ده تٶره ديله ن "باغيمسيزBağımsız " كلمه سي توركجه ديل بيلگيسينه گٶره يانليش بيرتٶره تيدير (-م اكي فئعلدن آد ياپار، آددان دئييل). "مستقل" كلمه سي اوچون اويقون توركجه قارشيليق "باغيلسيزBağılsız "دير. (-ل اكي آددان آد ياپار: قيزيل، ياشيل، سوتول، باشيل، قومول، اوسول، آغيل، كٶنول كيمي)

اٶرنه ك: آزاد قارشيليغيندا توركييه ده تٶره ديله ن "اٶزگورÖzgür " كلمه سي اويقون دئييلدير، اوچرا (چونكو) يانليش بير اكله ياپيلميشدير. توركجه ده بو آنلام و گٶره وي اولان "–گورgür " اكي يوخدور. آزاد´ين اسكي توركجه ده كي قارشيليقلاري "اركينƏrkin " و "اٶزدنÖzdən "´دير

اون- توركجه ده اكلر ايشله ك (ديرگيلي)، آز ايشله ك و ايشله ك اولمايان اولماق اوزه ره اوچه آيريليرلار. بير ديلده يئني كلمه لر چوخ واخت ايشله ك اكلرله مئيدانا گتيريلير. آراسيرا آز ايشله ك بير اكين ايشله رليك قازانديغي دا گٶروله بيلير، آنجاق بو سئيره ك بير دورومدور.

اٶرنه ك: توركييه ده تٶره ديله ن "آراشديرماتايAraşdırmatay " (انستيتو)، "آيقالاوAyqalav " (كنفرانس) كلمه لري، سئيره ك ايشله ك اولان (-تاي، باتي توركجه سينده بو اك وار اولماميشدير) و ايشله ك اولمايان (-لاو) اكيني قوللاناراق ياپيلديقلاري اوچون، اويقون تٶره تيلر دئييلديرلر.

اون بير- يئني تٶره ديله ن سٶزجوكلرنين ساغلام اولماسي توركجه ديل بيلگيسي و قوراللارينا اويقون اولاراق ياپيلماسينا باغليدير.

اٶرنه ك: آذربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) فارسجا شماره و اعلاميه قارشيليغيندا ايشله ديله ن "سايSay " و "بيلديريشBildiriş " سٶزجوكلري تورك ديل بيلگيسي آچيسيندان يانليشدير. "شماره" و "اعلاميه"نين توركجه دوزگون قارشيليقلاري "ساييSayı " و "بيلديريBildiri "دير (اعلانيه نين توركجه قارشيليغي "دويوروDuyuru "دور).

اون ايكي- تٶره ديله ن سٶزجوكلر، يانليش كٶك اساسيندا ياپيلميش اولماماليدير.

اٶرنه ك: توركييه ده سمبول آنلاميندا تٶره ديله ن سيمگهSimgə سٶزجويو يانليشدير. توركجه ده بو آنلامدا اولان سيمSim كٶكو يوخدور.

اون اوچ: تٶره ديله ن سٶزجوكلر آنلام قارقاشاسينا يول آچماماليديرلار.

اٶرنه ك: "كلمه" قارشيليغيندا توركييه ده اٶنه ريله ن "سٶزجوكSözcük " كلمه سي، كيچيك سٶز، بالاجا سٶز كيمي يانليش آنلاملارا يول آچماقدادير، اوچرا –جيك اكي كيچيلتمه اكيدير. آنلام اولاراق يانليش اولماسينا رغمن بو تٶره تي، نه تك توركييه ده بلكه آزربايجاندا دا چوخ گئنيش ياييلميش و خالق ديلينده منيمسه نميشدير. بيزجه بو كلمه ني قورتارمانين تك يولو، -جيك اكينين ايكينيجي آنلامي اولان، "بير شئيين ده يه ريني آلچالتماق و آشاغيلاتماق"دان كٶمه ك آلماق و "سٶزجوك" كلمه سيني، يالنيز داها اوستون ديل اولان ادبي و يازيلي ديله گيرمه ميش، دانيشيق و سٶزه ل ديل و آغيزلارا خاص اولان و يابانجي كٶكه نلي كلمه لر آنلاميندا ايشله تمكدير)

اٶرنه ك: "بيوگرافي" كلمه سي قارشيليغيندا توركييه ده تٶره ديله ن "اٶز گئچميش Özgeçmiş" كلمه سي آنلامجا قارقاشايا يول آچديغيندان اويقون بير تٶره تي دئييلدير. بوراداكي "اٶز" كلمه سي ائشيده ن كيمسه ده قييساليق، اٶزه تليك آنلاميني اويانديرير. اويسا بيوگرافي چوخ اوزون دا اولابيله ر. بو آچيدان بيوگرافي كلمه سي اوچون آزربايجان بودونجوندا اٶنه ريله ن "ايللرليكİllərlik " كلمه سي داها اويقوندور.

اون دٶرد- تٶره ديله ن سٶزجوكلر كسينليكله سس ده ييشيمي قوراللارينا اويماليديرلار.

اٶرنه ك: اسكي توركجه ده "مدح و تحسين كردن"، "پند و موعظه دادن"، "مادر" و "تصميم" آنلاملاريني داششيان، "اٶگ" بيچيمينده بيرجه سٶزجوك وار ايدي. بوگون ايسه اسكي اٶگ بيچيمي بير نئچه يئني بيچيمه آيريشميش و "اٶو.مكÖvmək " (مدح كردن؛ اٶوگوÖvgü =مدح و قدرداني)، "اٶگÖg " (تصميم؛ اٶگله شمكÖgləşmək =تصميم گرفتن)، "اٶي.مكÖymək " (پند دادن؛ اٶيوتÖyüt = پند و اندرز) و "اٶكÖk " (مادر؛ اٶكسوزÖksüz =بدون مادر) سٶزجوكلري اورتايا چيخارميشدير.

اٶرنه ك: اسكي توركجه ده ادعا، خبر، پيغام و سخن آنلاملاري داشييان "ساب" سٶزجويو، بوگون ايدديعا آنلاميندا گله ن "ساوSav " بيچيمينده سٶيله نير. بو كٶكدن ياپيلان "ساوجيSavcı " سٶزجويو، دادستان، مدعي العموم آنلاميندادير. (خبرين قارشيليغي ساليقSalıq دير)

اون بئش- تٶره ديله ن سٶزجوكلرين قولاغا ياتقين اولماسي يئيدير.

اٶرنه ك: اسكي توركجه ده فارسجا "هنر" سٶزجويونه ايكي قارشيليق واردير: "دٶروتDörüt " و "اوزلوقUzluq ". بونلاردان "اوزلوقUzluq " كلمه سي قولاغا داها ياتقين اولدوغو اوچون يئيله نمه ليدير. بو كٶكدن ياپيلان "اوزلوUzlu " و "اوزمانجUzmanc " (هنرمند)، "اوزلوجاUzluca " (هنرمندانه) و "اوزولUzul " (هنري) سٶزجوكلري واردير. (آنجاق دٶروت سٶزجويونه ده سٶزلوكلرده – اونودولماماسي اوچون- كسينليكله يئر وئريلمه ليدير).

اٶرنه ك: فارسجا فرهنگ سٶزجويونه قارشيليق، اسكي توركجه ده "كئيينديريكKeyindirik " و يئني تٶره ديله ن "اكينجƏkinc " دئگيلري واردير. بونلاردان اكينج سٶزجويو قولاغا داها ياتقين اولدوغو اوچون يئيدير. (آنجاق كئيينديريك سٶزجويونه ده سٶزلوكلرده – اونودولماماسي اوچون- كسينليكله يئر وئريلمه ليدير).

اون آلتي- تٶره ديله ن توركجه يئني دئگينين، قارشيليغيندا تٶره ديلميش يابانجي سٶزجوكلردن قيسساراق اولماسي يئيدير.

اٶرنه ك: ايستگاه كلمه سينه قارشيليق آزربايجان جومهورييتينده "داياناجاقDayanacaq " و توركييه ده "دوراقDuraq " كلمه لري ايشله ديلير. دوراق كلمه سي داها قيسسا اولدوغو اوچون داياناجاقدان اوستونره كدير.
اٶرنه ك: فارسجا ناآرامي سٶزجويو قارشيليغيندا آذربايجان جومهورييتينده ايشله ديله "حوضورسوزلوقHüzursuzluq " قارشيليغي، اصل كلمه دن داها اوزون اولدوغو اوچون اويقون بير قارشيليق دئييلدير. ناآرامي نين توركجه قارشيليغي، "دارقينجDarqınc "دير.

اٶرنه ك: آزربايجان بودونجوندا "قيزيل آيQızılay " قارشيليغيندا ايشله ديله ن "قيرميزي آي پاراQırmızı Aypara "، آشيري اوزون اولدوغو اوچون اويقون بير تٶره تي دئييلدير. (آيريجا قيرميزي كلمه سي توركجه دئييلدير)

اٶرنه ك: توركييه ده تئوكراسيTeokrasi قارشيليغيندا اٶنه ريله ن "دينجي اركيDinci Ərki "، ايكي كٶك كلمه و ايكي اكدن اولوشدوغو اوچون اويقون بير تٶره تي دئييلدير. (آيريجا دين كلمه سي توركجه دئييلدير). تئوكراسي´نين اويقون توركجه قارشيليغي "اوغان اركUğanərk "دير. ("اوغانUğan " اسكي توركجه ده تانري دئمكدير).

اون يئددي- تٶره ديله ن سٶزجوكلرين كٶك سٶزجوكلر اولماسي يئيدير. بئله بير سٶزجوكدن گره كدييينده راحاتليقلا يئني سٶزجوكلر ياراديلابيله ر:

اٶرنه ك: شهر كلمه سي قارشيليغيندا اسكي توركجه ده بالقاسونBalqasun و يئني اٶنه ريله ن اورUr سٶزجوكلري واردير. بونلاردان اور كلمه سي كٶك سٶزجوك اولدوغو اوچون داها اوستون و يئيره كدير. بالقاسوندان تٶره ديله جك يئني توره ولر چوخ اوزون اولدوقلاري حالدا، اور كلمه سيندن چوخ ساييدا قيسسا و قولاغا ياتقين يئني سٶزجوكلر اوره تيله بيله ر: اورداشUrdaş (همشهري)، اورلوUrlu (شهري)، اورباشUbaş (شهردار)، اورجوقUrcuq (شهرك)، اورتيكيمUrtikim (شهرسازي)، اورلارآراسيUrlararası (بين شهري)، اورلوقUrluq (شهرداري). (آنجاق بالقاسون سٶزجويونه ده سٶزلوكلرده – اونودولماماسي اوچون- كسينليكله يئر وئريلمه ليدير).

اٶرنه ك: تونل كلمه سي قارشيليغيندا اٶنه ريله ن اويوتOyut و ايچ گئچيتİçgeçit كلمه لريندن، اويوتOyut كٶك كلمه اولدوغو اوچون داها اوستوندور.

اٶرنه ك: كشاورزي كلمه سي قارشيليغيندا آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن كند تصرروفاتيKənd təsərrüfatı و ايران-توركييه ده ايشله ديله ن تاريمTarım كلمه لري واردير. تاريم كٶك كلمه اولدوغو اوچون داها اويقوندور.

اٶرنه ك: اسكي توركجه ده تقويم قاريشيليغيندا "ييمYim " سٶزو ايشله ديليردي. بو سٶز كٶك كلمه اولدوغو اوچون، يئنيجه اٶنه ريله ن "سوره لگهSürelge ، گون بيلگيسيGünbilgisi ، گون سايارGünsayar " كيمي سٶزجوكلردن داها اويقون و اوستونره كدير.

اون سككيز- آنلامي تركجه و يئيينليكله آنلاشيلان سٶزجوكلر، گئچ و چتين آنلاشيلان سٶزجوكلردن يئيره كديرلر.

اٶرنه ك: فارسجا شادي كلمه سي قارشيليغيندا ديليميزده سئوينجSevinc و اٶگرونجÖgrünc كلمه لري واردير. سئوينج كلمه سي تركجه و يئيينليكله آنلاشيلديغي اوچون داها يئيدير. (آنجاق اٶگرونج سٶزجويونه ده سٶزلوكلرده – اونودولماماسي اوچون- كسينليكله يئر وئريلمه ليدير).

اٶرنه ك: فارسجادا درصد كلمه سي قارشيليغيندا آزربايجان جومهورييتينده فاييضFaiz و توركييه ده يوزدهYüzdə كلمه لري ايشله ديلير. يوزدهYüzdə كلمه سيندن نه آماچلانديغيني ائشيده ن بير شخص، اونو آپ آيدين سئزه بيلدييي اوچون درصد كلمه سينين قارشيليغي اولاراق داها اويقوندور.

اٶرنه ك: فارسجادا ايشله ديله ن عربجه "انشعاب" كلمه سي قارشيليغيندا "قوپونتوQopuntu " سٶزو تٶره ديلميشدير. بو يئني دئگينين تركجه قوپماقلا ايلگيلي اولدوغو آنلاشيلديغي اوچون اويقون بير تٶره تيدير.

اٶرنه ك: آزربايجان بودونجوندا "استخر" قارشيليغيندا ايشله ديله ن "چيمه رليكÇimərlik " دئگيسي سون درجه قولاي آنلاشيلان بير سٶزجوك اولدوغو اوچون اويقون بير اٶنه ريدير.

اٶرنه ك: توركييه ده "رسيد" آنلاميندا تٶره ديله ن "آلينديAlındı " كلمه سي قولاي آنلاشيلير بير دئگي اولدوغوندان اويقون بير تٶره تيدير.

اون دوققوز- هر بير يابانجي سٶزجويه قارشيليق-بو سٶزجويون تك بير آنلامي وارسا- تك بير سٶزجوك تٶره ديلمه ليدير.

اٶرنه ك: "غرب" سٶزجويو قارشيليغندا تكجه "باتيBatı " سٶزجويو ايشله ديلمه ليدير و بو كلمه نين قارشيليغي اولاراق گون باتار كلمه سي ايشله ديلمه مه ليدير. "گون باتارGünbatar " تكجه "مغرب" كلمه سينين قارشيليغيندا ايشله ديلمه ليدير. ("غروب" قارشيليغيندا ايسه باتسيقBatsıq ايشله ديلمه ليدير)

اٶرنه ك: هابئله، "شرق" و "مشرق" سٶزجوكلري قارشيليغندا، سيراسي ايله "دوغوDoğu " و "گون دوغارGündoğar " كلمه لري ايشله ديلمه ليدير. ("طلوع" قارشيليغيندا ايسه "دوغسوقDoğsuq " ايشله ديلمه ليدير)

اٶرنه ك: "خبر" آنلامي قارشيليغيندا اسكي دٶنه ملرده "ساوSav " و "ساليقSalıq " سٶزلري ايشله ديليبدير. بوگون ساو يالنيز "ايدديعا" (دوغرولوغو قانيتلانماميش بير خبر) آنلاميندا ايشله ديليدييي اوچون، "خبر"ين توركجه قارشيليغي "ساليقSalıq "دير.

اٶرنه ك: "فرهنگ" آنلامي قارشيليغيندا "اردمƏrdəm " و يئنيجه تٶره ديلميش "اكينجƏkinc " سٶزجوكلري واردير. بوگون اردم يالنيز "معرفت" آنلاميندا ايشله ديلدييي اوچون، "فرهنگ"ين توركجه قارشيليغي "اكينجƏkinc "دير.

ييرمي- بير نئچه ياخين يا دا بوتونويله آيريق (فرقلي) آنلامي اولان يابانجي سٶزجوكلرين، هر آنلامي اوچون آيريجا بير توركجه سٶزجوك تٶره ديلمه ليدير.

اٶرنه ك: فارسجا ايشله ديله ن "فعال" سٶزجويون اوچ آنلامي واردير: "كوشا" (بير قونو و يا آلاندا چوخ چاليشان كيمسه)، "آكتيويستActivist " (بللي بير آماج اوغروندا ساواشيم وئره ن كيمسه) و "اكشينيستActionist " (سوموت بير ائيله مه قاتيلان كيمسه). كوشا آنلاميندا اولان "فعال" سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "چاليشقانÇalışqan "، "آكتيويست" آنلاميندا اولان فعال سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "چاباجيÇabacı ، چابامانÇabaman " و "اكشينيست" قارشيليغينداكي فعال سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "ائيله مچيEyləmçi "دير.

اٶرنه ك: فارسجا "روان" سٶزجويونون ايكي آنلامي واردير: "فصيح" و "روح". فصيح آنلاميندا اولان روان سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "آخيجيAxıcı " و "روح" آنلاميندا اولان "روان" سٶزجويونون توركجه قارشيليغي "تينTin "دير.

اٶرنه ك: فارسجادا ايشله ديله ن "تاريخ" كلمه سينين ايكي "گئچميش اولايلارHistory " و "مورخهDate " آنلاملاري واردير. گئچميش اولايلار آنلامينداكي تاريخين توركجه قارشيليغي "اٶته كÖtək " و مورخه آنلامينداكي تاريخين توركجه قارشيليغي "ايلايگونİlaygün "دور.

اٶرنه ك: فارسجا ايشله ديله ن "معبد" كلمه سيندن آماج، عيبادت يئري ايسه "تاپيناقTapınaq "، زييارتگاه ايسه "گٶروشگهGörüşgə "، قوتسال مكان ايسه "يئگ ائوYegev "، مسجيدسه "يوكونجله كYükünclək "، مقبره ايسه "ياتيرYatır "، ... كلمه لري ايشله ديلمه ليدير.

اٶرنه ك: فارسجادا ايشله يله ن تبعيض سٶزجويونون آنلامي اولوملو (مثبت) تبعيض سه "آيريجاليقAyrıcalıq "، اولومسوز (منفي) تبعيضسه "آيريمچيليقAyrımçılıq " اولماليدير.

اٶرنه ك: فارسجاداكي آزادي كلمه سي اينگيليزجه فيريديمFreedom آنلاميندا ايسه توركجه ده كي قارشيليغي "اركينليكƏrkinlik "، اينگيليزجه ليبئرتيLiberty آنلاميندا ايسه قارشيليغي "اٶزدنليكÖzdənlik "دير. (توركييه ده تٶره ديله ن "اٶزگورÖzgür " سٶزجويو يانليش بير تٶره تيدير)

اٶرنه ك: فارسجادا ايشله ديله ن "نو" كلمه سينين توركجه قارشيليغي، "معاصر" ايسه "چاغداشÇağdaş "، "مدرن" ايسه "يئنيجيلYenicil "، "جديد" ايسه "يئنيYeni "، "تازه" (نان تازه) ايسه "آجارAcar "، "تكرار" (از نو) ايسه "گينهGinə ، يينهYinə "دير.

ييرمي بير- فارسجا سٶزجوكلره قارشيليق تٶره ديله ن يئني سٶزجوكلر، توركجه كٶكلر و اكلر آراجيليغي ايله ياپيلمالي و يا توركجه كٶك كلمه دن اولوشماليدير. يئني دئگيلر تٶره تمك اوچون كسينليله فارسجا كٶك و اكلر قوللانيلماماليدير. بو آچيدان آزربايجان جومهورييتينده فارسجا كٶك و اكلردن (-ي، -نده، -خانه، -پرور، -كار، -گر، -بين، هم-، نا-، بي-....) يارارلاناراق تٶره ديله ن يوزلرجه سٶزجويون هاميسي يانليش ساييلير.

اٶرنه ك: خالقيميزين آديني ده ييشديرمه ك اوچون قونداريلان "آزريÂzəri " (آز+ه ر+ي) كلمه سي و بوتون تورك خالقلاري و ديللريني آدلانديرماق اوچون توركييه ده Turkic قارشيليغي اولاراق ايشله ديله ن "توركيTürki " كلمه لري فارسجا-عربجه "-ي" اكي كٶمه يي ايله ياپيلديقلاري اوچون اويقون دئييلديرلر. آزر´ده كي "-ه ر" اكي، فارسجا "-ي" اكي قارشيليغيندا اولدوغو اوچون، -ي اكله مه يه گره ك يوخدور و بو كلمه نين دوغرو بيچيمي "آزرAzər "دير. توركيك كلمه سينين توركجه قارشيليغي ايسه "توركولTürkül "دور (آددان آد ياپان -ل اكي ايله؛ قيزيل، ياشيل، سوتول، باشيل، قومول، اوسول، آغيل، كٶنول كيمي)

اٶرنه ك: فارسجا "همبستگي" سٶزجويو قارشيليغيندا آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتنده) ايشله ديله ن "همرايليكHəmrəylik " كلمه سي فارسجا (هم) + عربجه (راي) + توركجه (ليك) كلمه لريندن اولوشموش بير كلمه اولدوغوندان دولايي، اويقون بير قارشيليق دئييلدير. فارسجا همبستگي سٶزجويونون توركجه قارشيليغي، "دايانيشماDayanışma "دير.

اٶرنه ك: فارسجا بيمارستان قارشيليغيندا ايشله ديله ن خسته خانا و مريضخانا و فارسجا باغ وحش قارشيليغيندا ايشله ديله ن "حئيوان خانا" تركيبلرينده نه كٶك كلمه لر و نه ده "-خانا" اكي توركجه دئييلدير. بيمارستان′ين توركجه قارشيليغي "سايري ائويSayrıevi " و باغ وحش´ين قارشيليشي "ايلخي ائويIlxıevi "دير.

اٶرنه ك: توركييه ده تلرانس قارشيليغيندا تٶره ديله ن "خوش گٶروHoşgörü " تركيبي، فارسجا "خوش" كلمه سي ايله ياپيلديغي اوچون اويقون تٶره تي دئييلدير. تلرانس´ين اويقون توركجه قارشيليغي "دٶزونDözün " (دٶزمكDözmək مصدريندن) دئگيسيدير.

اٶرنه ك: توركييه ده "تحميلي" و "اجباري" آنلاملاري قارشيليغيندا تٶره ديله ن "زورونلوZorunlu " كلمه سي فارسجا "زور" كٶك كلمه كٶمه يي ايله ياپيلديغي اوچون اويقون بير تٶره تي دئييلدير. "اجباري"نين اويقون توركجه قارشيليغي ايتمكİtmək و ايته له مكİtələmək مصدرلريندن اولان "ايته كİtək "دير. (ماليات اجباري= ايته ك وئرگيİtək vergi ، حجاب اجباري= ايته ك اٶرته كİtək örtək ، مجبوريت= ايته كليكİtəklik ، مجبور= ايته كليİtəkli ، مجبور شدن= ايته كله نمكİtəklənmək ، مجبور كردن=ايته كله مكİtəkləmək ).

اٶرنه ك: فارسجا آوازخوان سٶزجويونون قارشيليغيندا آزربايجان بودونجوندا (جومهوريسينده) ايشله ديله ن خانندهXanəndə (خواننده) و موغننيMüğənni (مغني) كلمه لري، يابانجي فارس و عرب كٶكه نليديرلر. خاننده و موغنني′نين توركجه قارشيليغي آواز آنلاميندان اولان "ييرYır " كٶكوندن ياپيلميش "ييرچيYırçı " و "ييرارYırar "دير.

اٶرنه ك: ماهواره، كانديد، مس، پايتخت، تظاهرات، خوشبين، محصل قارشيليغيندا آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن پئيك، نامزد، ميس، پايتاخت، نوماييش، نيكبين، طلبه كلمه لري فارسجا و يا عربجه اولدوقلاري اوچون تابلانمازديرلار (قبول ائديلمه زديرلر). ماهواره نين توركجه قارشيليغي اويدوUydu ، نامزدين آدايAday ، ميسين پاخيرPaxır ، پايتاختين باشكندBaşkənd ، نوماييشين گٶسته ريGöstəri ، نيكبينين ايييمسه رİyimsər ، طلبه نين اٶيره نجيÖyrənci دير.

دٶردونجو سيراداكي قايناق-چيخاق

يابانجي دئگي آلماق: يئني بير نسنه يا قاورامين گلدييي يئردن، آديني دا بيرليكده آلماق دئمكدير. آلينان يابانجي دئگي، يا ديلده قارشيليغي اولمايان، يا دا اولوب آنجاق گينه ده ديله آلينان آرتيق بير سٶزجوكدور. بيرينجي دورومدا ديلده قارشيلاشان يئني بير نسنه و يا قاورامين كلمه سي يوخدور. اٶزه لليكله اشيالارين بيرليكده گتيرديييي كلمه لرين ديله سورعتله گيرمه و ياييلما گوجو واردير:

اٶرنه ك: آيت، غزل، هندسه، كيميا، اوتوموبيل، رادييو، تئلئفون، تئلئويزييون، موتور، بانك، پوست

ايكينجي دورومدا ديله گيره ن يابانجي كلمه نين او ديلده اٶنجه دن قارشيليغي واردير. بئله آرتيق كلمه لرين ديله گيرمه سينين ندنلري چئشيت و ده ييشيكليك ايسته يي؛ يابانجي كلمه لره اٶزه نمه؛ يابانجيلاري يانسيلاما؛ كلمه لر آراسينداكي وار اولان چالار (نوانس)؛ يابانجي سٶزجويون قيسساليق، يايقينليق، اينجه لييي؛ و تصادوف اولاراق سيرالانابيله ر.

اٶرنه ك: يئميش Yemiş -مئيوه، آسلان Aslan -شير، باهادير Bahadır -پهلوان، خاقان Xaqan -شاه، بن Bən - خال، ام Əm -دوا،

لاپ ياخشيسي بير ديلين اٶز قايناقالاريندان بسله نمه سيدير. آنجاق ديللرين كلمه آليش وئريشلري، اكينج (كولتور) ايليشكيلري و اويقارليق (مدنييت) ائتگيلريندندير و اونلاردان قاچماق اولاسي (مومكون) دئييلدير. بو اوزدن ديللرده يابانجي كٶكه نلي كلمه لر اوركه ن (هميشه) بولونور. ديله يابانجي كلمه آلماق دئييل، يابانجي ديل بيلگيسي (قيرامئر) قورالي آلماق بئلينليدير (تهلوكه ليدير).
---------------------------------------------
سٶزلوكSözlük :

آچيAçı : زاويه
آخينAxın : هجوم
آراجArac : ابزار
آراجيليقAracılıq : واسطه گري
آراماقAramaq : جستجو كردن
آرتيقArtıq : اضافي
آشاماAşama : مرحله
آلانAlan : عرصه
آلينتيAlıntı : اقتباس
آنجاقAncaq : اما، ولي،لاكن
آنلامAnlam : معني
آيريشماAyrışma : افتراق
آيرينتيليAyrıntılı : مفصل
ائتگيEtgi : تاثير
ائتمه نEtmən : عامل
ائليكElik : استيلا
ائييتيمEyitim : پرورش
اركله تƏrklət : دولت
اركينƏrkin : آزاد
اكƏk : علاوه
اكله مه ليƏkləməli : التصاقي
اكينجƏkinc : فرهنگ
اوچراUçra : زيرا، چونكه
اورUr : شهر
اوركه نÜrkən : هميشه
اوزلوقUzluq : هنر
اوزمانUzman : متخصص
اوزمانليقUzmanlıq : تخصص
اولاسيOlası : محتمل
اولاناقOlanaq : امكان
اولاناقليOlanaqlı : ممكن
اولوشماقOluşmaq : متشكل شدن، پديدار شدن
اولومسوزOlumsuz : منفي
اولوملوOlumlu : مثبت
اوموقUmuq : حمايت، پشتيباني
اونايلاماقOnaylamaq : تصديق كردن
اويساOysa : در حاليكه
اويقارليقUyqarlıq : مدنيت
اويقونUyqun : مناسب
اويومUyum : هماهنگي
اويهÜyə : عضو
ايته كله مكİtəkləmək : تحميل كردن، مجبور كردن
ايديİdi : هيچ
ايشله كİşlək : رايج
ايلكهİkə : اصل
ايلكينİlkin : نخستين
اٶرنه يينÖrnəyin : به عنوان مثال، مثلا
اٶزگونÖzgün : اصيل
اٶزه ركÖzərk : خودمختار
اٶزه نمكÖzənmək : هوس كردن
اٶلچوÖlçü : اندازه
اٶلچوتÖlçüt : معيار
اٶنجه ليكÖncəlik : ارجحيت
اٶنه رمكÖnərmək : پيشنهاد كردن
اٶيره تيمÖyrətim : آموزش
بئلينBelin : خطر
باسينBasın : مطبوعات
باش وورماقBaş vurmaq : مراجعه كردن
باشاريBaşarı : موفقيت
باشاريليBaşarılı : موفق
باغلامBağlam : همبسته، پيوند
باغيلسيزBağılsız : مستقل
بايريBayrı : آرخائيك
بايلاشديرماقBaylaşdırmaq : غني كردن
بايينماقBayınmaq : ثروتمند شدن
بتيكBətik : متن
بليرله ييجيBəlirləyici : تعيين كننده
بودونBudun : خلق
بودونجBudunc : جمهوريت
بويورقانليقBuyurqanlıq : استبداد
بيتگيسه لBitgisəl : گياهي
بٶلگه سه لBölgəsəl : منطقه اي
پيتيكPitik : كتاب
تابلاماقTablamaq : قبول كردن
تارتيشماقTartışmaq : بحث كردن
تركجهTərkcə : به سرعت، سريعا
تكه لTəkəl : انحصار
توپارTopar : زمره، دسته
توركولTürkül : توركي، توركيك
توغراليTuğralı : رسمي
تٶره تمكTörətmək : ايجاد كردن
تٶره تيTörəti : ايجاد شده، توليد شده، محصول
چاباÇaba : تقلا
چاغداشÇağdaş : معاصر
چالارÇalar : نوانس
چيخاقÇıxaq : ماخذ
دئگيDegi : سخن، كلمه، گفته
دئنه تله مكDenətləmək : كنترل كردن
دئنه تيمDenətim : كنترل
دئورهDevrə : دور
دئوريمDevrim : انقلاب
داغارجيقDağarcıq : دائره لغات
دامقاDamqa : مهر
درله مكDərləmək : جمع آوري كردن
دنليDənli : قدر، اندازه
دوراقساماDuraqsama : مكث، سكته
دورلوDürlü : متنوع
دوزئيDüzey : سطح
دوزه نه كDüzənək : مكانيزم
دوغالDoğal : طبيعي
دوغالينDoğalın : البته
دوغرودانDoğrudan : مستقيما
ديرچه لتمكDirçəltmək : احيا كردن
ديرگيDirgi : جان
ديرگيليDirgili : زنده، حي، جاندار
ديره نگDirəng : درنگ، معطلي
دٶنه مDönəm : عهد، دوره
سئيره كSeyrək : نادر
ساغلاماقSağlamaq : تامين كردن
سالديريSaldırı : حمله
ساواشيمSavaşım : مبارزه
سايريSayrı : بيمار،مريض
سوروملوSorumlu : مسئول
سورونSorun : مساله
سوره جSürəc : روند
سوره كليSürəkli : متماديا
سونماقSunmaq : عرضه كردن، تقديم كردن
سونوجSonuc : نتيجه
سينSin : قبر
سٶزجوكSözcük : كلمه (در زبان محاوره، لهجه ها و با ريشه خارجي)
سٶزه لSözəl : محاوره اي
قاپساماقQapsamaq : شامل بودن
قارشيليقQarşılıq : معادل
قارقاشاQarqaşa : اغتشاش، هرج و مرج
قاورامQavram : مفهوم
قايناقQaynaq : منبع
قوداQuda : خويشاوند
قوراشديريمQuraşdırım : تكنولوژي
قورالQural : قاعده
قورولQurul : هئيت، كميته
قورومQurum : موسسه، نهاد
قوشارQoşar : شاعر
قوشاقQuşaq : نسل
قوشوقQoşuq : شعر
قوشولQoşul : شرط
قولايQolay : راحت، آسان
قوللانماقQullanmaq : به خدمت در آوردن
قوللانيشQullanış : كاربرد
قونوشماقQonuşmaq : صحبت كردن
قيسيتليQısıtlı : محدود
كٶكله شيكKökləşik: كلاسيك
گئچه رليGeçərli : معتبر
گره كسينيمGərəksinim : احتياج
گره كليGərəkli : واجب
گليشديرمكGəlişdirmək : توسعه دادن
گونده ليكGündəlik : روزانه
گيريشيمGirişim : تشبث
گٶركسٶزچوGörksözçü : ادبياتشناس
گٶركولGörkül : ادبي
گٶره وGörəv : وظێفه
نسنهNəsnə : شئي
وورقولاماقVurqulamaq : تاكيد كردن
هٶرگوتHörgüt : سازمان، تشكيلات
يئتگيليYetgili : صلاحيتدار
يئته رسيزYetərsiz : نارسا
يئره لYerəl : محلي
يئنيجيلYenicil : مدرن
يئنيدئگيYenidegi : نئولوژيسم
يئنيله شمهYeniləşmə : تجدد
يئيYey : به، خوب
يئيره كYeyrək : بهتر
ياپماجيليقYapmacılıq : تصنع
ياديرقاماقYadırqamaq : بيگانه شمردن
يارارلانماقYararlanmaq : استفاده كردن
يارليقYarlıq : فرمان
يارينYarın : فردا
يازينYazın : نوشتاري
ياشامYaşam : حيات، زندگي
يالنيزYalnız : صرفا، فقط
يالينYalın : ساده
يانيتYanıt : پاسخ، جواب
يانيلقيYanılqı: خطا، اشتباه
ياويشماقYavışmaq : انس گرفتن
يايقينلاشديرماقYayqınlaşdırmaq : رايج كردن
يايماقYaymaq : گستردن
يايينYayın : انتشارات
يوخسونYoxsun : محروم
يٶنYön : طرف
يٶنته مYöntəm : روش، متد
يٶنه تگيYönətgi : سياست

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Wed, 20 Feb 2008 19:22:00 +0000

پولها و واحدهاي پولي دولتهاي توركي و آزربايجاني در ايران

مئهران باهارلي

حديث پارسي بر اسكناس، واترمارك فردوسي در چك

جاي گرفتن اخبار پول و اسكناس در تيتر اول اخبار اقتصادي كشورهاي جهان، امري طبيعي است. اما جاي گرفتن پول و اسكناس در تيتر اول اخبار مربوط به مساله ملي، امري شگفت و مختص ايران است:

الف- چندي پيش بانك مركزي جمهوري اسلامي ايران اقدام به چاپ اسكناسي كرد كه بر آن حديثي در باره قابليتها و برتريتهاي خارق العاده قوم پارس نقش بسته بود. و با اين عمل خود اسكناس جمهوري اسلامي را به ورق پاره تبليغاتي حزبي نژادپرست و قوميتگرا تبديل نمود. اين اقدام تحريك كننده و فراافكنانه در كوتاه مدت به هدف خود مبني بر تعميق هر چه بيشتر شكاف موجود بين دو ملت ترك و فارس و جدا ساختن هر بيش از پيش تركان از دولت جمهوري اسلامي نائل شد. تركان و آزربايجانيان در اعتراضي خودجوش به فارسيگري فزاينده جمهوري اسلامي، به تحريم گسترده اين اسكناس پارسي زده دست زدند.

ب- مسئول اداره اسكناس و اوراق بهادار بانك ملی ایران، اعلام نموده است كه آرم بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران بر چك هاي نظام بانكي كه به صورت "واتر مارك" در خمیره كاغذ آنها وجود دارد، در آینده نزديك به تصویری از "فردوسی" تغییر خواهد یافت. همانگونه كه همه مي دانيم فردوسيگري براي دولت جمهوري اسلامي و قوميتگرايان فارس، -جدا از ارج ادبي اين شاعر برجسته تاجيك- مترادف با فارسيگري و ناسيوناليسم فارسي؛ و براي ملت ترك، مترادف با نژادپرستي، زن ستيزي و دشمني با ترك و عرب است. با اين وصف اين اقدام جمهوري اسلامي، حاوي پيامي بسيار صريح براي ملت ترك و آزربايجانيان است.

ج- با به سرازيري افتادن ارزش پول دولت ايران، چند سالي است كه زمزمه حذف سه صفر از اسکناس ها و تغییر واحد پولي به یک واحد تازه به نام عربي "نور" و يا توركي "تومان" به گوش می رسد. برخي با انداختن صفرها، برخي با تغيير واحد پولي، برخي با نام تومان و يا نور مخالفت مي كنند.

آنچه كه امروز بر سكه‌ها و اسكناس‌ها و چكهاي دولت جمهوري اسلامي مي گذرد، نه به لحاظ زبان نوشته جات (فارسي)، نه به لحاظ واحدهاي پولي (حذف واحد تومان)، نه به لحاظ احاديت پارسيگرانه بر آنها و واترماركهاي فردوسي گرايانه در آنها، نشاني از تكثر ملي و زباني مردمان ايران، سنن تاريخي و ديرين ضرب سكه و چاپ اسكناس در اين كشور، ادامه كاربرد رسمي و دولتي زبان توركي در صدور و انتشار اسناد دولتي و رسمي و همچنين سنت استعمال واحدهاي پولي با نام توركي ندارد. برعكس، اخبار فوق نشان از تصميم راسخ سران جمهوري اسلامي به ادامه و تشديد فارسيگري و ترك ستيزي منسجم و نهادينه شده در تمام اركان دولت و اجتماع و كشاندن آن به عرصه سكه و اسكناس و چك حتي به بهاي فراافكني ملي و تعميق آن دارد.

ايدئولوژي تاريخ رسمي و پول دولتهاي تورك ايران

قوميتگرايان فارس به هنگام مطرح شدن موضوع حقوق ملل ساكن در ايران معاصر و ستم ملي دولتي اعمال شونده بر آنها، همواره مبحث را منحرف نموده به موضوعات تاريخي و باستاني مي پردازند. اما اينان به هنگام بررسي و انتقال داده هاي تاريخي نيز، گزينشي عمل كرده و بسياري را تحريف و يا حذف مي نمايند. يكي از عمده ترين اين داده هاي تاريخي تحريف و حذف شده توسط قوميتگرايان فارس، واقعيت كاربرد زبان توركي در يك هزار سال اخير به عنوان زباني رسمي و دولتي در ايران است. تاريخ رسمي و دولتي ايران و قوميتگرايان فارس با سرپوش گذاردن بر اين واقعيت تاريخي، سعي كرده اند كه مردمان و ملل ساكن در اين كشور را از آگاهي به تاريخ واقعي شان محروم نگاه دارند و در اين راه به طور نسبي موفق نيز شده اند. ناآگاهي بر حقايق تاريخي منحصر به توده هاي فارس زبان و حتي ترك نبوده، بسياري از نويسندگان، فرهنگيان و سياسيون ترك نيز از آن نصيب برده اند. چنانچه در نوشته هاي برخي از آنها، غالبا به جمله قالبي اقتباس شده از ادبيات قوميتگرايان فارس برخورد مي شود كه گويا در تاريخ ايران، زبان فارسي همواره زبان ادبي و دولتي، زبان توركي زبان سلاطين و ارتشها، و زبان عربي زبان ديني و علمي بوده است. اين ادعا تماما بي پايه و نادرست است.

به گواهي صدها و هزاران سند و مدرك تاريخي موجود، زبان توركي -در برخي دوره ها به همراه فارسي و اغلب بدون آن- همواره يكي از زبانهاي رسمي و نوشتاري دولتهاي توركي حاكم بر ايران امروزي و به عبارت ديگر زباني دولتي بوده است. از نمادهاي بارز و بسيار مهم "رسميت" نوشتاري و "دولتي بودن" زبان توركي، كاربرد آن در مكاتبات ديپلماتيك خارجي (به عنوان مثال نامه هاي تركي شاهان صفوي به پادشاهان كشورهاي اروپائي)، ثبت عهدنامه هاي بين دولتها به زبان تركي و استفاده از آن در صدور فرامين و اسناد رسمي دولتي و بويژه در چاپ پول (سكه و اسكناس) است. آشكار است كه هر زباني كه در مناسبات رسمي بين سران دولتها، صدور فرمانها، مكاتبات نهادهاي گوناگون دولتي، در عرصه ديپلماسي بين المللي و در صدور فرامين و اسناد و مدارك رسمي دولتي و در چاپ اسكناسها و ضرب سكه ها بكار رود، بي شك زباني رسمي و دولتي است. با اين وصف زبان توركي كه در تاريخ دولتهاي تورك حاكم بر اراضي ايران امروزي در همه عرصه هاي فوق بكار رفته، اقلا در يك هزار سال اخير در اين كشور زباني رسمي و دولتي بوده است.

زبان تركي بايد به اسكناسها بازگردد

به دنبال دست به دست گشتن حاكميت سياسي از تركان به فارسان بدست استعمار بريتانيا و توسط كودتاي پهلوي، نوعي انقطاع بين تاريخ قديم و جديد كشور و حافظه تاريخي مردمان ايران و بويژه ملت ترك رخ داده است. اين گسست تاريخي آثار مخرب خود را بر همه عرصه هاي حيات اجتماعي، فرهنگي و سياسي مردمان و دولت ايران گذارده است. پول و سياستهاي پولي دولت ايران نيز يكي از اين عرصه هاي آسيب ديده است. از نمادين ترين آثار تخريبي گسست ناميمون مذكور در سياستهاي پولي دولت ايران، پايان دادن به كاربرد زبان توركي در ضرب سكه و چاپ اسكناس توسط دولت، و منحصر شمردن اين امتياز براي زبان فارسي است. واقعيت اين است كه كاربرد انحصاري زبان فارسي در چاپ پول و اسكناس از ابداعات استعمار بريتانيا در ايران است. پيش از آن، زبان توركي به همراه ديگر زبانهاي عمده رايج در ايران (عربي، در مقاطعي از زمان فارسي،...) از طرف سلاطين و شاهان تورك در مناسبات و اسناد رسمي من جمله ضرب سكه و چاپ اسكناس بكار مي رفته است. اين سياست زباني كثرتگراي دولتهاي توركي و آزربايجاني حاكم بر ايران، نشان از سعه صدر، تعهد به مداراي بين ملتها، حمايت بي طرفانه از زبان هاي ملل عمده ساكن در كشور، واقع بيني در مورد تكثر ملي مردمان تحت حاكميت خود و تقيدشان به اصل تمثيل برابر اين تكثر ملي در سطح دولتي ميباشد. و اينها همه آنچيزهايي است كه ايران و مردمان آن در سده گذشته و هم اكنون از آنها محروم اند.

انكار تنوع ملي يك كشور و سنن تاريخي يك دولت - مانند استعمال زبان تركي بر اسكناسها و سكه ها در ايران- نمي‌تواند و نبايد به سياست رسمي آن دولت تبديل شود. دولت ايران مي بايست پاسخگوي دليل عدم كاربرد زبان تركي بر اسكناسها، و ترك نمودن سنن هزار ساله دولتهاي حاكم بر اراضي ايران فعلي در چاپ سكه و اسكناس باشد. شعارهاي بي محتواي اخوت و برابري ملل مسلمان ساكن در ايران و مبارزه با استعمار و استكبار و تهاجم فرهنگي مي بايد عينيت يابند. آنچه خواست مردمان و ملل ساكن در ايران از بانك مرکزی و جمهوري اسلامي در امر سياست‌گذاري ضرب سكه و اسكناس است، توجه به سنن تاريخي موجود ضرب سكه و چاپ اسكناس در ايران، توجه به تكثر ملي و زباني مردم ايران و لزوم انعكاس اين تكثر ملي و زباني و سنن تاريخي در عرصه اسناد دولتي و در راس آنها كاربرد دوباره زبان توركي در ضرب سكه و چاپ اسكناس است. اين اقدام هم چنين از مهمترين نشانه هاي پاكسازي نظام به ارث مانده از استعمار خارجي و ذهنيت استعمار داخلي در ايران و تحقق اخوت و برابري ملل ساكن در آن خواهد بود. در اين رابطه حتي ايده تبديل واحد پول به "تومان" توركي كه واحد رسمي و داراي تاريخ در ايران و واحد غیررسمی پول کشور است نيز مي تواند مطرح شود. دولت جمهوري اسلامي ايران همچنين مي بايد از تبديل كردن اسكناسهاي اين كشور به ورق پاره هاي احزاب قوميتگراي افراطي و نژادپرست – با چاپ احاديث پارسيگرايانه بر اسكناسها و جاي دادن تصوير شخصيتهايي كه سمبل نژادپرستي فارسي اند مانند فردوسي در واترماركها- دست بردارد. اين اقدامات كه از احزاب حاشيه اي افراطي قابل انتظار است، در شان يك دولت نيست. به همه حال تا زمانيكه شاهد اسكناس هاي ايراني بدور از سمبلها و نوشته هائي با مضمون نژادپرستانه و آپارتايد ملي، كه در آنها زبانهاي عمده ملي رايج در ايران و بويژه تركي به تساوي حضور دارند نباشيم؛ به بيطرفي زباني و ملي دولت، تساوي و برابري واقعي مردمان و ملل ساكن در ايران، سهيم بودن آنها در قدرت و دولت و پايان يافتن حاكميت قوميتگرايي افراطي فارسي، نژادپرستي آريايي و ذهنيت استعماري انگليس در حاكميت و دولت ايران مي بايست بديده شك نگريست.

سكه ها، گواه دولتي بودن زبان تركي در ايران

سكه ها و اسكناسها فقط ارزش مبادلاتي و پولي نداشته بلكه از جنبه هاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي، تاريخي، هنري، تزئيني، ملي، حكومتي، زبانشناسي، خط شناسي، ديني و مذهبي جامعه‌ اي كه در آن ضرب و چاپ مي‌شوند، نيز قابل تأمل و بررسي اند. سكه شناسي شاخه مهمي از باستانشناسي است كه توانسته است بزرگترين خدمت را براي روشن شدن تاريخ گذشته و ابهامات تاريخي، تمدن هاي دنياي قديم و ملل مختلف بنمايد. سكه هر دوره نشان دهنده عادات و آداب، خط و زبان، هنر، نقاشي، تزئين، نمايش پوشاك مردم و پادشاهان، مذهب و تمدن آن دوره است. تصوير شاهزادگان، پادشاهان و فرمانروايان، نوع كلاه، لباس، آرايش مو و ديگر تزئينات كمك بسياري به شناسايي عادات و آداب و رسوم ملل مي كند. مطالعه نقشهاي روي سكه ارتباط مستقيم با تاريخ هنر دارد. سكه به لحاظ اتقان تاريخي و به عنوان يك سند مهم مانند سنگ قبرهاي باستاني، با اسناد رسمي قابل مقايسه است، حتي به سبب آنكه از سوي دولت و مقامات رسمي صادر شده، خود عليحده سندي رسمي و دولتي بشمار مي آيد. بسياري از اطلاعات صحيح و دقيق روي سكه‌ها نه تنها بر بسياري از متون تاريخي، خاطرات و ديگر منابع تاريخي ترجيح دارد بلكه تنها منبع مربوط به يك دولت و ملت به شمار مي‌آيد.

سكه ها و اسكناسهاي دولتهاي توركي و آزربايجاني نيز به عنوان اسناد و يادگارهاي ملي داراي اهميت فوق العاده اي براي تاريخ تورك بوده، حاوي اطلاعات قطعي و غيرقابل انكار در عرصه تبيين مولفه هاي هويت ملي خلق ترك و آزربايجان، سنت دولتمداري توركي و آزربايجاني و بويژه تاريخ رسميت و دولتي بودن زبان توركي در ايرانند. علي رغم اين، تاكنون عبارات و نوشته هاي توركي بكار رفته بر سكه ها و اسكناسهاي دولتهاي توركي و آزربايجاني حاكم بر اراضي ايران امروزي به طور مستقل و جامع بررسي نشده و اهميت كاربرد زبان توركي در سكه ها و اسكناسها، بررسي مقايسه اي نوشتجات توركي و مسائل حقوقي مربوطه در دول توركي حاكم بر ايران تدقيق نگرديده اند. اين امر بسيار مهم در تاريخشناسي رسمي و دولتي فارسي بلكل ناديده گرفته شده است. در اين نوشته به نيت پر كردن اين خلا، نگاهي گذارا به كاربرد زبان توركي در پولها و نامهاي توركي پولها و واحدهاي پولي دولتهاي توركي و آزربايجاني در بستر رسميت و دولتي بودن زبان توركي انداخته شده است.

در لزوم رايج كردن دوباره نامهاي توركي پولها و واحدهاي پولي تورك

رايج كردن دوباره نامهاي توركي پولها و واحدهاي پولي تاريخ تورك و آزربايجان، از موثرترين روشهاي مبارزه با انقطاع تاريخي در پيوستگي هويت ملي خلق ترك؛ زنده نگاهداشتن خاطره سنت دولتمداري آن؛ همچنين غني تر نمودن زبان نوشتاري و محاوره اي تركي معاصر در ايران و آزربايجان مي باشد. كاربرد واحدهاي پولي تورك با نامهائي مانند "تنگه"، "سوم" و "تييين"، همچنين باعث نزديكتر و محكمتر شدن پيوند هويتي و زباني تركان ايران با ملل تورك معاصر مي گردد. در اين استقامت پيشنهاد مي شود:

١ - از كاربرد كلمات فارسي و غيرتركي براي ناميدن پول و واحدهاي پول (پول، اسكناس، سكه، ....) خودداري شود.
٢ – به جاي كلمات فارسي، كلمات تركي موجود مانند آقچاAqça (پول)، يارماقYarmaq (سكه)، چاوÇav (اسكناس)، بيچه كBiçək (چك)، تانقاTanqa (حواله، برات)، قامدوQamdu (كارت اعتباري)، تومنTümən (بزرگترين واحد پول)، سومSom (واحد پولي متوسط) و تييينTiyin (كوچكترين واحد پول) به طور گسترده اي استعمال شوند.
٣- از كاربرد نام پولهاي تورك كه در زبان معاصر تركي داراي معاني ديگري اند، مانند گٶن، پاخير، ياستيق، باجاقلي، باش آچيق و ... به عنوان نام پول و واحد پولي خود داري شود.

عبارات تركي بر سكه ها و اسكناسهاي دولتهاي توركي و آزربايجاني حاكم بر اراضي ايران امروزي

نوشته هاي توركي بسيار پيشتر از آنكه نخستين كلمات فارسي بر پولها ظاهر شوند، بر پولهاي دولتهاي توركي و آزربايجاني حاكم بر اراضي ايران امروزي بكار رفته اند. كاربرد زبان فارسي بر سكه ها در اراضي ايران امروزي، پديده اي نسبتا جديد بوده و مربوط به قرن شانزده در عصر صفويان و حمله اشرف افغان به فارسستان آنهم در فرم شعر است. پيشتر از آن زبان فارسي هرگز بر سكه ها بكار نرفته بود، در حاليكه زبانهاي توركي، عربي، مونقولي و چينيو خطوط مربوطه در ضرب سكه هاي دولت هاي توركي حاكم بر ايران بكار مي رفتند.

قريب به تمام دولتهاي توركي حاكم بر آزربايجان و ايران امروزي، زبان، كلمات، عبارات و نوشته هاي توركي را در پولها (سكه ها، اسكناسها)، دامقاهاDamqa (مهرها)، طغراها، توقيعات، يارليقهاYarlıq (فرمانها)، نامه ها و ديگر اسناد رسمي دولت خويش بكار برده اند. خطوط بكار برده شده در ثبت اين نوشتجات توركي، يك و يا تعدادي از خطوط زبان توركي مانند عربي و اويغوري، چيني حتي رونيك گٶك تورك بوده است. به عبارت ديگر دولت‌هاي تورك و آزربايجاني حاكم بر ايران امروزي، هويت ملي توركي خود را دست كم با اصرار بر نقش و نقر نوشتجات توركي و كاربرد خطوط و سمبلهاي توركي بر روي سكه‌ها و اسكناسهايشان نشان مي ‌داده اند. اين امر، ادامه سنت نقر نوشته جات و سمبلهاي توركي بر سكه ها، از سوي دولتهاي توركي باستان است. چنانچه بر روي سكه برنزي خاقان گٶك تورك غربي (اون اوخها) (٥٧٦ ميلادي) داتو (تاردو) نوشته اي به معني "تركها، خاقان ترك" و بر روي ديگر آن علامت كماني ديده مي شود. (قلمروخاقانات گٶك تورك به مركزيت دره اورخون، در قرون شش تا هشت ميلادي از كره تا درياي خزر و درياچه بايكال گسترده بود).

مونقولها، ايلخانيان (هولاكوييها)، جلايريان (ايلكانيها)، چوپانيان، اينجوييان (آل مظفر)، تيموريان (گوركانها و ميرانشاهها)، قاراقويونلوها (بهارلوها)، آغ قويونلوها (بايندريان)، صفويان (قزلباشها)، افشاريه و قاجاريان از دولتهاي توركي و آزربايجاني هستند كه اقدام به ضرب سكه به زبان توركي نموده اند. زبان تمام اين خاندانها و سلاله ها به جز گوركانيان، تركي آزربايجاني بوده است. در اين ميان جمهوري (حكومت ملي) آزربايجان تاسيس شده در سالهاي جنگ جهاني دوم، نخستين دولت توركي و آزربايجاني در ايران و آزربايجان جنوبي است كه اسكناسهاي ملي و ديگر اسناد دولتي خود را، منحصرا به زبان تركي چاپ و نشر داده است.

نوشته هاي توركي بر سكه ها و اسكناسهاي دولتهاي توركي-آزربايجاني حاكم بر ايران فعلي را مي توان در چهار گروه زير دسته بندي كرد:

١- حروف با الفباي گٶك ترك: دولتهاي تورك و آزربايجاني حاكم بر ايران، در نقر نوشتجات توركي بر سكه هايشان، از خطوط توركي مانند عربي و اويغوري استفاده نموده اند. اما كاربرد خطوط توركي باستاني بر اين سكه ها نيز ديده شده است. يكي از جالبترين نمونه هاي كاربرد خط توركي باستاني، مربوط به دوره دولت توركي آزربايجاني آغ قويونلو و يا بايينديرهاست. آغ قويونلوها و يا بايندريه مانند ديگر دول توركي، داراي يك علامت رسمي (دامغا - تمغا) بودند كه بر خلاف قاراقويونلوها آنرا تقريبا روي تمام سكه هايشان مي توان ديد. حتي از آغ قويونلوها سكه اي بجا مانده كه نقش آن صرفا علامت تمغاي مذكور بوده و بدون هر گونه نوشته اي است. اين علامت ماخوذ از حرف “با” در الفباي گٶك تورك به حالت افقي است كه در ضمن هجاي اول كلمه باييندير (نام ايل موسس و حاكم آغ قويونلوها) مي باشد. علامت بدين صورت است:

٢- نامها، القاب و عناوين توركي: بر سكه و اسكناسهاي دول توركي و آزربايجاني، عمموما نامها٬ القاب و عناوين سلاطين به زبان توركي (خانXan ٬ خاقانXaqan ، قاآنQaan ، باهاديرBahadır -بهادر٬ ايلخانİlxan ٬ اولوقUluq -الغ، به يگBəyg -بيگ...) و يا مونقولي (“قورخان-گورگان- كورگه ن- كوره كه ن”، “ايرمئچين نورچيİrmeçin Nurçi “ لقب گيخاتو به معني جواهر گرانبها بر چاوها و يا اسكناسهاي وي) و به يكي از خطوط توركي اويغوري، عربي (كوفي، نستعليق،...) و حتي چيني و تبتي نگاشته شده است.

٣- عبارات توركي: كاربرد عبارات توركي بر پولها اصلي رايج و قاعده اي دولتي بوده است. به عنوان نمونه دور تا دور نخستين اسكناسها ويا چاوهاي تورك عباراتي به خط توركي ختائي و يا اويغوري درج شده است. اما مهمتر از آن، عبارت نمادين سؤزوموزSözümüz (سوزيموز، سوزيميز، سيوزمز به معني امر ما، فرمان ما، دستور ما) ويا بعضا سؤزوم (سوزوم، سزم به معني امر من، فرمان من، دستور من) است كه بسيار پيشتر و بعدتر از چاوها تا دوره افشاري، و در مقياسي بسيار گسترده تر بر اسناد رسمي و دولتي بكار مي رفته است. اين عبارت، معادل اصطلاح مونقولي Üge Manu كه بر سكه‌هاي برخي از سلاطين مونقول و نيز تورك (تيمور لنگ) نقر مي شد است، و علاوه بر يارليقها (فرامين)، بر بسياري از يارماقها (سكه ها)ي دولتهاي توركي و آزربايجاني حاكم بر اراضي ايران امروزي نيز ضرب شده است. از جمله: “سوزوموز” در بعضي سكه هاي كوركانيان؛ “سوزيموز” در سكه امير تيمور (١٣٦٩-١٤٠٤): “سلطان الاعظم غياث الدين امير تيمور كوركان خلد الله ملكه، سوزيموز”؛ “سوزوم” در سكه هاي الغ بيك گوركان كه پدربزرگ خود امير تيمور را ستايش مي‌كرد و طرفدار سرسخت سنت‌هاي توركي-موغولي بود (١٤٤٧- ١٤٤٩)، “الغ بيك كوركان بن امير تيمور كوركان، سزوموز، ضرب.....”، "امير تيمور كورگان هيممتيدين، اولوغ بگ كورگان، سٶزومƏmir Timur Kürgən himmətidin, Uluğ Bəg Kürgən, Sözüm" (با عنايت معنوي امير تيمور گوركان، فرمان ما اولوغ‌ بيگ گوركان) (تيمورTimur, Dəmir به معني آهن؛ اولوقUluq, Uluğ به معني اعظم و كبير؛ قورخان-گورگان- كورگه ن-Kürgən به معني رهبر جنگي و لقبي مشخص كننده نسب فاميلي و وابستگي قومي شاهزادگان – در تركي معاصر كوره كه ن Kürəkən داماد- است. لقب كوره كن را تيمور و برخي از جانشينان او كه به پيروي از وي، خود را از دودمانِ چنگيزخان مي‌دانستند بكار مي‌بردند)؛ “سيوزوميز” در سكه هاي حسن علي قراقويونلو٬ اوزون حسن آغ قويونلو٬ يعقوب ابن اوزون حسن آغ قويونلو٬ رستم بيك بن مقصود بن اوزون حسن آغ قويونلو٬ شاه صفي صفوي٬ عباس ثاني صفوي و ....

٤- جملات توركي: در بعضي از پولهاي دولتهاي توركي و آزربايجان حاكم بر اراضي فعلي ايران كاربرد جملات كامل توركي ديده مي شود. مثلا بر سكه هاي سلسله هاي موغولي تورك، عباراتي توركي مانند “قوتلوق بولسونQutluq Bolsun “ (به تركي امروزي “قوتلو اولسونQutlu Olsun “=مبارك باد) چاپ شده است. بر سكه هاي چنگيزخان عبارت تركي “قاآن العاديل، چنگيز خان′ينگ يارليغيQaan əl-adil, Çəngiz Xan’ıñ Yarlığı “ (حكم شاهنشاه عادل، چنگيز شاه) ديده ميشود. نمونه ديگر گٶن (اسكناس چرمي) نادرشاه افشار است كه بر آن جمله كوتاه توركي “پوست شتر، حكم نادر، دئمه گؤتورDemə Götür “ نوشته شده بود.

٥- نام واحدهاي توركي پول: در تاريخ دولتهاي توركي و آزربايجاني حاكم بر اراضي فعلي ايران، نام بسياري از واحدهاي پولي هم در زبان مردم و هم به طور رسمي داراي منشا توركي بوده كه بسياري از آنها بر پولها نيز نقش بسته اند. مهمترين و نمادينترين نمونه از اين دسته نامهاي رسمي واحدهاي پولي به زبان توركي، واحد پول “تومنTümən “ است كه از دوره مونقولها بر پولها نقش بسته و تا قرن اخير در اسكناسهاي قاجاري و پس از آن تا امروز بكار رفته است. همچنين نام بسياري از پولها و واحدهاي پولي دولتهاي توركي آزربايجاني در فولكلور و امثال و حكم تركي تا به امروز حفظ شده است (“ايكي قيرانİki qıran “، “بئش قوروشBeş quruş “، “اون شاهيOn şahı “، “يوز آلتينYüz altın “، “آغ آقچاAğ aqça “، “قاراپولQara pul “...)

همانگونه كه در زير ديده خواهد شد، تعدادي از نامهاي واحدهاي پولي بكار رفته در زبان فارسي منشا توركي دارند. اما بقيه نامهاي واحدهاي پولي رايج در اين زبان نيز فارسي نيستند، به عنوان نمونه "ريال" (اسپانيائي، از رئگاليس لاتين)، "پول" (اوپولوس Obolos يوناني)، "اسكناس" (روسي، از Assignat فرانسوي)، "درهم" (دراخما Drachma يوناني)، "دينار" (دئنارييوس Dēnārius لاتيني)، "فلس" (عربي، از اوپولوس Obolos يوناني)، "ساتير" (سغدي)، "قران" (عربي)،... در واقع نام هيچ واحد پولي در تاريخ حاكميت دول تورك و آزربايجاني بر سرزميني كه امروز ايران ناميده مي شود -به جز موارد استثنائي چون شاهي و يكي دو نام ديگر- فارسي نبوده است. همچنين، اكثريت مطلق نامهاي واحدهاي پولي در زبان فارسي -چه توركي و چه غير توركي-مانند تاريخ خود آنها، به علت نبود سنت دولتمداري در ميان قوم فارس، در رابطه با دول توركي حاكم بر آنها در هزار و چند سد سال اخير، بويژه در ارتباط با نام سلاطين و پادشاهان تورك و آزربايجاني (عباسي، ناصري، نادري، اشرفي، غازي، ربعي، ...) و در نتيجه بخشي از تاريخ پول دولتهاي توركي و آزربايجاني مي باشند.

پولها و واحدهاي پولي دولتهاي توركي و آزربايجاني در ايران

توركان نخست معاملات و پرداختهاي خود را به صورت جنس به جنس و يا “پایاپای” انجام میدادند. سپس به ترتيب پولهاي “كاغذي” و “چرمي” و پس از آن ضرب “سکه” پیش آمد تا اینکه اولین پول کاغذی به نام “چاو” در قرن هفتم-هشتم نهم ميلادي در چین چاپ و نشر گردید. در دوره دولتهاي توركي پس از اسلام واحدهاي پولي نامهايي با ريشه توركي – مونقولي- آلتائي (تومان، ‌آقچه، تنگه،...)، هندي (مهر،...) و اروپايي (منات، ريال، ليره،...) داشته اند. در زير به برخي از نام پولها و واحدهاي پولي دولتهاي توركي آزربايجاني حاكم بر ايران كه داراي منشا توركي اند اشاره مي شود:

معاملات پاياپاي:

پاياپاي Payapay تركيبي تركي (پايPay+اa+پايpay) به معني دانگ در مقابل دانگ، سهم براي سهم است. در معاملات پاياپاي، در مقابل مال و يا خدمت، مال پرداخت مي شود. اين مال در ميان تركان باستان عمدتا محصولات كشاورزي كه در عصر خود مهم و باارزش بوده اند، مانند تاريقTarıq ، اۆرÜr (اۆيۆرÜyür ، اوگورÜgür ، يوگورYügür ) و كپه زKəpəz بوده است. اين مالها همچنين براي پرداخت حق كرايه زمين براي كشت بكار مي رفته اند.

اورÜr : اور، اويورÜyür ، اوگورÜgür و يا يوگورYügür به معني داري. از همين ريشه است يوگورگه نYügürgən (گياهي با دانه هاي سرخ مانند داري).

تاريقTaqrıq : تاريق به معني كشت، گياه، دانه گندم و جو بوده است. از همين ريشه است تاريقچيTarıqçı ، تاريقلاقTarıqlaq ، تارلاTarla ، تاريقليقTarıqlıq ، تاريلماقTarılmaq ، تاريماقTarımaq ، تاريمسينماقTarımsınmaq ، تارينماقTarınmaq ، تاريرقيTarırqı ، تاريتقيTarıtqı ، تاريتقانTarıtqan ، تاريتيقليقTarıtıqlıq ، تاريتيقليTarıtıqlı ، تاريتيقساقTarıtıqsaq ، تاريمTarım . (معني ديگر تاريم، شاخه رودي است كه به درياچه و يا شنزار ميريزد. نام منطقه تاريم-طارم در آزربايجان جنوبي از اين كلمه و يا تاريم به معني كشت گرفته شده است).

كپه زKəpəz : در ديوان لغات ترك دسته اي از كلمات به شكل كپه ز-كبه ز Kəpəz-Kəbəz به معني پنبه، كبه زلي Kəbəzliبه معني پنبه دار و كبه زليكKəbəzlik به معني پنبه زار احتمالا همريشه با گبه-كپه ذكر شده است (پنبه-پانبيق نيز كلمه اي توركي است). كلمه كرباس فارسي از كبه ره-كپه ز توركي گرفته شده است.

نام پولهاي پارچه اي تورك:

در ميان تركان باستان پولهاي پارچه اي مانند بزBez ، قوآنپوQuanpu و قامدوQamdu وجود داشته است.

بئز Bez (بٶزBöz ): پارچه ويا نوعي پارچه زبر، پارچه اي پنبه اي كه بيشتر براي مبادلات ارضي، غيرمنقولات و خريد و فروش برده بكار مي رفته است. بر روي پولهاي پارچه اي بئز، علاوه بر واحد و ارزش آنها، عباراتي مانند .... كيدينينته يوريرkidinintə yorir (در ... منطقه معتبر است) و شوولوق تامقاليقŞuul Tamqalıq (مهر شده و داراي دامغا) نقش مي بست. كلمه توركي بئز ماخوذ از فرم آلتائي برBər –پارPar (قبل از تقسيم اين زبانها به مغولي و توركي و تونگوزي ...) است كه در توركي عمومي به بئزBez تبديل شده است. (برخي منابع كلمه بئز تركي را ريشه گرفته از ويسسوVisso يوناني دانسته اند). فرمهاي گوناگون بئز در زبان و لهجه هاي توركي چنين است: بئزBez (تركي تركيه، آزربايجاني، گاگاووزي، تركمني، قاراچاي، كوميق، تاتاري)، بٶزBöz (توركي ميانه، قبچاقي قديم، قازاق، قيرقيز، نوقاي، قاراقالپاق)، مئزMez (ازبك، اويغور)، مٶزMöz (قاراچاي، بالكار)، پٶسPös (آلتائي جنوبي، تئلئوت)، بٶسBös (تووين)، بوزBüz (تاتاري قازان)، پيرPir (چوواشي). معادل همريشه اين كلمه در زبان مونقولي بٶسBös است. بئز همريشه با كلمه توركي ديگر پارPar –بئرBer (ريشه كلمه پاره و پارچه در زبان فارسي) است.

قوآنپوQuanpu, Quanpo (قونپوQunpu, Qunpo ، قانپوQanpu, Qanpo ): قوانپو مانند بئز جنس پارچه اي بود كه توركان از آن به جاي پول و براي پرداخت وجوه استفاده مي كردند. اين كلمه از ريشه چيني كووون-پووKuoun pou و يا كواپووKwa pou به معني “پارچه در فرمت رسمي”، “پارچه مطابق آئين نام”، “مالي كه براي داد و ستد بكار مي رود” است. قوآنپو نيز مانند بئز در خريد و فروش اراضي، برده، قرض گرفتن، كرايه زمين، وصيتها و داد و ستد... بكار رفته است.

قامدو Qamdu (قمدوQəmdu ): اشياء و امانت كه به جاي پول بكار ميرفت. توركان اويغور پارچه‌ هايى‌ از كرباس‌ به‌ نام‌ قمدو داشتند كه‌ با آن‌ به‌ جاي‌ نقدينه‌ معامله‌ مى‌كردند. نام اين پول پارچه اي منحصرا در ديوان لغات ترك ذكر و به معني هر آنچه كه پس از چاپ و ضرب به جاي پول بكار رود تعريف شده است: “قطعه اي از پارچه به طول چهار آرشين، به عرض يك وجب كه بر روي آن مهر خان اويغور زده شده و به عنوان پول در داد و ستدها بكار مي رود. اگر اين پارچه فرسوده شود در هر هفت سال يكبار بخيه دوزي مي شود، سپس شسته شده و دوباره بر آن مهر زده مي شود”. عده اي كلمه قامدو را محرف قوآنپو چيني دانسته اند. برخي نيز آنرا در ارتباط با واژه توركي قامو به معني همه و جميع شمرده اند. از همين ريشه دوم است كلمات زير در تركي مدرن: قامو اويوQamu oyu (افكار عمومي)، قامولاشديرماقQamulaşdırmaq (ملي كردن اموال)، قامو كسيميQamu Kəsimi (بخش دولتي). در تركي مدرن اختصاص كلمه قامدو به جاي كارت اعتباري (كردي كارت) پيشنهاد شده است.

قاداقQadaq : گفته شده است كه ايلخانيان داراي پول پارچه اي به اسم قاداق بوده اند. قاداقQadaq –قاتاقQataq (قاتيقQatıq ) در زبان توركي به معني سخت و محكم، ميخ، ارمغان و هديه بكار رفته است. در تركي مدرن فرم قاتيQatı به معني سخت و محكم است.

نام پولهاي چرمي تورك:

تركان قديم تا قرن دوازدهم ميلادي همچون بسياري از اقوام آوراسيا و اروپای شرقی، از پوست سمور و سنجاب و ديگر حيوانات به عنوان پول و واحد پول استفاده مي كرده اند. “آلاتاق”، “تييين”، “گٶن”، “بلگه” نمونه اي از نامهاي اين دسته پولهاي چرمي توركي اند:

آلاتاقAlataq : نوعي پول چرمي بكار برده شده در ميان بولقارهاي ايديل از توركان باستاني.

تييين Tiyin (Tiin, Tyin, Tijn, Tyiyn, Tiyn, Tien): نوعي پول چرمي از پوست سمور كه توركان باستاني و بولقارهاي ايديل در معاملات و پرداخت وجوه بكار مي برده اند. در گذشته نزديك اين كلمه توركي به معاني سكه خرد، كمترين واحد پول معادل كوپئك روسي و پئني انگليسي و يك صدم تنگه بكار رفته است. امروز تييين از واحدهاي پولي جمهوريهاي تورك قزاقستان، تاتارستان، ازبكستان و قيرقيزستان مي باشد. فرم قديمي آن تئگينگ Tegiñ و يا تئكين Tekin به معني سمور و يا پوست سمور است (كلمه سمورSamur خود كلمه اي توركي مي باشد كه وارد زبان فارسي شده است).

گٶنGön ، گۆنو (Kun, Kuni, Günü): واحد پولي چرمي قديم توركي، ساخته شده از خز حيوانات. اين كلمه اصلا به معني پوست حيوان، پوست دباغت، چرم و ... بوده، به معني نشانه هم بكار رفته است. در قرون اخير نادرشاه موسس دولت توركي-آزربايجاني افشار اقدام به چاپ پول گٶن با عبارتي تركي بر آن كرده است. بر اسكناس چرمي وي عبارت “پوست شتر، حكم نادر، دئمه گؤتور Demə Götür” نوشته شده بود.

بيلگه Bilge: از واحدهاي پولي توركان بولغار باستان از جنس خز سمور، اصلا به معني علامت، آرم، سند، مدرك، نشان. فرم معاصر اين كلمه بلگهBəlgə (بلBəl + گهgə ) است كه صرفا به معني سند و مدرك بكار مي رود. از همين ريشه اند (Bélyeg) در مجاري؛ (Belgü) در تركي اويغوري به معني مهر؛ بيله و Bileu (بيلياو Biljau) در توركي باستان به معني نامه ارجحيت دار، پروانه (در تجارت، تارخانليق،...). در تركي معاصر كلمات بلگهBəlgə و بلگيتBəlgit (سند، مدرك، مترادف دايانجDayanc )، بلگه له مكBəlgələmək (مستند كردن)، بلگه سه لBəlgəsəl (مستند)،... از فرم معاصر اين كلمه حاصل شده اند. احتمالا كلمات “برگه” و “برگ” در زبان فارسي نيز از همين كلمه توركي مشتق شده اند.

نام فلزات بكار برده شده به عنوان پول و واحد پول توركي

پولهاي معدني عمده توركان باستان عبارت اند از آلتين، گوموش، پاخير و چويون. نام واحدهاي اين پولهاي فلزي ياستوق، ساتير، پاخير،.... است.

آلتينAltın (آلتون، التون): كلمه اي توركي به معني طلا، طلاي سرخ، زر. آلتين در گذشته از جمله در دوره مونقول به عنوان واحد پول، سكه طلا، ارزشمندترين واحد پول، به تنهائي و يا در تركيباتي مانند آلتين ياستيق بكار رفته است. آلتين معمولا در مواردي كه پرداخت مبلغي تحت شروط خاصي قرار دارد مانند جريمه و جزا، پرداخت قروض، فروش اراضي و يا فروش و يا آزاد كردن برده ها بكار ميرفت. كلمه آلتين در تركيبات زير استعمال شده است: آقچا-آلتينAqça Altın (درهم و دينار)، يوز آلتينYüz Altın (صد دينار، ده شاهي)، يئني آلتينYeni Altın (سكه اي طلائي ضرب شده در دوره سلطان عثماني موصطافاي دوم). آلتين-گوموشAltın- Gümüş (در توركي قديم به معني ثروت و دارائي)، آلتين ياستيق Altın Yastıq (شمش طلا). تلفظ اين كلمه در توركي چوواشي ايلتان Iltan است. اما در توركي ياكوت كلمه آلتان به معني مس و گوموش به معني طلا مي باشد. اين كلمه توركي به شكل آلتان وارد زبان مونقولي شده است. خاندان چنگيز را آلتان اوروقAltan Uruq (خاندان زرين) مي ناميده اند. آلتون در متون فارسي نيز بكار رفته است. اين كلمه به عنوان نام نوعي پول، وارد زبان روسي نيز شده است. (عده اي آلتين روسي را مشتق از آلتيAltı تاتاري به معني شش دانسته اند. زيرا يك آلتين روسي، معادل شش دنگاDenga بود).

گوموشGümüş (كوموش): كلمه اي توركي به معني نقره. به عنوان واحد پولي و سكه نقره نيز بكار رفته است. در ميان توركان باستان، عرصه كاربرد پول گوموش وسيعتر از آلتين بوده و شامل خريد و فروش اموال نيز مي شده است. واحدهاي پول گوموش؛ ساتير، يارماق و ... بوده اند. در تركي قديم تركيب آلتين-گوموش به معني ثروت و دارائي است. كلمه گوموش در توركي چوواشي به شكل كئمئل Kěměl تلفظ مي شود. در توركي ياكوت، گوموش به معني طلاست.

پاخير Paxır (باقير): هم نوعي پول و هم واحد پول كه براي مبالغ كم بكار مي رفته است. اين كلمه توركي اصلا به معناي مس و زنگ مس است. در گذشته به شكل باقير به عنوان واحدي براي پول گوموش، سكه مسي و پول چيني (ديوان لغات ترك) معادل يك چييئنÇiyen چيني، و يك دهم لييانگ چيني بكار رفته است. در زمان امپراتور عثماني سلطان ‎سلیمان دوم يكي از اجزاي آقچة عثمانی سكه اي مسي به نام “مانقرMañar “ (مانقیرMañır, Mangır ) و معادل يك چهارم آقچا بود كه تلفظ قديمي باقير و يا پاخير امروزي است (از انواع آن جيريت مانقيرCirit mangır ). فرم اوليه اين كلمهBaqar است. به توركي چوواشي به شكل Pǎxǎr تلفظ ميشود.

جوجن-جوگن-زوزن Djogen: در ميان توركان باستان بولغار يك واحد پولي بنام جوگن به به معني دسته اي از پولهاي گٶن (خز و...) وهمچنين مهر سربي وجود داشته است. فرمهاي گوناگون اين كلمه توركي عبارتند از چودان (تركي معاصر: آهن سخت و آبديده)، چودين، چويين (آهن ناپخته)، چوزين، چوذين (چدن، در ديوان لغات تورك چوذين آشيج: ظرف چدني)، چۆيون–چئوين-چينقو (در لهجه هاي معاصر: ظروف فلزي، لعابي)، چٶزين، چووون، چويون، چوزون (در توركي باستان به معني مس و مس كهنه). اين كلمه كه در ديوان لغات ترك به اشكال چوغين Çoğın، چودين Çodın، چوجوق Çocukنيز ضبط شده به زبان فارسي (چدن) و روسي (چوقون) وارد شده است. همچنين در زبان چيني كلمه اي احتمالا مربوط به شكل چييئنÇiyen و به معني سكه مسي وجود دارد. از طرف ديگر ساسانيان به سكه‌ هاي نقره جوجن يا زوزن مي‌گفتند. احتمال داده مي شود كه آنها اين كلمه را از توركان باستان و مشخصا گٶگ توركها اخذ كرده باشند. همانطور كه معلوم است ساسانيان پس از تماس و آشنا شدن با مدنيت توركان گٶك تورك و بويژه پس از جلوس هرمزد تركزاد بر تخت پادشاهي ساساني، برخي از مسائل مربوط به دولتمداري و از جمله ضرب سكه را از آنها اقتباس نموده اند. به عنوان نمونه ساسانيان با الهام از سكه هاي گٶگ تورك، شروع به ضرب هلال و ستاره در سكه هاي خود- كه هرگز قبل از آن دوره در سكه هاي ساساني ديده نشده بود- كرده اند.

پول كاغذي تورك:

چاو Çav (چوÇu, Ço ) : نوعي پول كاغذي توركي-مونقولي-چيني، نام نخستين و مهمترين پولهاي كاغذي و اسكناسهاي دولتهاي تورك حاكم بر اراضي ايران امروزي، پول كاغذي يا چرمي در دوره دولت توركي- موغولي ايلخانان. كلمه چاو ماخوذ از ريشه چيني چااوÇau, Çaw, Ç’ao مي باشد. گسترده ترين كاربرد چاو در ميان تجار تورك اويغوري مشاهده مي شود. سيستم پول كاغذي چاو به همراه توركان اويغور در حيات تجاري دولتهاي توركي-مونقولي تسهيلات فراواني ايجاد كرده باعث شكوفائي آن شده است. تجار تورك اويغور در بين المللي شدن پول كاغذي و رواج آن در سطح جهاني نيز نقش اساسي داشته اند. پول كاغذي تنها در قرون ١٨ وارد اروپا شده است.

از ١٤٠ تا ٨٠ سال قبل از ميلاد در دوره سلسله هان، پول قره در چين به جريان گذاشته شد. اما به علت سكه هاي تقلبي، دولت ناگزير از جمع آوري آنها شد و در مقابل، تكه هاي چرمي كه در حقيقت ابتدائي ترين اسكناس و مادر پول امروزي است، به جريان گذاشته شد. ولي پول واقعي كاغذي در چين نخستين بار در قرن هفتم ميلادي در دوره خاندان تانگ (٩٠٦-٦١٨) با نام في-چييئن (اوچان آقچا-پول پرنده) و نخستين چاو در ميان توركان به شكل پولهاي كاغذي كه بر آنها مهر امپراتور زده شده بود، در عهد مٶنگهMönge (١٢٥٩-١٢٥١) در قاراقوروم بكار رفته است. رواج چاو در دوره خاندان مونقولي يوآن در چين مخصوصا در عهد قوبيلاي خان برادر هوله گوخان به اوج خود رسيد. قوبيلاي خانQubilay Xan (١٢٩٥-١٢٦٠) نخستين امپراتور مونقول است كه براي شكوفا و آسانتر نمودن تجارت در چين، اقدام به رايج ساختن چاو و يا پول كاغذي كرد. او همه پولهاي كاغذي پيش از خود را ابطال و واحدهاي جديد پولي خاص دوره خود را رايج ساخت. وي اقدام به چاپ سه نوع چاو اصلي و تعدادي چاو كم اهميت تر ديگر كرد. در اين دوره واحد چاو، ياستيق بوده كه معادل ٢٢٧٤ گرم مي باشد. چاو در دوره حاكميت توركان موغول ايلخاني (مونقولهاي تورك شده) بر اراضي فعلي ايران وارد اين سرزمين شد و نخستين بار در سال ١٢٩٤ در عهد گيخاتو پادشاه دولت توركي- موغولي ايلخاني با تاسيس چاوخانه اي در تبريز، پايتخت آزربايجان به چاپ رسيد: “توركي عزالدين محمد بن مظفر بن عميد كه در چين زندگي كرده از چاپ و انتشار اسكناس توسط قاآن چين اطلاع داشت٬ به صدرالدين احمد خالدي ‌زنجاني، ملقب به صدر جهان وزير گيخاتو راهنمائي نمود كه همانند كشور چين عمل كنند. اين پيشنهاد مورد توجه قرار گرفت. دستگاهي براي تهيه “چاوÇav “ تهيه شد و اداره “چاوخانه” براي اولين بار در تبريز پايتخت آزربايجان به كار افتاد و مبادرت به چاپ اسكناس نمود. با اين كه مجازات اشخاصي كه از قبول چاو خوداري مي كردند، بسيار سخت بود، اما مردم از اين اسكناس جديد استقبالي به عمل نياودند. در ضمن، مقرر شده بود كه اگر اين اسكناسها مندرس شوند، مردم با ده درصد تنزيل قيمت مي توانند آنها را با چاو نو مبادله كنند. در نتيجه هيچ كس حاضر نبود چاوي را كه كمي رو به گهنگي مي رفت، بپذيرد. از طرفي نيز قيمت ها در اثر انتشار پيش از حد چاو به طور سرسام آوري سير صعودي مي پيمود، لذا مردم شورش كردند و پيشنهاد دهنده اين طرح را در مسجد تبريز كشتند. در نتيجه با صدور فرماني اسكناسها كه چاو مبارك نام داشتند منسوخ اعلام شدند و به ناچار پول هاي كاغذي از طرف دولت از جريان خارج شد و در معاملات همان پول نقره و طلا رايج شد”. پس از چند ماه، گيخاتو، اين سلطان نوآور ترور شد. در عهد ايلخاني واحد پول چاو ترجمه واحد پول توركي “ياستيق” (به زبان فارسي بالش) بوده است.

چاو ايلخاني كه در ماه ذي القعده سال ٦٩٣ اول بار چاو در تبريز منتشر گرديد پول كاغذي چند زبانه و به شكل مربع مستطيل بود. طرح اين پول، تقريبا كپي چاو چيني بود كه به آن كلمه شهادتين اضافه شده بود. در حاشيه آن عباراتي به چيني، در قسمت فوقاني آن از دو طرف كلمه شهادت به خط و زبان عربي و در زير كلمه شهادت، عبارت مونقولي ايرمئچين نورچيİrmeçin Nurçi لقب مونقولي گيخاتو به معني جواهر گرانبها و بر پايين آن نام رسام نوشته شده بود. در وسط چاو دايره اي وجود داشت كه در ميان آن مبلغ اسكناس از نيم درهم تا ده دينار با رقم نگاشته شده بود. دور تا دور چاو به خط و زبان توركي ختائي (اويغوري) عبارتي مشابه با آنچه معمولا بر پایزه ها بكار مي رفت درج شده بود. در زير اين دايره عبارتي بدين مضمون نقش شده بود: "پادشاه جهان در تاريخ سنه ٦٩٣ (١٢٩٤) اين چاو مبارك را روانه گردانيد. تغيير و تبديل كننده را با زن و فرزند به ياسا رسانيده و مال او را در جهت ديوان بردارند".

بيجه كBiçək (Bijak): ته چك، فاكتور فروش، نام نوعي اوراق بهادار مهر و امضا شده در دوره دولت توركي آزربايجاني قاجار در ميانه قرن نوزده ميلادي كه پيش از چاپ اسكناس از طرف تجارتخانه هاي معتبر صادر مي شد و نقش اسكناس را بين بازرگانان و تجار بازي مي كرد. اين كلمه توركي همريشه با بيچيكBiçik در تركي قديم به معني سند و حرف (الفبا) است. عده اي بيچيكBiçik را تلفظ مونقولي كلمه بيتيكBitik توركي به معني سند، نوشته، كتاب، هر نوع دانش و فرهنگ، كاغذ دعا (ديوان) كه از مصدر بيتيمكBitimək به معني نوشتن و تاليف كردن است دانسته اند. در تركي محاوره اي از همين ريشه اند كلمات "پتهPətə "، "پيتيPiti " و "بيتيBiti " به معاني نوشته، كاغذ، گذرنامه، مدرك؛ بيتيك-پيتيكBitik Pitik : كاغذ دعا؛ پته-فتهPətə Fətə : ژتون؛ فته طلب: در قانون تجارت سند طلب، سفته؛ پيتيكچيPitikçi : دعا نويس، ميرزابنويس، سندنويس؛ .... كه به زبان فارسي نيز وارد شده است (در فارسي پته كسي را به آب انداختن = راز كسي را فاش كردن). در زبان مونقولي از همين ريشه واژه هاي بيچيگو (نوشتن)، بيچيكچي (منشي) و بيچيك-اون توشيمل (مامور دولتي ايلچي) يافت مي شوند (توشمالTuşmal به معني مامور، وارد زبان فارسي و ديگر زبانهاي ايراني شده است). در تركي ادبي مدرن بيچه كBiçək صرفا به معني چك، بيچيكBiçik صرفا به معني حرف الفبا و پيتيكPitik صرفا به معني كتاب بكار مي رود. بيچه ك همچنين به معني هر چيز ريز بكار رفته است كه احتمالا در اين معني از مصدر ديگر تركي يعني بيچمك به معني بريدن و قطع كردن مشتق شده است.

نام واحدهاي پولي دولتهاي تورك و آزربايجاني با منشا توركي

آقچا Aqça (آقچه، اقجه، آخچه، آغجا، اقچه، اخچه، اغچه): كلمه اي توركي به معني پول. در گذشته به معاني سفيده، سفيد، سفيدفام، پول، سکة نقره ‎ای، ثروت، نقدینه، پول سفيد، پول مسي، پول مسي خرد، هر نوع پول فلزي و مسکوک، زر يا سيم مسكوك، دانگ، سهم (يك روستا) و به مفهوم خاص نام سکة اي رایج در دولتهاي تركي ايران و امپراتوری عثمانی بكار رفته است. "آقشا" (Aqşa) نام پول ملي جمهوري خلق تووا از سال ١٩٢١ تا ١٩٤١ زمانيكه اين جمهوري به اتحاد جماهير شوروي پيوست، بود. آقچه در اشعار توركي مولوي بكار رفته است (بوگون سئوينيرسين منيم × وار دييه آقچام، آلتينيم). اين كلمه توركي وارد زبان فارسي نيز شده است (در گلستان سعدي آقچه هم در معني پولي است كه پدر به پسر مي دهد و هم در معناي شكوفه‌هاي درخت). مصریها آن را “اَقشاء” و در یمن “بَقْچَه” که مخفّف “براَقچه” ترکیبی از «بیر» (یک) و اقچه است می خوانند و اروپايیان از آن به صورت آسپر مأخوذ از آسپرون یاد می‎کنند.

آقچا-آغچا را مركب از آغي Ağı+جاca دانسته اند. آغي- آقيAqı به تركي به معني خزينه، ابریشم و دفينه است. از همين ريشه است “آقيليقAqılıq “ (خزانه داري، خزانه دولتي در دوره امپراتوريهاي توركان گٶك تورك، دولت اوغوزي يابغو و خزه ر-خزر)؛ “ايچگه ري (ايچه ري) آقيليقİçgəri Aqılıq “ (خزانه دربار)، “آقيجيAqıcı -آغیجی” (آغی+جی) (خزينه دار، خازن دیباج يا نگاه دارندة پارچه‎های ابریشمی- کاشغری). آغیجی مطلق گنجور و خزانه‎ دار بوده، و از شرایط آن آشنایی به علم حساب و هندسه و دفترداری و داشتن صفات امانت و تقوی بوده است. عده اي نيز كلمه تركي آقچا را مركب از آقAq (سفيد) + جاca (اك علامت نسبت یا تصغیر) و به معنی لغوی مایل به سفید یا سکه سفید (چنانچه به سكه طلا-آلتين در زبان تركي، به سبب رنگ آن قيزيلQızıl و ساريSarı نيز گفته مي شود)، و برخی آن را واژه ‎ای اصلا مونقولی می‎دانند. از همين ريشه است “آغ آقچاAğ Aqça “ (پول نقره)، “چيل آقچاÇil Aqça “ (سكه اي كه تازه ضرب شده و داراي عيار كامل است)، “چوروك آقچاÇürük Aqça “ (سكه فلزي با عيار پائين)، “ساغ آقچاSağ Aqça “ (سكه اي با عيار تام و خالص، بدون اختلاط)، “توتوق آقچاTutuq Aqça “ (موقوفات در عثماني، پولي كه در ماليه عثماني براي مصارف منظور، اما خرج نشده بود)، "آقچا خورجون Aqça Xurcun" (كيسه پول). آقچا امروز منحصرا در معني پول بكار ميرود. كلمات زير در تركي مدرن ناظر به همين معني اند: آقچالAqçal (مالي و پولي)، آقچاليAqçalı (مالي)، آقچالي ايشلرAqçalı İşlər (ماليه، امور مالي، فينانس)، آقچالي اينانجاAqçalı İnanca (تامينات نقدي، ضمانت نقدي)، آقچالي تكه لAqçalı Təkəl (انحصار مالي)، آقچالي ايلAqçalı İl (سال مالي)، بٶلونگه ن آقچاBölüngən Aqça (پول خرد). در مثلي تركي گفته ميشود: آغ آغچا قارا گون اوچوندورAğ Aqça qara gün uçündür . (آقچاي سفيد براي روز سياه است).

كلمه آقچا اولين بار بر سكه هاي چاپ شده در سال ٨٤١ ميلادي در آسيا ضرب شده است. آقچا در دوره دولتهاي توركي حاكم بر ايران از جمله سلجوقیان ایران، آزربايجان، روم و امیرنشینهای آسیای صغیر رایج بوده و در بیشتر این ایالات ضرب می ‎شده است. آقچا در دوره دولت توركي موغولان و در زمان ایلخانان نام سكه دينار و يا سكه نقره ‌اي، و در زمان كريم خان زند نام سكة نقره اي بوده است. عثمانیها نيز پس از آنكه واحد قیاسی درهم و دینار - معمول در دولتهاي قبل و معاصر آنها– را نپذیرفتند، خود به ضرب سکه اي نقره ‎ای كرده آنرا «آقچه» نامیدند و برای تشخیص آن از آقچه هاي دولتهاي ديگر تورك آن را «آقچة عثمانی» خواندند. سلطان عثماني هر ساله مبلغي را به عنوان “چيراق آغجاسي” به اردبيل به شيوخ صفوي مي فرستاد. آقچه عثماني كه براي نخستین بار در ١٣٢٩ در زمان حکومت اورخان در شهر بورسا ضرب شد، بعدها به «عثمانی» معروف گرديد و آن را «شاهی» نیز ‎ناميده اند. آقچه (سکه نقره) مهمترین سکة در سراسر قرون اولیه حکومت عثمانی و ارزش آن در آغاز يك سوم پارا بود. از سدة ١٥م به بعد كلمه آقچه به ‎طور عام به پول رایج اطلاق ‎شد. پس از اصلاحات پولی سلطان سلیمان دوم در ١٦٨٨، و با کمتر شدن ارزش آقچه استعمال آن ممنوع و به جای آقچه واحد قیاسی قروش (قوروش) انتخاب گردید.

يارماق Yarmaq (يارتماق، يرماق، يرمق): كلمه اي توركي به معني سكه. در گذشته علاوه بر سكه، به معاني مطلق پول، درهم، پول نقره، درهم خرد و دينار، پول خرد، سكه مسي نيز بكار رفته است. معادل يك لييانگ چين و يا ساتير. در ديوان لغات تورك يارماق به معني پول و مصدر يارماقلانماقYarmaqlanmaq به معني پولدار شدن آمده است. از همين ريشه است ياپ يارماقYap Yarmaq به معني سكه گرد و كامل. به احتمال زياد مشتق از ريشه ياريماق (ياروماق)Yarımaq به معني درخشيدن، جلا يافتن به اعتبار درخشش سكه هاي زر قديمي، همريشه با يارينYarın (فردا)، ياريقYarıq (ياروق، ياروغ- فروغ) (كلمه ياريق در نام خاقان تورك بركيارق- برك ياريقBərk Yarıq به معني «فروغ‌ نافذ»، يا «درخشش‌ نيرومند» بكار رفته است. معني نمودن نام اين خاقان ترك به شكل بٶركو ياريق به معني كلاه پاره، نادرست و عوامانه است)؛ و يا يارماقYarmaq به معني شكافتن، تقسيم كردن. كلاوزن آنرا از زبان تخاري (از كلمه يارم به معني مقياس) دانسته است. ظاهرا با كلمه تركي يارماقانYarmaqan (آرماغانArmağan كه به شكل ارمغان وارد زبان فارسي نيز شده) بي ارتباط است. در شعر فارسي زير هر دو كلمه يارماق و يارماغان توركي بكار رفته اند: هم خواسته به خنجر هم يافته به جور * از خصم خود تو يرمق و از من تو يرمغان/ رشيدي.

يارماق در تركي مدرن صرفا به معني سكه است. در ساخت كلمه يارماق فرم مصدري به عنوان اسم بكار رفته است. اين نوع كاربرد نادر در زبان توركي در نمونه هاي زير ديده مي شود: سوماقSumaq ، ايلمكİlmək (گره و يا ريشه در قاليبافي، از مصدر ايلمكİlmək به معني گره و پيچ زدن)، توخماقToxmaq (از مصدر توقوماقToqumaq به معني زدن، كوبيدن. مصدر توققوشماقToqquşmaq نيز از همين ريشه است. به شكل تخماق به زبان فارسي وارد شده است)، چاخماقÇaxmaq (به شكل چخماق وارد زبان فارسي شده است)، يئمكYemək (غذا) و .....

تومن Tümən (تومان، تمان، تمن، تومانه، طومان): كلمه اي توركي-آلتائي به معني ده هزار، واحد شمارش معادل ده هزار، واحد پول، واحد پولي بزرگ در دولتهاي توركي-آزربايجاني حاكم بر ايران امروز، ايالت و توده بزرگ انباشته شده، تعداد زياد، بيشمار، قصبه ای مشتمل بر صد ده، واحد نظامي مركب از ده هزار سرباز، قشونی متشکل از ده هزار سپاهی (از همينجا رتبه امیر تومان به معني فرمانده ده هزار، سرلشكر) است. تومان در اصل بر رقمهای کلان دلالت می کرده است. مصدر تومه نمكTümənmək در زبان تركي به معنای ثروتمند گشتن و زیاد شدن از همین کلمه مشتق شده است. تومن در شعر تركي قديم نيز به همين معني بكار برده شده است (اٶكوش اٶودو ايله، تومن مين ثنا × اوغان بير باياتا اونا يوخ فنا / عتبه الحقايقÖküş övdü ilə Tümən min səna/ Uğan bir bayata, ona yox fəna ترجمه: با سپاس بسيار، و هزاران هزار ثنا، به خداي قادري كه بر او فنائي نيست). کاربرد تومان در سنگ نوشته های ترکی حکایت از پیشینة کهن این واژه دارد. ریشة واژة تومان را مونقولی، تورکی و برخي نيز چيني دانسته اند. تومن زبان در تخاری کهن با ضبط تمان- تيمن و در تخاری متأخر به شکل تومانه در معنای ده هزار به کار رفته است. بعضی بر آن انند که این واژه از زبان چینی کهن یا پیش از چینی به زبان تخاری راه یافته است.

اين كلمه توركي به شكل تومان Tuman وارد زبان فارسي شده است. لفظ تومان نخستين بار در زمان سلاطين توركي-موغولي در پولهاي دولتهاي توركي حاكم بر اراضي فعلي ايران درآمده است. نخستین شواهد کاربرد تومان در زبان فارسی نيز به متون تاریخی دورة مغول باز می گردد. در این دوره تومان معادل ده هزار دینار زر رایج بوده و گاه برای شمارش آقچه، مال، ياستيق (نوعي پول تركي، به فارسي بالش)، حقوق دیوانی و خراج ممالک به کار می رفته است. تومان به مرور زمان به واحد پولي دولتهاي توركي حاكم بر اراضي ايران امروزي تبديل شده است. پس از فرمان یکسان کردن اوزان و مقیاسها در دورة امپراتور تورك-موغول غازان خان، اصطلاح «تومان غازانی (قازان تومه نيQazan Tüməni )»، بعدها «تومان تبریزی (تبريز تومه نيTəbriz Tüməni )» و «تومان دیوانی (ديوان تومه نيDivan Tüməni )» و در دورة دولت توركي تیموری بویژه در خراسان و هرات «تومان کپکی (كبيك تومه نيKəbik Tüməni )» رواج يافت. در دوره های دولتهاي توركي آزربايجاني آق قویونلو، قاراقویونلو، صفویه و افشاریه و نيز دولت لك زندیه، علاوه بر تومان اصطلاح «تومان تبریزی» بار دیگر در فرمانهای حکومتی و محاورة عامه رايج شد. در اين دوره ها يك تومان واحد پولي و محاسباتي بزرگ و برابر با ده هزار دينار بود، اما نام پول خاصي نبود. در دوره تيموري، هر ١٥٠٠ تومان کپکی معادل ٩٠٠٠ تومان عراقی (عراق تومه نيİraq Tüməni )، در دوره آغ قويونلو معادك ٢٠ دوكات، در دورة صفویه یک تومان معادل پنجاه عباسی و در دورة افشاریه معادل بیست نادری بوده است.

نخستین بار در تاريخ دولتهاي تورك و آزربايجاني فتحعلی شاه قاجار به ضرب پول و سکه طلا با نام تومان اقدام كرده است. پیش از این تاریخ، مسکوکی به نام تومان وجود نداشت، بلکه اصطلاح تومان در محاسبات به عنوان واحد شمارش به کار می رفت. در دوره دولت توركي آزربايجاني قاجار واژة تومان بر روی سکه های دورة ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمدشاه بكار رفته است. در اين دوره سكه طلاي يك توماني، نيم توماني (پنج قراني) و يك ربع تومان معمول بوده است. سکة هاي تومان متعلق به دورة ناصری و سکة هاي ده تومانی طلا همراه با تصویر مظفرالدین شاه به عنوان یادگاری در دست است. در آغاز دوره حاكميت دولت توركي آزربايجاني قاجار بين سالهاي ١٧٩٨ تا ١٨٢٥ ميلادي يك تومان معادل ٨ ريال، (هر ريال ١٢٥٠ دينار) و پس از ١٨٢٥ در اواخر دوره فتحعليشاه قاجار كه قران معرفي شد، يك تومان معادل ده قران و هر قران معادل ١٠٠٠ دينار شد.

پس از تاسيس دولت پهلوي، تومان همچنان واحد پول اين دولت بود، چنانچه در آغاز سکه ای یک تومانی با وزن پانزده نخود ضرب شد. اما در ٢٧ اسفند ١٣٠٧ شمسي در راستاي تركي ستيزي، پاكسازي ميراث اداري و ديواني باقيمانده از دولتهاي ترك و آزربايجاني و حذف نامهاي تركي، با تصویب قانون احاد در مجلس شورای ملی در نام سکه ها تغییراتی داده شد. واحد پول ایران تغییر یافت و به ریال تبدیل گردید. از آن پس واحد پول در اسناد رسمی و دولتی ریال معادل صد دینار است و همین واحد بر روی سکه ها و اسکناسها ثبت می شود. با اينهمه هنوز کلمه تركي تومان به قوت خود باقیست و به معنی ده ریال بکار برده میشود. در واقع در ايران امروز، تومان واحد غيررسمي پول بشمار رفته و در محاسبات غیررسمی کاربرد تومان بسيار رایجتر از ريال است. در دهه هاي اخير و پس از سير نزولي شديد ارزش پول ايران و تورم بالا، در تداول عامه و محاسبات لفظی بویژه در میان اهل کسب و کار امروزه به هر هزار تومان و گاه به هر یک میلیون تومان یک تومان اطلاق می شود.

تنگه Təngə (Danga, Dınqır, Tanka, Tenga, Te[ñ]ge, Tınqa, Tingə): كلمه اي توركي به معني واحد پول و وزن، نام سكه اي طلا در اراضي ايران كنوني به دوره دولتهاي توركي، مجموعه اي از واحدها، معادل روبل در روسيه، واحد پول در قزاقستان (دولت قزاقستان براي سمبل تنگهTenge ، حرف اول كلمه تنگري در الفباي توركي باستان را 〒برگزيده است)، ازبكستان (Tenga)، تركمنستان (Tenne) و تاجيكستان (Tanga). تنكه از مشهورترین سکه های نقره اي دوره تيموري بود که امیرتیمور آن را ضرب کرد. نام و واحد پول تنگه تا قرنها پس از تيموريان و به دوره دولتهاي توركي آزربايجاني جلايري٬ آغ قويونلو٬ قاراقويونلو٬ مظفري، شيروانشاهان و... در سراسر تركمنستان، شرق ايران (خراسان)، غرب ايران امروزي، قفقاز و آزربايجان رواج داشت. "تنخواه" در زبان فارسي و همچنين كلمه روسي براي پول يعني دئنگيДеньги, Den'gi, Denqa و نيز كلمه مونقولي تنخهTenxe, Tenkhe ماخوذ از تنگه توركي؛ و واحدهاي پولي تانكاهTankah در هند قديم (سانسكريت)، تانگكاTangka در تبت، تاكاTaka در بنگلادش از همين ريشه تنگهTenge توركي و يا از كلمه ديگر توركي تامقاTamqa –دامقاDamqa مشتق شده اند. ريشه تنگه، كلمه توركي تنگTəñ ، دنگDəñ ، تنTən ، دنDən - به معني مقياس، ترازو، نسبت، معادل، برابر، تا، همتا، لنگه، لنگ بار، هم ارز، موازنه و ...... است. عده اي آنرا مشتق از تنگسه چيني (Tengse, Teñse) به معني موازنه دانسته اند. از همين ريشه اند كلمات توركيTən (تن گلمكTən Gəlmək =معادل هم شدن، با هم برابري كردن: يار يارا تن گره ك، تن اولمازسا گئن گره ك)؛ دنكDənk (معادل، متناظر، واحد وزن قديمي معادل يك چهارم مثقال (٤٨٧٥ گرم)، اموال تجارتي كه با سيمهاي دايره اي فلزي بسته شده اند، ....)، مصدر تنگمك Təñmək، دنگهDəngə (تعادل، استقرار، موازنه)، دنكله مDənkləm (معادله)، دنليDənli (به اندازه، متناسب، بجا)، دنسيزDənsiz (نامتناسب، بيجا) و ... . در زبان توركي همچنين كلمه اي به شكل دينگ Ting, Dıng به معاني بسيار قوي و نيرومند، سالم، قدرت؛ خاك فشرده شده و غليظ و باكر و ... وجود دارد كه به نظر عده اي محتملا مربوط با تنگه فوق الذكر است. اين كلمه ريشه كلمه تنگه در زبان فارسي (در تنگه هرمز، بي ارتباط با تنگ فارسي) است. عده اي نيز كلمه توركي تنگه را از ريشه سانسكريت تانكا Tanğka Ťañkaĥ, Danake, به معني سكه مهر شده و يا دانيك فارسي به معني حبه و دانه و واحد وزن دانسته اند كه نادرست است. زيرا كلمه سانسكريت تانكا خود مشتق از تنگه و يا تامغاي توركي است. (كلمه تنيكهTənikə در زبان تركي به معني حلبي با تنگه بي ارتباط بوده و محتملا مترك كلمه تئنئكوس يوناني به معني ساج و حلبي است).

"دانك"-"دانگ Dañ, Tañ" كلمه توركي ديگري همريشه با تنگه مي باشد. نام واحد پول نقره اي مونقول، دينگDing ، همچنين دانگيDangi از همين ريشه توركي است. كلمه تايTay به معني لنگه كيسه هاي هموزني كه بر دو طرف حيوان باركش آويخته مي شود نيز مشتق از همين ريشه است (نون غنهÑñ در بعضي موارد به يYy تبديل مي شود. مانند كٶنگولKöñül –گٶيولGöyül ، تانگTañ – تايTay ). اين كلمه به شكل دانگ (شش دانگ) وارد زبان فارسي شده است. معرب آن دانق به كسر يا فتح نون است (يكى از اوزان، يك ششم درهم، يك ششم از هر چيز). در تركي معاصر كلمه دانقDanq –دنكDənk براي ارز (پول خارجي) پيشنهاد شده است. كلمه توركي “دانگ” و مشتقات آن در بسياري از نقاط آزربايجان (“دانگ” در نى‌ شهر همدان‌، “دانگى” در برخى‌ روستاهاي‌ ملاير، “دنگ” در برخى‌ روستاهاي‌ رزن‌ همدان، “دنگى” در رباط اسلك‌ اراك) و فارسستان (“دانگ”‌ در فرزيان‌ اليگودرز، گروندشت‌، خالصة بافت‌، فرنق‌ و نازي‌ خمين‌، عبدالله‌آباد و رحمت‌آباد رفسنجان؛ “دونگ” در حاجى‌آباد بندرعباس) به شكل معادل كلمه “بنه” بكار مي رود.

خود كلمه “بنه” (سازمان‌ روستايى‌ زراعت‌ جمعى‌ و اشتراكى) ‌و مشتقات آن (بُنك در سى‌سخت‌ ياسوج-قاشقاي يورد؛ “بُنكو” در دزفول‌، و فيروزآباد فارس-قاشقاي يورد)، و نيز كلمه “بنيچه” (نظامى‌ خاص‌ براي‌ اخذ ماليات‌ كلى‌ و دسته‌جمعى‌ يك‌ روستا و سهمية سرباز دهي آن كه‌ از عصر ايلخانيان‌ تا آخر دورة قاجاريه‌ در دستگاه‌ ديوانى‌ برقرار بوده‌) مشتق از كلمه ديگر توركي “بونچاقBonçaq ” (قباله ملک، اعم از اوراق و اسناد رسمي يا عادي دال بر مالكيت مالك ملك قبل از آخرين مدرك) مي باشند. (بنكو” در قاشقاي يورد جنوب ايران به‌ گروهى‌ از مردم‌ ايل‌ گفته‌ مى‌شود كه‌ در برخى‌ چيزها، مانند زمين‌ و مرتع‌ با هم‌ مشتركند و معمولاً خويشاوند يكديگر هم‌ هستند). همچنين در دوره عثماني مجموعه مكلف مالياتي به علاوه پسران متاهلش "بنناك Bennâk" ناميده مي شدند كه احتمالا با كلمه بنه مرتبط است.

بعضي ديگر از كلماتي كه در ايران و آزربايجان براي ناميدن “دانگ” و “بنه” بكار مي روند نيز تركي اند. از قبيل “بجوغ”‌ در كردستان‌؛ “بلوك” در اسدآباد بادخورة همدان‌- آزربايجان؛ “يازو” در شمال‌ خراسان- افشاريورد؛ “جوغ” در سنندج؛ “پشك”‌ در اقليد فارس- قاشقاي يورد‌؛ “پيكال”‌ در دره‌ گز- افشاريورد. ‌(”يازو” در افشار يورد در شمال‌ خراسان‌ يك‌ نظام‌ كهن‌ دسته‌ جمعى‌ در بهره‌برداري‌ از آب‌ و خاك‌ است‌ كه‌ شماري‌ كشاورز با سمتى‌ يكسان‌ و براساس‌ تقسيم‌ كار تحت‌ سرپرستى‌ و نظارت‌ يك‌ فرد باتجربه‌ در قلمرو روستا به‌ كشت‌ و زرع‌ مى‌پردازند).

سوم Som (So‘m, Soum, Sum): كلمه اي توركي به معاني واحد محاسباتي و پولي، سكه طلائي، نقره اي و يا مسي، طلاي خالص، واحد پول دولتهاي توركي ازبكستان، قيرقيزستان، قازاقستان و تاتارستان؛ معادل روبل در زبانهاي توركي قزاقي، قيرقيزي و اوزبكي در اتحاد جماهير شوروي. اين كلمه در توركي قديم و معاصر (قزاقي، قيرقيزي، اويغوري، اوزبكي، ....) اصلا به معني تام، كامل، بدون نقص، ناب، فاقد خلل، پر، تمام، خالص، توپر و بدون روكاري مي باشد. سوم Som به عنوان واحد پولي را از همين ريشه، و گروهي ديگر از ريشه سوم (Som) توركي چوواشي به معني مزد و پرداخت و يا از ريشه سان San توركي عمومي به معني عدد دانسته اند. از همين ريشه است كلمه و تركيبات سوموتSomut (سوم+وت) در تركي مدرن (عيني، مادي)، سومونSomun (كامل و تمام)، سون كيشيSom Kişi (انسان خوش قلب و بي عيب)، سوم گوموشSom Gümüş (نقره پر)، سوم آلتينSom Altın (طلاي پر، شمش و ناب، ديوان)، سوم ارSom Ər (انسان قوي و بي عيب)، سوموSomu (گندم جوانه زده،... احتمالا مرتبط با سومونSomun به معني نوعي نان تو پر، عده اي سومون به اين معني را يوناني دانسته اند)، زومارZomar ، ... عده اي نام قوم و تمدن باستاني پروتورك سومرSomər-Sümer را كه ٧٠٠٠ سال پيش در نواحي بين آزربايجان تا بين النهرين حكومت مي كرده اند را نيز از همين ريشه دانسته اند (سومSom +پسوند ارƏr به معني انسان و مردم).

كبيكي Kəbiki (كبكيKebeki ، كپكي): سكه نقره اي، دينار دوره دولت توركي تيموري، نخستين پول رسمي دولت جغتائي (خانات چاغاتاي) در دوره حاكم جغتائي سويورقاتميش. اين سكه توركي در ايران نيز (خراسان، استرآباد) ضرب شده است. نام سكه كبيكي از نام خان چاغاتاي كبك (كبيك) (١٣٢٥-١٣١٨) گرفته شده است. وي سيستم واحد وزن سكه ها را كه علاوه بر خانات چاغاتاي تاثير بسيار بزرگي بر ديگر دولتهاي توركي از جمله ايلخاني و آلتين اوردا نيز داشت ايجاد كرد. قبل از آن در قلمرو چاغاتاي، فقط سكه هاي ضرب شده در شهرهاي گوناگون و يا توسط حكام محلي وجود داشته اند. كبكKəbik و يا كابوكKabuk كلمه اي توركي به معني پوست (فرم معاصر آن Qabıq) مي باشد. اين كلمه از ريشه كپKəp –كپيKəpi به معني خشك شدن، منقرض و ناپديد شدن است. اين كلمه با كلمه مشابه ديگري به شكل كبيKəbi و يا كبه كKəbək در توركي قديم و ميانه كه معادل كيميKimi و گيبيGibi امروزي به معني مانند است بي ارتباط مي باشد. در دورة دولت توركي تیموری بویژه در خراسان و هرات «تومان کپکی (كبيك تومه نيKəbik Tüməni )» رواج يافت. هر ١٥٠٠ تومان کپکی معادل ٩٠٠٠ تومان عراقی (عراق تومه ني) بود. مقبوليت نام واحد پول روسي قپيك در جمهوريهاي تورك آسيانه ميانه و قفقاز، بخشي به سبب تشابه آن به واحد پو كبيكي توركي رايج در سده هاي پيشين است.

اوروقلوقUruqluq : اوروقلوقUruqluq و يا اوروقلوق آلتونUruqluq Altun به معني سكه طلائي و يا طلاي ضرب شده. تلفظ امروزي آن وورولو آلتينVurulu Altın است. (از مصدر اورماق-وورماق به معني زدن، ضرب كردن)

باجاقليBacaqlı (باجاقلو، باجقلو، بجاقلي، باجقلو): نام سكه اي طلائي در آزربايجان به دوره دولت توركي آزربايجاني آغ قويونلو، نامي كه به سكه هاي فلمنگ در زبان تركي داده شده است. باجاقلي به توركي به معني پادار، داراي پا و يا قد بلند است. نام سكه باجاقلي گويا الهام گرفته شده از سكه طلاي دوكاي جمهوريهاي ايتاليا٬ ونيز، ناپل و يا فلورانس است كه در روي آنها تصوير شخصي بلند قد ديده ميشود. این مسکوکات در میان مسکوکات طلای دول، به پاکی طلا معروف و ممتاز بوده اند. سكه باجاقلي كه معادل يك آلتين عثماني بود، در زمان پادشاهان دولت توركي آزربايجاني آق قويونلو كه با جمهوريهاي ايتاليا روابط بازرگاني و سياسي بسيار داشت از طريق عثماني به ايران ميآمده است. در آغاز دوره دولت توركي آزربايجاني قاجار، در قفقاز و آزربايجان نيز به سكه طلاي اشرفي باجاقلو يا باجقلو گفته مي شد. گفته شده كه كلمه باجاق تركي ماخوذ از باچا-باجاق-پاچا فارسي به معني پاي حيوانات (گوسفند،...) است. معادل پاچه فارسي در زبان تركي كلمه "بوتBut "است.

باسيقBasıq : كلمه اي توركي به معني ضرب شده، ماليات، مضروبه، نوعي سكه. تركيب باسيق ائويBasıq Evi به معني ضرابخانه است. در توركي قديم باسيBası ، در تاتاري به شكل باسBas ، پاسPas ، به معني قيمت و بها، (پاسليPaslı = باارزش)، در چوواشي پوسPus (معادل كوپئك، سكه).

ياستيق Yastıq (ياستوق Yastuq): به معني شمش و نوعي واحد پول، واحد پول سكه طلا و مقیاس زر و سیم در امپراتوري موغول و ايلخانيان. در آثار عهد دولت توركي-موغولي ایلخانان بارها از این واحد پولی یاد شده است. این پول مقیاس كه از طلا و نقره ضرب می شده بیشتر در بخش شرقی قلمرو حکومتی اين دولت توركي رایج بوده است. در منابع چيني به شكلİastoc نوشته شده است. ياستيق در زبان توركي اصلا به معني بالش بوده كه به مرور زمان معني شمش را نيز كسب كرده است (امروز به شمش در زبان تركي كولچهKülçə گفته مي شود). عده اي ادعا نموده اند كه وجه تسميه آن شباهت شمش به بالش است. (كلمه بالش مستعمل در متون فارسي به معني شمش، خود كلمه اي توركي و به معني درخشنده است). ياستيق به معنای مبلغ معینی پول نبوده بلکه به مبلغ معتنابهی پول اطلاق می شده است. ياستيق به معني واحد پول علاوه بر پولهاي فلزي در مورد پولهاي كاغذي نيز بكار رفته است. چنانچه ياستيق، واحد پول كاغذي چاو در دوره خاندان مونقولي يوآن در چين و معادل تينگTing چيني به معني شمش طلا و يا نقره بوده و تا قرن نهم رواج داشته است. در اندازه گيريها يك ياستيق برابر با ٥٠ ساتير و يك ساتير برابر با ١٠ پاخير بوده است. گفته مي شود هلاكو پس از تبديل خزينه خود به ياستيق، آنرا در قلعه اي در درياچه اورميه مخفي كرده است.

باليشBalış (بالينجBalınc ): كلمه بالش، باليشت، بيليشت كه در عهد موغولان و تاتاران در متون تاريخي فارسي به عنوان واحد پول و شمش بكار رفته است، صرفا ترجمه واحد پول توركي ياستيق فوق الذكر است (به حضرت او آمد و دويست بالش زر التماس كرد به ارتاغي/جهانگشاي جويني). كلمه بالش به معني واحد پولي مذكور در زبان فارسي خود وامواژه اي توركي و به معني درخشنده است (كلمه بالش، به معني آنچه هنگام خواب زير سر گذارند، كلمه اي فارسي است). در زبان تركي اين كلمه به شكل بالينجBalınc تلفظ مي شود. جستجو براي وجه تسميه اي ديگري براي كلمه بالش به معني واحد پول و شمش از جمله ريشه شناسي اش با كلمات يوناني و لاتيني بولوس و فوليس و ... نادرست است. از همين ريشه است كلمات توركي بالقيرماقBalqırmaq (درخشيدن)، بالقينBalqın (درخشنده، چشمگير)؛ بالقيرBalqır (آفتابي كه در حين باران، و يا فورا پس از آن بتابد)، و احتمالا كلمات پلنPələn (خوب)، بالانديBalandı (بزرگ جثه، محتشم)؛ باليBalı (باارزش، عالي، مقام عاليرتبه). عده اي نام واحد پولي باليش را ماخوذ از كلمه باليقBalıq توركي تاتاري به معني نوعي كفش و دمپائي دانسته و وجود سكه اي نقره اي در ميان تاتاران كه بر روي آن اين كفش تاتاري نقش بسته بود را مويد اين نظر مي دانند.

بنه كBənək : كلمه اي توركي. در ديوان لغات تورك به معاني سكه مسي، برجسته، حبه و دانه، ارمغان و هديه، قماش دستدوزي شده آمده است. از ديگر معاني آن نقطه، خال، خالدار، تك و توك، اينجا و آنجا و... ميباشد. از ريشه بنBən تركي به معني خال. فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي توركي چنين است: منگMəñ (تركي عثماني قديم، تركمني، نوقاي، قاراقالپاق، قيرقيز، آلتائي، تئلئوت، شور،تارانچي، تووين، قپچاقي قديم )، مينگMiñ (تاتاري)، مٶنگMöñ (آلتائي). اين كلمه به زبان بلغاري (بنكا) و مونقولي (منگگه) نيز وارد شده است. كلاوزن آنرا از باناك فارسي (دانه هاي ريز، خال) دانسته كه نادرست است. عده اي ريشه واحد پول پنيPenny را از كلمه پنگ-بنه ك توركي دانسته اند.

آرپا Arpa (آرپَه): سكه مسي، واحد كوچك وزن معادل دانه فارسي و حبه عربي. واژه‎ای است تورکی اصلا به معني جو، دانه جو. از همين ريشه است آرپاليق (آرپا+ليق) به معني پول و يا پوشاك-خوراكي كه به جاي حقوق به خادمان دين (مفتي، قازسكر) داده مي شود. ريشه آرپاجيق، آرپاغان (جوي وحشي)، آربا (آلتائي، ئلئوت، ....)، آرما (توبا)، اورپا (چوواش). به زبانهاي مونقول (آربااي)، سويوت (آرباي)، زبانهاي بالكان. كلاوزن آنرا تخاري دانسته است.

آرپالیقArpalıq –باشماقليقBaşmaqlıq : آرپاليق یا آرپالق نوعی خاص از مقرری و درآمد نقدی یا جنسی در نظام اداری و مالی دولت عثمانی که به طرق و صور گوناگون نسبت به دوره‎های مختلف، به عنوان اضافه حقوق در هنگام اشتغال به خدمت، یا پس از بازنشستگی یا معزولیت و کناره‎گیری از کار، به عنوان حق بازنشستگی و برای تأمین زندگی به مأموران عالی‎رتبۀ اداری، مأموران شاغل در امور نظامی و علمای طراز اول که در سمَت قضائی و نظایر آن انجام وظیفه می‎کردند پرداخت می‎گردید. هدف از برقراری آرپالیق، گذشته از موارد مذکور، تأمین مخارج اضافی صاحبان آن بوده است. آرپالیق در آغاز به ارکان نظامی مانند يئنی‎چئری آغاسی، فرماندهان نظامی و ملتزمین رکاب همایون؛ سواره نظام و یا کسانی که همیشه نیروی سواره برای گسیل به خدمت شاه آماده داشتند و یا به آنانی که به هر ترتیب ناگزیر از نگهداری اسب بودند جهت تأمین هزینۀ تعلیف و نگاهداری اسبان تعلق می‎گرفت پرداخت می‎شد. بعدها شامل رجال علمی، مشتمل بر معلم پادشاه، شیخ‎الاسلام و قاضی عسکرها نیز گردید. از نیمۀ سدۀ ١٦ م به پاس نشان دادن شجاعت در جنگ یا فعالیت در تأمین صلح و آسایش، حفظ و مراقبت از نواحی سرحدی، کوشش در عمران و آبادی قلاع و نظایر آن به وزرا، امرا، بیگلربیگیها، دفترداران و نشانچیها اعطا ‎شد. نوعي از آرپاليق، باشماقليقBaşmaqlıq نام داشت. باشماقلق‌، يا پاشماقلق‌ (مركب‌ از «باشماق‌» به‌ معنى‌ كفش‌ و پسوند نسبت و اسم مصدرساز‌ «ليق‌»)، در تشكيلات‌ دربار عثمانى‌ مستمري‌ و حقوق‌ ويژة مادر سلطان‌، همسران‌، خواهران‌، دختران‌ و نزديكان‌ پادشاه‌ بود كه‌ براي‌ تهية لوازم‌ شخصى‌ مانند كفش‌، لباس‌ و ساير احتياجات‌ آنها از محل‌ درآمد املاك‌ خالصه‌ (خواص‌ همايون‌) پرداخت‌ مى‌شد. پادشاهان‌ عثمانى‌ در آغاز برقراري‌ اين‌ مستمري‌ يك‌ دهكده‌ از املاك‌ خالصه‌ را به‌ مالكيت‌ مادر سلطان‌ و ديگر كسانى‌ كه‌ مشمول‌ اين‌ مقرري‌ بودند، واگذار مى‌كردند و يا چند روستا را به‌ عنوان‌ تيول‌ به‌ «تيمار» و «زعامت‌» آنها مى‌دادند .از آنجا كه‌ شاهزاده‌ خانمها هيچ‌گونه‌ مقام‌ دولتى‌ و رسمى‌ نداشتند، اين‌ مستمري‌ مادام‌العمر به‌ آنها داده‌ مى‌شد. در برخى‌ از ادوار تاريخ‌ عثمانى‌ اين‌ مقرري‌ را به‌ كسانى‌ خارج‌ از خانوادة سلطنتى‌ نيز مى‌دادند. با شروع‌ عصر تنظيمات‌ و اصلاحات‌ اين‌ نوع‌ مستمريها لغو، و به‌ جاي‌ آنها حقوق‌ منظم‌ تعيين‌ گرديد و پس از اعلان مشروطیت استفاده از امتیاز آرپالیق ملغی و به جای آن حقوق بازنشستگی برقرار شد.

پاراPara : آقچا، نقد، پول، سكه، واحد پولي در دوره عثماني معادل يك چهلم يك قروش. احتمالا هر دو كلمه “پارا” و "بئز" از يك ريشه مشترك باستاني اورال آلتائيك مشتق شده اند. در تركيه امروز، پارا به معني اعم پول و در آزربايجان جنوبي معادل ٢٥.١ دينار است.

تگيرمهTəgirmə : كلمه تگيرمه به معني پول، محتملا با يكي از كلمات امروزي "ده يه ر Dəyər" به معني ارزش و قيمت و بها و يا "ده ييرمي Dəyirmi" به معني گرد و مدور همريشه است (كلمه ده ييرميDəyirmi در تركي آزربايجاني در اصل ده ييرمه است. ده ييرمي ماسا: ميزگرد). چنانچه در ديوان لغات تورك نيز Tegirme به معاني پول، نان، هر چيز گرد و مدور مانند سنگ آسياب؛ و تگير Tegir به معني ارزش و قيمت آمده است. كلمه نخست خود همريشه با "تكه ر- تگير-تگه ر-تكر-ته يه رTəkər " (چرخ و مدور)، "تيگيرمكTigirmək " (چرخيدن)، "ده ييرمه ن، دگيرمانDəyirmən "، "تكه رله كTəkərlək –ديغيرلاقDığırlaq " (ديغيلدووDığıldov )، "ديغيرلانماقDığırlanmaq " مي باشد. واحد پول موغولستان بنام توگريكTugrik -تٶگرٶكTögrök (Togrok, Togtik) نيز از همين ريشه و به معني گرد و مدور مي باشد.

قازي بكQazıbək (غازي بيگي، قازبه يي، قازبيگي، قازبيگي، قازبيي، غزبيگی، بيگ غاز، قازبکی، قاز، غاز، غازي): سكه اي مسي متداول در آزربايجان و ايران در قرون نهم و يازدهم ه. ق، كه به نام “غازي بك Qazı Bək”، يكي از اميران سلسله توركي آزربايجاني چوپانيان در آزربايجان زده شده بود و به همين جهت به آن “غازي بيگي” ميگفتند. در دوره دولت توركي آزربايجاني صفویان در كنار دینار عراق و تبریز، سکه هايی مسی با نام "قاز" یا "قازبکی" نیز ضرب می شده است. اين سکه كه ارزش کمی داشت تا آغاز دوره فتحعلي شاه قاجار كه سكه قران رايج گرديد كاربرد داشت. نيز از آنجائيكه غازي لقب محمدشاه قاجار بود، پول او "غاز" نام گرفته است. نام اين سكه به شكل قاز، غازی يا غاز به زبان فارسي وارد و در فرهنگ عامه فارسي در عباراتي مانند «يک غاز، چندرغاز، شندرغاز، چندر غاز، شندر قاز، چندرقاز» به عنوان چيز کم ارزش دوام، ناچيز و بی مقدار حفظ شده است.

كلمه قازي در زبان تركي، مترك غازي است. غازي كلمه اي عربي به معني كسي كه با دشمنان اسلام مي جنگند، كسي كه در راه مقدس به جنگ و غزا مي رود، مجاهد، رزمنده و ... است. در تاريخ نظامي تورك قازي به معني شخصي است كه از جنگ با پيروزي و ظفر باز ميگردد و همچنين عنواني افتخاري است كه از طرف دولت تورك به فرماندهان و يا شهرهائي كه با جانبازيهاي فراوان دشمنان را شكست داده اند اعطا مي شود (مانند قازي موصطفا كمال پاشا آتاتورك). لقب قازي در تاريخ توركان مسلمان همراه‌ با واژة آلپAlp (الب، لقب‌ و صفت‌ دلاوران‌ و قهرمانان‌ و شاهزادگان‌ تورك به‌ معنى‌ پهلوان‌، جنگاور، دلير و بهادر)‌ نيز به‌ كار برده‌ ‌شده است، چنانكه‌ والى‌ غوريان‌ در هرات‌، ملك‌ ناصرالدين‌ الب‌ غازي‌ نام‌ داشت‌ و اتابك‌ زنگى‌ ابن‌ آق‌ سنقر را نيز الب‌ غازي‌ مى‌خواندند. عده اي اين كلمه را با كلمه غازي، قازي در زبان پروتورك سومري به معني شكست دهنده، خرد كننده، و كشنده مرتبط دانسته اند. از طرف ديگر احتمالا اين كلمه با كلمات تركي معاصر "قازيQazı " به معني آدم باد در دماغ و "قازيلانماقQazılanmaq " به معني باد در دماغ داشتن و نفس كش خواستن مرتبط است.

باش(ي) آچيقBaş(ı) Açıq : نامي كه مردم به سكه‌هاي روسي و انگليسي كه تصوير تزار روسيه و جرج پنجم، پادشاه انگلستان روي آنها بود، داده بودند. باشي آچيق به معني "كله برهنه" است.

قاراپول :Qara Pul قره پول به معنی پول خرد. قارا-قره در زبان ترکی به معنای کثرت و فراوانی آمده است. در دوره دولت تركي آزربايجاني آغ قويونلو قاراپول كم ارزشترين واحد پول، معادل بيست ‌و پنج دينار يا نيم ‌شاهی و اشرفي پربهاترين آن بوده است. جنس قاراپول از برنز بوده است.

ياريم عابباسي:Yarım Abbası به معني نيم عباسي، معادل ده دينار

چند كلمه مربوط ديگر

ترTər : عرق بدن، مزد و اجرتي كه به كارگران داده مي شود. (عده اي از محقّقين مانند س. چوكه، كلمه "مزد" مصطلح در فارسي را از زبان پروتورك سومري دانسته اند). فرمهاي گوناگون اين كلمه در زبان و لهجه هاي توركي چنين است: ترTər (نوقاي، قزاق، قاراقالپاق، قيرقيز، اٶزبك، آلتائي، شور، آزربايجاني،...)، تيرTir (تاتاري، باشقير)، درDər (تركمني)، تارTar (چوواشي). از همين ريشه است ترچيTərçi (كارگري كه با عرق جبين كار مي كند). در زبان مونقولي نيز براي عرق بدن و اجرت يك كلمه واحد (كٶله سون) بكار مي رود.

تانقا، تانخا (تنخواه)Tanxa, Tanqa : در ميان اصطلاحات ديواني دول موغولي-توركي كلمه اي وجود دارد كه در متون فارسي به غلط و به شكل "تنخواه" ثبت شده است. برخي اين كلمه را كه به معني «پول گمرك و مهر مربوط به آن» مي باشد ماخوذ از كلمه تامقا-تمغاي تركي گرفته اند. اما به نظر مي رسد كه كلمه تنخواه محرف تنگهTəngə -تانگاTanqa توركي است. تانقا تلفظ توركي و تانخا تلفظ مونقولي اين كلمه است. به همه حال، نظر برخي از محققين فارس كه كلمه تنخاه را كلمه اي فارسي و مشتق از تن+خواه دانسته اند از اساس نادرست است. (مانند كلمه خرگهXərəgə توركي كه از ريشه باستاني كره گوKərəgü و به معني چادر استوانه اي و قبه دار مي باشد.. اما در فارسي به غلط آنرا به صورت خرگهXərgəh تلفظ و مركب از خرXər +گهGəh گمان كرده اند. كره گو تلفظ توركي و خره گه تلفظ مونقولي اين كلمه است).

اصطلاح تنخواه در نهادهای مالی دولتهاي توركي پیش از مغول، مغول، تیموری، آق قویونلو، قاراقویونلو، افشاریه و زندیه وجود داشته است. اصطلاح تنخواه در دورة هاي صفوی و قاجار کاربرد بسیار یافته و در غالب منابع این دوره به کار رفته است. در این دوره تنخواه در معنای برات، مواجب، مال نقد، بخشی از مواجب یا همة مواجب، حوالة سال به سال، حواله صادر کردن، برات یکساله، همه ساله، مبلغ، پرداخت سال به سال، مال، مواجب سال به سال، طلب مالی کارگزاران دولتی از حکومت،.... به کار رفته است. مصارف دیگر تنخواه هزینه های ضروری نهادهای اداری، پرداخت غرامتهای جنگی و پول یا مالی که حکومت برای هزینه های ضروری در اختیار سازمانهای اداری و کارگزاران حکومتی قرار می داد بود. امروزه تنخواه در دستگاه مالی کاربرد بسیار دارد و در زبان فارسي به معني اعتبار دولتی برای تأمین هزینه های جاری و فوری مؤسسات و مقامات دولتی، نیز حوالة مالی و پول نقد، سرمایة نقدی، مال و متاع و برات، اعتبار متحرک مساعده و پیش پرداخت معنا شده است. "تنخواه گردان" پولی است که در صندوق اداره یا مؤسسه ای گذارده می شود تا در مواقع ضروری و فوری به مصرف برسد.

تعبیر تنخواه در هند نیز متداول بوده و در فرهنگنامه های اردو حقوق ماهانه مشاهره وظیفه (حقوق ماهانه) و مواجب معنا شده است. در این فرهنگنامه ها همچنین به «دیوان تن» (مخفف دیوان تنخواه) اشاره شده است. تنخواه در فرهنگ اصطلاحات حقوقی و مالی هند در سدة بیستم به معنای برات و سند مالی، «تنخواه دار» کسی که حقوق ماهانه می گیرد، «تنخواه دهنده» به معنای وزیر و «تنخواه رقمی» به معنای سند مالی و برات به کار رفته است.

يارليقYarlıq (يرليغ، يارليغ): به معني "بويروقBuyruq " و معادل "فرمان حكومتي" فارسي و "امر" عربي، اعلام، سرانجام، حكم، قطعنامه و حكم پادشاهي است.

توغرا Tuğra (طُغراء، طوُرغاي، طوُرقا، توغراقTuğraq ، طغرا، توغراToğra, ، توغراي، تورا Tura). مهري كه بر فرمانهاي پادشاهان تورك زده ميشد و بدان رسميت ميداد، سمبل سلاطين تورك كه به جاي امضاي رسمي آنها بكار مي رفت، حكم رسمي، مُهر قوسي رسمي سلاطين تورك در بالاي فرمانهاي حكومتي، حلالي و قوسي، معوج، رويه تصويردار سكه هاي فلزي. به خط نستعليق نيز از بابت قوسدار بودنش طغرا گفته شده است. (يكي ديگر از معاني توغرا، پارچه اي است كه به يك سر آن گره زده شده و در بعضي از بازيها براي مجازات و تنبيه بازنده استفاده مي شود. در برخي از نقاط آزربايجان به نوعي از اين بازي توغرا ووردوTuğra Vurdu -به اشتباه دورنا ووردو- گفته مي شود). در تركيه اين كلمه به شكل توراTura تلفظ ميشود. از همين ريشه است كلمه توغراليTuğralı به معني رسمي، توغراليقTuğralıq به معني رسميت و توغراسيزTuğrasız به معني غيررسمي در تركي مدرن.

تمبر- كلمه‌ تمبر یك كلمه‌ فرانسوی با ریشه‌ لاتینی به معنی زنگ و طنین صوت است. ادعا شده كه تمبر از كلمه‌ توركي-مونغولی «تمغا» به معنی مهر گرفته شده است: "زمانی كه مونقولها و توركان موغول‌ از طریق ایران ارتباطشان با اروپا برقرار می‌شود، تعدادی از كلمات توركي-موغولی و از جمله تمغا كه عبارت بود از مهری كه بر نامه می‌زدند یا با آن پشت اسبان را داغ نشان می‌گذاشتند به زبان فرانسوی رفت اما چون كه در فرانسوی «غ» وجود ندارد، به جای آن «ر» گذاشتند. بدينسان كلمه‌ تمبر ايجاد و مورد استفاده قرار گرفت و از طریق این زبان به سایر زبان‌ها رفت". (نظريه توركي بودن كلمه تمبر، مقبوليت نيافته است).

دامغا (تُمغا، تمغا، تومغا، طمغا، طمغه، تامقا، تامغا، تمغه، تمقا و دامغه): واژه ای تورکی ـ مونقولی به معنای داغ مهر و نشان، مهرهاي شاهانة قديمي، مهري كه فرمانها را لازم الاجرا می کرد، گونه ای مالیات. برخي ريشه اين كلمه را از مصدر دامماقDammaq تركي به معني چكاندن قطره دانسته اند. اما به نظر مي رسد كه كلمه دامقا كه اصلا به معني داغ بوده است، با كلمه تاموTamu ، دامو Damu توركي به معني جهنم و آتش سوزان مرتبط باشد. در ديوان لغات تورك نيز مصدري به شكل تامتورماقTamturmaq (دامديرماقDamdırmaq ) و به معني سوزاندن ذكر شده است.

توركان اویغوردر قرن پنجم میلادی و اقوام اغوز/غز در قرن یازدهم برای شناسایی احشام خود و اثبات مالکیتشان بر گوش یا کفل چهارپایان قبیلة خود داغ می زدند و آن را تمغا می نامیدند. قدیمترین سند به جا مانده از تمغا نشانه هایی بر سنگ قبرهای سلاطين دولت گوک ترک متعلق به قرن هشتم است. در متون اویغوری قرن هشتم و نهم نیز لفظ تمغا و تمغالاماق به کار رفته است. تورکها بر تمغاها نقوش و علائمی حک می کردند که نماد توتم قبیله (اونقونOnqun ) و نشان چهارپایان و مالکیت هر قبیله بود. تمغا برای افراد قبیله نوعی تقدس داشت. این نقوش ابتدایی بتدریج به عبارات و کلمات و اشکال پیشرفته بدل شدند. هر قبیله ای که از قبیلة اصلی منشعب می شد نقوش تمغای قبیلة مادر را با اندکی تغییر به کار می برد. امروزه مردم شناسان و قوم شناسان از این شباهتها به مناسبات قبیله ها پی می برند. در جریان تبدیل روش زندگی ترکها از دامداری به کشاورزی مفهوم تمغا از نشان و داغ به مهر تغییر یافت و سپس به عنوان مهر مخصوص خان یا حاکم قبیله به کار رفت. تمغا در دوره های مختلف گاه مترادف مهر، توقیع، امضا نشان و حتی طغرا شده است. تمغا را به عنوان مهر و امضا بر انواع یرلیغها (فرمانها) از جمله بر فرمان سپردن حکومت ناحیه ای به کسی یا فرمان بعضی مشاغل و نیز بر عهدنامه ها و فتحنامه ها و براتها، سکه ها و چاوها و نامه ها و اسناد دولتی و حتی اجناس می زدند. تامغا بر روی نوشتة کوتاهی به خط مغولی بر رو و يا بر ظهر اسناد زده ميشد.

تمغا از طریق کشورگشایان مونقول در اراضي ایران امروزي و سایر ممالک اسلامی رواج پیدا کرد. قدیمترین منبع فارسي که در آن لفظ تمغا آمده تاریخ بیهقی در ذكر مهری است که روی نامه های بغراخان از فرمانروایان سلسلة ایلک خانی ترکستان زده شده است. قدیمترین تمغای به جا مانده در تاریخ ایران تمغای ارغون در نامة او به فیلیپ لوبل پادشاه فرانسه است. (بایگانی ملی پاریس). در سازمان اسناد ملی ایران، سندی با تمغای هشت ضلعی و دو تمغای مربع به خط کوفی کتیبه ای از دورة دولتهاي توركي آزربايجاني آغ قویونلو و قاراقوینلو وجود دارد. در سکه های به جای مانده از دورة جهانشاه قاراقويونلو، دو تمغای شش ضلعی و مربع با خط عربی به دست آمده که بر روی یکی از آنها عبارت «عدل سلطان جهانشاه» ضرب شده است. در دورة دولت توركي آزربايجاني صفوی تمغا بر روی سکه های شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب اول بكار رفته است. این تمغاها گاه تصویر و گاه نوشته بوده است. در دورة دولت توركي ممالیک در مصر نیز تمغاهای متعدد از طلا و حاوی القاب سلطان ساخته می شده است. در هند دورة دولت توركي گورکانیان از تمغا به معنای مهر نشان و داغ و مالیات و از تمغاچی به عنوان متولی مالیات گیری یاد شده است. در امپراتوري عثمانی کلیة اسناد اوراق بهادار به استثنای عریضه ها و گزارشها و تذکره ها با تمغاهایی به نام طغرای همایونی مهر می شد. نیز در این دوره به تمغاخانه (بیت التمغا) یا خزانة تمغا اشاره شده که در آنجا از تمغاها نگهداری می شد و متولی آن را مأمور تمغا و تمغاچی می نامیدند.

برخی اسناد حاوی چند تمغا بود چنانکه بر روی کهنترین سند سازمان اسناد ملی ایران (به تاریخ 726) دو آل تمغا (به خط پاگزپا و عربی) و یک قراتمغا به خط اویغوری و بر پشت آن شش تامغاي کوچک اویغوری به شکلهای مربع بیضی و مستطیل در کنار هم زده شده است. تمغا شکلهای گوناگونی داشت. تمغای ارغون و الجایتو و جلایریان مربع، و تمغای تیمور سه دایرة کوچک بود. عبارات تمغاهای خانهای مونقول در آغاز به خط چيني و توركي اویغوری و لپچا (اویغوری زاویه دار) بود. سجع تمغای ارغون به خط چینی و مفهوم آن «مهر معین الملک و مصلح الملة» بود. در دورة ارغون و الجایتو تمغاهایی با خط اويغوري نیز دیده می شود. از اواخر دورة مغول خط تمغاها به خط عربی تغيير يافت. همچنین تمغاهایی آمیخته از خط پاگزپا (اویغوری زاویه دار) و عربی و کوفی موجود است. تمغاها بر حسب رنگ مرکب و موضوع فرمانها متفاوت بودند: آلتون تمغاي بزرگ (برای فرمانهای راجع به امور کم اهمیت مالی، گاه راجع به اسب و چهارپایان بارکش)، آلتون تمغای کوچک (براتهای خزانه و ولایات، اسناد مالی و معاملات و آب و زمین)، آل تمغا (روی نامه های قوبیلای ایلخان خان بالیغ (پکن)، بر فرمانهای متنوع مانند سپردن حکومت ناحیه ای به کسی، انتصاب کسی به مقامی دیوانی، عهدنامه ها و فتحنامه ها، برات و فرمان گرفتن خراج از زمین)، قراتمغا (کوچکتر، بر ظهر برخی اسناد دیوانی کم اهمیت)، گوک تمغا (در دورة ایلخانان)، تمغای یشم کوچک (مشایخ و قضات)، تمغای یشم بزرگ (امور مهم حکومتی).

به مسئول نگهداری مهرهای سلطنتی آلجی، آلچی بیتکچی، یا تمغاچی می گفتند. «اولغ بیتکچی» رئیس دیوان تمغا بود که آلجیان و تمغاچیان زیر نظر او خدمت می کردند. تمغاچیان معمولا باسواد و اهل علم و مسلط به زبان توركي بودند. ابن بطوطه نوشته است که تمغاچی دربار علاءالدین ترماشیرین حاکم ماوراءالنهر میان او و سلطان ترک زبان مترجم بود. متولی تمغا زدن در این دوره بتکچی بوده است. تمغا به معنای مالیات، زمین حاصلخیزی که حاکمان به صورت اقطاع به نزدیکان خود می بخشیدند، جزیه و زکات و باج نيز بكار رفته است. چون مأموران دولتی (تمغاچیان) پس از دریافت مالیات بر قبضهای مالیاتی و رسیدها مهر می زدند بتدریج انواع مالیات و عوارض تمغا نامیده شد. تمغاچی در همین دوره به معني مسئول مالیات گیری و وصول عوارض از مال التجاره یا گمرگچی بود. در روسی به گمرک «تاموینی» می گویند که احتمالا از تمغا گرفته شده است. مقدار تمغا و میزان و مورد مصرف آن را در دفترهای مخصوص ثبت می کردند و به کسی که این کار را برعهده داشت کاتب تمغا (جمع آن: کتاب تمغاوات) می گفتند.

پايزاPayza : (پایزه، بائزه، بایزه پاییزه، پائزه)، لوحه ای فلزی از طلا، نقره، مس یا چوبی و بندرت از عاج و یشم و بامبو در حکم نشان افتخار، ابلاغ مأموریت، معرفی نامة شغلی، معاف نامه و امتیازات دیگر. برخی برآن اند که پائیزه، پئز، پی ـ تسئو، پئی ـ تزو به معنای لوحه در اصل واژه ای چینی است که از طریق زبان مونقولی به سایر زبانها راه یافته است. عده ای دیگر نیز پایزه را همان باسماBasma - بصمه (واژه ای ترکی که در زبان عربی به معنای اثر انگشت و مهر است) می دانند.

سابقة کاربرد پایزه به دورة حکومت ختائیان و دودمان کین در سدة یازدهم بازمی گردد. پس از حملة مونقول بسیاری از عناصر فرهنگی چین از طریق اقوام اویغوری و ختایی به تشکیلات دیوانی مونقولان راه یافت. پس از سقوط دولت ایلخانان و دودمان یوان چین، شواهد کاربرد پایزه در متون عهد تیموری وجود دارد. در میان سلاجقة روم نیز بارها به پايزا (پایزه) و يارليقYarlıq (یرلیغ) اشاره شده است. معمولا خان بزرگ پایزه را به حکمرانان، کارگزاران و نمایندگان حکومت، وزرا، اشراف ممالک در موارد مختلفی چون خدمات صادقانة افراد به مثابة نشان افتخار و مقام اعطا می کرد و گاه همراه با این پایزه «یرلیغی» (فرمان) نیز صادر می شد. شاهزادگان و خاتونها نیز گاه خودسرانه به صدور پایزه دست می یازیدند. پایزه همچنین به عنوان حکم مأموریت در اختیار برخی از بزرگان و کارگزاران، حاکمان، ایلچیانElçi (سفیران) خان و برخی از بازرگانان (ارتاقOrtaq ) مهم حکومتی قرار مي گرفت.

بر روی پایزه نام حامل لوحه نوشته و در دفتر ثبت می شد. اداره ای به نام «سنویشه» متصدی رسیدگی به صدور یرلیغ و پایزه ها بود. بر روی غالب پایزه ها نوشته ها به زبان چینی و مغولی با خطوط چینی، توركي اویغوری و یا پاکزپا (چهارگوش) بود و بر روی آن مهر صادرکننده زده می شد. معمولا بر روی پایزه ها عباراتی بدين مضمون نوشته می شد: «به نام خداوند بزرگ و توانا که الطافش را به سراسر امپراتوری ما عطا فرموده. جاوید باد نام خان مقدس، مرگ بر کسانی که سر از فرمان او بپیچند» و يا «به قدرت خداوند ابدی، نام خاقان مبارک باد، کسی که به او احترام نگذارد باید کشته شود و بمیرد». این عبارات تا حدودی با شعارهای مغولان بر روی «چاو» (پول کاغذی) شباهت دارد. در موزه هاي اريان از جمله در موزة ملی ایران پايزاهايي از سلطان ابوسعید ایلخان و ... نگاهداري مي شوند.

اٶرونÖrün : پول و يا مزدي كه به آرپاجي داده مي شود.
اٶكونÖkün ، اٶكوم Öküm: توده پول (گل و چيزهاي مشابه)
يانجيق، يانچوق Yancıq: كيسه و توبره پول و توتون

چند كلمه تركي در باره پول و ماليه

اسكناس: چاوÇav
اقتصاد: توتومTutum
امضا: ايزباسİzbas
پول خرد: بٶلونگه ن آقچاBölüngən Aqça
پول: آقچاAqça
تاجر: تجيمه نTəcimən
تجارت: تجيمTəcim
توتم: اونقونOnqun
توشيح رسمي: توغراTuğra
ثروتمند شدن: تومه نمكTümənmək ، يارماقلانماقYarmaqlanmaq
چك: بيچه كBiçək
حرف (الفبا): بيچه كBiçək
حكم دولتي: يارليقYarlıq
حواله، برات: تانقاTanqa
خزانه داري: آغيچيAqıçı
خزانه: آغيAqı
دولت: اركله تƏrklət
رسمي: توغراليTuğralı (سند رسمي= توغرالي بلگهTuğralı Bəlgə )
رسيد: آلينديAlındı
ژتون: ده ييرمهDəyirmə ، آتاچAtaç (آت.+آچ.)
سكه: يارماقYarmaq
سند: بلگهBəlgə
شمش: بالينجBalınc ، كولچهKülçə
ضرابخانه: باسيق ائويBasıqevi
علم اقتصاد: توتوم بيليمTutumbilim
كارت اعتباري: قامدوQamdu
كارمند: توشمالTuşmal
لوح تقدير، نشان افتخار: پايزاPayza
مالي: آقچالAqçal
ماليات: وئرگيVergi
ماليه: آقچالي ايشلرAqçalı İşlər
مقتصد: توتوملوTutumlu
مهر: دامقاDamqa
واحدهاي پول توركي (به ترتيب نزولي): تومه نTümən ، سومSom ، تنگهTəngə ، تييينTiyin ، باسيقBasıq ، بنه كBənək

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Wed, 20 Feb 2008 19:17:00 +0000

زبان ترکی در زمان قاجاریه

بنام خدا

پرویز زارع شاهمرسی

دوشنبه 1386/11/01 22:10

سده‌ی سيزدهم هجری/ نوزدهم ميلادی در آذربايجان، با جنگ‌های ايران و روس آغاز شد. آذربايجان صحنه‌ی جنگ ميان ايران و روسيه بود. فعاليت ادبی که لازمه‌ی آن آرامش ذهنی است، به رکود گراييد و ادبيات حماسی در جنگ با کفار ادامه يافت. در پايان دوره‌ی اول جنگ‌های ايران و روس، قرارداد گلستان در 12 اکتبر 1813م/ 29 شوال 1228ق ميان دو کشور منعقد شد و به موجب آن دربند، باکو، شيروان، شکی، گنجه، قره‌باغ، داغستان و گرجستان برای هميشه به روسيه واگذار شد.

بدين ترتيب بخش‌های شمالی آذربايجان به ويژه شيروان، گنجه و قره‌باغ که يکی از کانون‌های مهم ادبيات آذربايجان بودند، به سرزمين روسيه پيوستند. با اين حال حيات فرهنگی اين مناطق حتی پس از قرارداد ترکمن چای نيز وابسته به ايران بود و ريشه‌های فرهنگی مشترک چنان مستحکم بود که تنها با يک قرارداد سياسی گسسته نشد. سده‌ی سيزدهم از نظر ادبی يکی از پربارترين دوران ادبيات ترکی بود. هم در بخش جنوبی و هم بخش شمالی آذربايجان، آثار زیادی به زبان ترکی پديد آمد.

در بخش جنوبی محمد کاظم اسرار عليشاه (که تخلص اسرار) داشت (متولد 1265ق) دو کتاب در شرح شاعران ترکی سرای سده‌ی سيزدهم به نام‌های حديقة الشعراء و بهجت الشعراء تأليف کرد. کتاب بهجت الشعراء در فاصله‌ی سال‌های 1294 تا 1298ق تأليف و شامل 86 شاعر آذربايجانی است که ترکی نيز می‌سرودند. او درباره‌ی علت تأليف اين کتاب، می‌گويد که ريشخند يکی از فارسی زبانان در مورد نبود شاعران ترکی سرا در آذربايجان، انگيزه‌ی او از اين کار است. در کتاب بهجت الشعراء آگاهی‌هاي خوبی در مورد اين شاعران داده شده است.

از شاعران ترکی سرای ديگر می‌توان الهی اردبيلی (مرگ 1296ق)، ذکری اردبيلی، مجروح مغانی، نباتی (مرگ 1262ق)، عبدالرشيد افشار نويسنده‌ی تاريخ افشار، شيدای شبستری، ذکری کوزه کنانی و حيران خانيم را نام برد. ميرزا علی آقا ثقه الاسلامی (1277-1330ق) در آذربايجان به ترکی شعر می‌سرود.

يکی از سبک‌های مهم شعر ترکی در آذربايجان اشعار نوحه و مرثيه در رثای سالار شهيدان حسين بن علی است. اين سبک از شعر ترکی، نفوذ فراوانی در بين مردم شيعه آذربايجان داشت. آذربايجان که سابقه‌ی طولانی در علاقمندی به اهل بيت (سلام خدا بر آنان باد) دارد، محفلی مناسب برای اشعار رثايي و مذهبی بود. شاعران اغلب در اين زمينه نيز دستی داشته‌اند و شاعران مرثيه سراي بزرگی چون صرّاف تبريزی در جنوب آذربايجان و میرزا محمد تقی قمری گلزار دربندی (1309-1235 ه.ق.) در شمال آذربايجان از جمله آنان هستند. جالب اين که اشعار اين دو هيچ تفاوتی در دستور زبان ندارد و تقريباً مضامين نيز يکسان است. با رسيدن ماه محرم شاعران جوان برای حضور در مراسم عزاداری آماده شده و در سرودن اشعار رثايي دستی می‌بردند و اصولاً اين جنبه از شعر ترکی، حضوری مستمر و گسترده در ميان مردم عامی داشته و يکی از عوامل تشويق مردم به خواندن و نوشتن ترکی بوده و می‌باشد.

ميرزا لطف علی نصيری امينی تبريزی ملقب به صدرالافاضل (1268-1350ق) متخلص به دانش، تحقيقات بسياری در باره‌ی زبان ترکی انجام داده و دو کتاب او در اين زمينه اهميت ويژه‌ای دارند:

1. الباحث عن لغة ابن يافث (در نحو و لغت ترکی)

2. تلخيص شرح خطبة القاموس (به زبان ترکی).

نوشتن اين کتاب‌ها نشان‌گر عمق وجودی زبان ترکی و بالندگی آن در آذربايجان بود. جهانگردان اروپايي که در سده‌ی نوزدهم از آذربايجان ديدن کرده‌اند، در کتاب‌های خود به اين نکته اشاره دارند. جيمز موريه در سال 1809م/ 1224ق وقتی به ارمغانه‌ی زنجان رسيد، چنين نوشت:

«در حقيقت از اين جا به بعد زبان ترکی لهجه‌ی بومی و محلی است که اهالی دهات بدان صحبت می‌کنند.»

سه سال بعد فردريک فريگان ديپلمات آلمانی الاصل که در دربار تزار روس خدمت می‌کرد، به ايران آمده و نوشت:

«امروزه به سه زبان مشخص و مجزا در کشور سخن می‌گويند يعنی علاوه بر فارسی که خيلی خوب مطرح و مقبول شده، لهجه‌ی بومی و اصلی است، ترکی و عربی متداول است. اشخاص صاحب شأن به سه زبان مذکور آشنا هستند. حتی زبانشان هم آن را می‌آموزند. هر سه آن‌ها برای برقراری ارتباط عمومی، ضرورت پيدا می‌کند، زبان لطيف فارسی مخصوص شعر و ادبيات عمومی است. ترکی در دربار و در بين ارتشيان صحبت می‌شود. زبان عربی اختصاص به امور مذهبی دارد.»

ليدی شيل در سال 1849م/ 1265ق می‌نويسد:

«تعجب آور است که در يکی از شهرهای مهم ايران، حتی يک کلمه فارسی شنيده نشود. در تبريز تنها زبانی که در خيابان و بازار به گوش می‌رسد، ترکی است... ترکی به صورت زبان محلی آذربايجان، به قدری در اين ايالت اشاعه دارد که جز در شهرهای مهم و آن هم در بين جماعت سطح بالا، اصولا کسی قادر به فهميدن زبان فارسی نيست.»

کنت دوگوبينو در سال 1858م/ 1275ق می‌نويسد:

«در تبريز به استثنای کارمندان دولت، هيچ کس در اين شهر فارسی صحبت نمی‌کند و زبان عمومی يکی از لهجه‌های ترکی است. اين زبان از زنجان به بعد به گوش می‌رسد.»

ارنست اورسل در سال 1882 م می‌نويسد:

«مردم شمال را جمعيتی از ريشه‌ی ترک‌ها تشکيل می‌دهند و در جنوب عنصر پارسی فارس‌ها غلبه دارد ولی هر دو به وسيله‌ی یک دين مشترک – که با ساير فرق اسلامی فرق‌هايی دارد- به هم گره خورده و يک ملت واحد به نام ملت ايران را تشکيل داده‌اند. شاه فعلی که از دودمان قاجار است، تبار ترک دارد. کمی پيش زبان ترکی، زبان درباری ايران بود و در ارتش نيز بيشتر از تبار ترک سربازگيری می‌شود.»

در قسمت شمالی آذربايجان نيز نويسندگان و شاعران بزرگی در فعاليت بودند. از جمله مشهورترين آن‌ها می‌توان به عباسقلی بيگ باکيخانوف (1846-1794م) و ميرزا فتحعلی آخوندزاده (1812-1878م) اشاره کرد. باکيخانوف نخستين مترجم روسی به ترکی است. نخستين اثر مهم او، کتاب رياض القدس (به نثر ترکی) است که آن را به تأثير از روضة الشهدای کاشفی، حديقة السعدای فضولی و جلاء العيون علامه حلّی نوشته است. کتاب از نثر مسجع است و در لابلای آن قطعات منظوم به کار رفته است. دومين کتاب او قانون قدسی (به فارسی) است که درباره‌ی تعليم صرف و نحو فارسی به زبان ساده است. او در مقدمه‌ی کتاب قانون قدسی، ضمن تعريف از حلاوت و زيبايي فارسی آن را شيرين‌ترين زبان می‌نامد و انگيزه‌ی خود را از تأليف اين کتاب، گسترش زبان فارسی در ميان اهالی قفقاز بيان می‌کند. سومين اثر او گلستان ارم (به فارسی) درباره‌ی تاريخ قفقاز و کتاب اسرار الملکوت (به عربی) در نجوم است.

ميرزا فتحعلی آخوندزاده معروف به مولير شرق به عنوان مترجم زبان‌های شرقی و سپس به عنوان مترجم کتبی دفترخانه‌ی کشوری فرمانفرمای قفقاز کار می‌کرد. او در تفليس کار تدريس زبان ترکی را بر عهده داشت. او نخستين نويسنده‌ی شرقی است که به تقليد از اروپاييان به نمايشنامه نويسی پرداخت. آخوندزاده در جهان اسلام نخستين کسی است که در راه اصلاح خط و تغيير آن به کوشش جدی پرداخت. او اصرار عجيبی در اين مسأله از خود نشان داده و در نامه‌هايي که برای شخصيت‌هايي چون ميرزا حسين خان مشيرالدوله (سپهسالار)، ميرزا ملکم خان ناظم الدوله و ... می‌نوشت از تغيير الفبا به عنوان کليد راه يابی به تمدن ذکر کرد. در اين زمان روزنامه‌های ترقی در استانبول و روزنامه‌ی حريت در لندن به ترکی چاپ می‌شدند و در آن‌ها در خصوص تغيير الفبا بحث می‌شد.

علاوه بر اينان، ميرزا نصرالله قربان بيگوف (ديده) (1872-1797) کتاب روضة الاطهار را در شرح واقعه‌ی کربلا، به فارسی و کتاب النصاح را درباره‌ی اخلاق و خطاب به کودکان و نوجوانان به ترکی نوشت. در سده‌ی نوزدهم در حدود 10 انجمن ادبی در شمال آذربايجان تشکيل شد که سه انجمن آن در قره‌باغ بود. و قره باغ به کانون شعر و ادب آذربايجان تبديل شد. اين سه انجمن ادبی که در شوشا تشکيل شدند، عبارتند از:

1-مجلس فراموشان: اين محفل دارای اعضايي چون ميرزا علی اصغر نورس (1911-1836) نويسنده کتاب پند اطفال، مير محسن نواب (1919-1832) نويسنده‌ی کتاب مجلس نواب يا تذکره‌ی نواب در شرح احوال شاعران قره‌باغ به زبان ترکی و کتاب‌های کشف الحقيقه، پند نامه، بحر الحزن، کنز المحسن، نور الانوار، ضياء الانوار به زبان فارسی، عبدالله بيگ عاصی، فاطمه خانم کمينه (1898-1741)، حسنعلی خان قره داغی و محمد بلبل.

2-بيت خاموشان: دارای اعضايي چون محمدعلی مخفی (1891-1821)

3-مجلس انس: دارای اعضايي چون ميرزا رحيم فنا، ميرزا علی اصغر نورس، اسکندر رستم بيگوف (1918-1745).

از ديگر شاعران آذربايجانی که هم به ترکی و هم به فارسی شعر می‌‌سرودند، می‌توان به شمس قره‌باغی، زين‌العابدين ساغری، صفی‌قلی‌خان قره‌باغی(1835-1776)، شکور قره‌باغی، ميرزا ابوالحسن شهيد (1884-1819)، حسن قره‌هادی (1900-1826)، ميرزا حسين سالار (1879-؟)، خورشيدبانو ناتوان (1906-1839)، آغابيگم جوانشير، عبدل شاهين(1900-1749)، ايوب باکی (1909-1869) و قاسم بيگ ذاکر (1857-1784) اشاره کرد.

به طور کلی از سده‌ی هيجدهم تا اوايل سده‌ی بيستم، دوره‌ی رونق فعاليت‌ ادبی در شمال آذربايجان است. شاعران بسياری به ترکی و فارسی شعر می‌سرودند. مانند قاسم بيگ ثانی، اسماعيل محزون، ميرزا سمندر، ميرزا عبدالحسين قدسی، عباس جوانشير، عبدالخالق جنتی، محمدتقی صدقی، محمد بن قلم، ابراهيم طاهر موسی اف، ميکائيل صيدی، آقا داداش منيری، هاشم بيگ ثاقب، نوروز نيّر، علی حيدر آصف، مير محمود نوری، زرنشان جهانسوز، صادق صدقی، حسن‌زاده، محمد رسوا، ملاحسين ثاقب، عبدالرحمن آقا شاعر، مصطفی شوخی، حاج رحيم وحيدی، ملا آقا بيخود، ابراهيم بيگ آرزو و...

در اين زمان زبان‌های ترکی، فارسی و عربی هر سه در ايران کاربرد داشتند. ايرانيان ضرب المثلی دارند که موقعيت آن‌ها را نشان می‌دهد:

«فارسی بلاغت، عربی فصاحت، ترکی سياست، باقی حاجت»

در فاصله‌ی 90-1830 جمعاً 122 اثر به زبان ترکی آذربايجانی در 20 شهر مختلف چاپ شده که تقريباً 43 اثر در تبريز و 37 اثر در تفليس بود. در اين زمان شاعران آذربايجانی شعر سرودن يا نوشتن به ترکی و فارسی را دوست می‌داشتند و تعداد بی شمار شاعران دو زبانه گواهی است بر اين مطلب. شاعران بزرگی چون حيران خانم شاعره‌‌ی بزرگ آذربايجان، سرآمد زنان شاعر آذربايجان است. اينان هم به ترکی و هم به فارسی مسلط بودند. عبدالرزاق دنبلی (مفتون) فرزند نجفقلی خان بيگلر بيگی که عبرت نامه ترکی را به فارسی ترجمه کرده، در بيتی بسيار پر معنا اين مطلب را چنين بيان می‌کند:

ترکان پارسی گوی بخشندگان عمرند ساقی بشارتی ده پيران پارسا را

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Mon, 04 Feb 2008 21:05:00 +0000

CONTRIBUTION OF TURKIC LANGUAGES IN THE EVOLUTION AND DEVELOPMENT OF HINDUSTANI LANGUAGES

K.Gajendra Singh

1. The term Hindustan has been used consciously so as to include Pakistan in it, by which name the Sub-continent was known before its partition in 1947. This paper concentrates mainly on languages as spoken by the masses, with their natural variations and not so much the written and the literary forms. We will consider the two major languages, Hindi and Urdu, which are widely spoken in Hindustan, although claims have been made that Urdu evolved out of Hindi and that Hindi is only Urdu written in Devanagari script. But the fact of the matter is that both Urdu and Hindi have evolved from the same colloquial base of Hindustani which was the lingua franca of Hindustan till its partition. As the well- known scholar and outspoken historian Khushwant Singh says, since then the Indians have made Hindi more Sanskritised and Pakistanis Urdu more Persianised, with the result that it is difficult for a common man to understand either Hindi or Urdu, specially their Radio and TV broadcasts. However, in spite of politically motivated and necessary corrective measures which new ruling elites usher in to change the complexion of the official language, if not the language itself, as has happened both in India as well as in Pakistan, the lingua-franca spoken by the common man in Hindustan, specially those who are illiterate or semi-literate has not changed that much since 1947. The best proof of this is the language employed in Hindustani films made in Bombay (India) which really represents the spoken language of the masses in most of India, and which also remains equally popular in Pakistan. Whenever the film language became too Sanskritised, the films have not been very popular. At the same time, when a film on 'Razia' (a Turkish Queen of Delhi) utilised too Persianised Urdu, its lack of popularity could in some ways be attributed to the difficulty of the masses in understanding it. Hindustani with its vast vocabulary, form and literary variety provides the lyric and dialogue writer all the richness, elegance and nuances to express himself. Incidentally, according to Encyclopedia Britannica (1990 Edition), more than 35 million Indians declared Urdu as their mother-tongue while in Pakistan the number was less than one- fifth i.e. 6.7 million. (The compilation is old and estimates conservative.) Various forms of Hindustani are spoken or understood by over 70% of Indian population. The Bombay films have played a major role in spreading Hindustani in non-Hindi/Urdu speaking areas of South India and North-East.
2. The name Hindustani written as Hindoostanee was coined by an Englishman, Mr. J. B. Gilchrist (1759-1841), who was the first President of the Fort Christian College, Calcutta which trained British Civil Servants for service in India. Mr. Gilchrist also wrote a dictionary of Hindustani and its grammar. As mentioned earlier, from Hindustani have emerged two literary languages, Hindi in Devanagari script with literary and vocabulary borrowings from Sanskrit and Urdu in modified Arabic script with borrowings from Persian. Hindustani is much older form than Hindi or Urdu and many times it referred rather to the region and not so much to the race or religion. As a matter of fact before the advent of Muslims and others in India, the languages spoken in Hindustan were known as various Bhashas or Bakhas. Hindustani evolved out of a score of dialects which are inter-related among themselves and to it. Some of these dialects and languages are Hindwi, Khariboli, Brij Bhasha, Awadhi, Bagheli, Chhatisgari, Bundeli, Kanauji, Bhojpuri, Maithili, Gujari, Rajsthani and when it was spoken in South it was known as Deccani That these languages are dialects of Hindi as claimed by some is not strictly true. Brij Bhasha was an important literary medium in 15th to 17th century. Both Brij Bhasha and many other dialects are genetically of different Prakritic origin than Khariboli. All earlier Hindi literature is in dialects other than Khariboli which became standardised and popular by the end of the 17th century and language of literature only in 19th century. Brij Bhasha continued as a medium of poetry till late 19th century. Thus, strictly speaking, the language of modern Hindi literature is different from that employed in earlier period. The same can be said about the Urdu which came to be written in the present form from 19th century onwards, although Urdu poerty flourished much earlier.
3. One of the earlier writers of Hindustani was Amir Khusarao (1253 - 1325) a remarkable scholar of Persian and Arabic but of Turkish origin. He is claimed both by the Hindi as well as Urdu protagonists. His dictionary, Khaliq-bari, in verse, of, Persian, Arabic and Hindi words helped spread Persian and Arabic words and development of Hindustani. In recent times, writers like Premchand have been claimed both by Hindi protagonists as well as Urdu spokesmen. The only difference was that the same writer wrote some times in modified Arabic (Persian) script and some times in Devanagari script. In this paper we would use the word Hindustani to include Hindi, Urdu and the other forms like Khariboli, Hindvi, etc.
4. The general perception is that Hindustani and its earlier forms evolved out of interaction, since 11th century AD, between Muslim invaders, rulers, traders and religious men and others who had come and settled in Hindustan from the north-west and the local Indian population. Persian was then the language brought by sophisticated Muslim ruling elite from abroad, which was used for administration, courtly intercourse, etc. Thus the main interaction was between Persian and the Apbhramsa variation of Prakrit in North and West India, in particular the Suraseni variety spoken around Delhi and later with the Dravidian languages in Deccan, out of which Hindustani evolved and developed slowly and unevenly. Many of the books on the evolution and development of Hindustani were written by the Englishmen in 18th/ 19th century, who learnt and used it for administration as officers of the East India Company and the British Empire. It is doubtful if any of them knew Turkish as by the time they arrived on the scene, the pre-ponderence of Persian during the latter stages of Mughal empire was well established, although some Turkish was still taught in some Medrasas and households. Persian and Arabic continued to be taught at universities and schools during the British rule. Therefore, no credit at all except for some vocabulary is given to Turkish languages in the history of development of Urdu, Hindi or Hindustani. It is, of course, conceded that the word Urdu (Ordu in Turkish) itself is of Turkish origin and it means army or military establishment, which was inducted into Persian by 9l -Khanid historians and accepted in India by Sayyed ruler Khizr Khan for use by his army and the Court, under the Timurid influence. By 17th century, during the Mughal rule, the term, Urdu was generally applied to the imperial camp. The language Urdu/Lashkar Bhasha/Hindustani perhaps started developing seriously as a means of communication from end-12th century AD between the incoming Muslim rulers, soldiers, traders etc. and local population, for use in administration, for trading with native shop-keepers, in harems, where women and attendants were mostly of Hindustani origin. While Turks yielded to Persian words in matters of administration, poetry and social intercourse, they retained many Turkish words for military titles, weapons, military commands and organisations. Turkish derivations also exist in the hunt and hunting, also in terms expressing relationships and conduct in court among the ruling classes. We must not overlook the role played by Sufi saints in spreading Islam among the masses by using the new evolving Hindustani. Even today, tombs of Sufi saints are revered equally among Hindus. The objective of the paper is to advance the view that the Turkic languages apart from vocabulary, have contributed much more than is acknowledged, both in the basic structure as well as in the development of Hindustani languages.
5. The vast stretch of area comprising Central Asia, Iran, Afghanistan, north-west Hindustan, Anatolian Turkey, Northern Iraq etc. has seen intermingling of various races, cultures and languages throughout history. At least since the days of Mauryan Empire in India (4th century BC) many rulers with their capital in Hindustan had Afghanistan and parts of Central Asia in their domains. Therefore, the language of these rulers and their religion spread into Afghanistan, Central Asia and Eastern Iran. Mauryan Emperor Ashoka and others sent Buddhist preachers up to Central Asia and many of the tribes there became Buddhists. Turkic tribes like Sakas, Kushanas, when they settled on India's borders and inside it also adopted languages and religions of Hindustan. They also adopted Indian scripts which were also transferred to Central Asia, specially Eastern Turkistan. The way for exchanges was well-known, through the valley of Kabul river, Peshawar, Jalalabad and through well known routes to Tarim basin. As a matter of fact this area provided links for commercial, cultural and political exchanges between China on one hand and India, Central Asia and Western Asia on the other, where intermingling of people with diverse culture, race, ethnicity, religion such as Indians, Turks and others took place. In this area, Budhist stupas and shrines, a large number of Bhudhist writings in Prakrit and writings in Sanskrit as well as in local languages of Central Asia, in Indian scripts like Brahmi and Devanagari have been discovered, apart from a large number of secular documents, written on wooden tablets, leather, paper and silk. There are also translations from Sanskrit in Kharosti script. Translations include astronomical and medicinal subjects. Documents discovered in 10th & 11th century from Turfan region which can be seen in Berlin cover subjects like medicines & calendar based on Indian sources. Of course, the Turkish in these documents is quite different from the present day Turkic languages (Uighur and Cagtai group) spoken in Eastern Turkistan i.e Kazakhstan, Kyrghystan, Uzbekistan and the Sinkiang region of China. As many philosophical, spiritual and religious terms of Bhudhism and even Hinduism did not exist, they were inducted from Pali & Sanskrit into Turkish. Thus Turkish acquired many words of Pali and Sanskrit origin, some of which have even gone into other languages; Ratan becoming Ardhani is an example. An example how words change is illustrated from the Budhist word Dhyan (meditation), which became Jhan in Chinese and Zen in Japanese.
6. Although the influence of the Turkic languages on Indian languages began in all seriousness from 11th century AD onwards to which we will come to later, various Turkic tribes began their interaction with Hindustan much earlier than that. After the collapse of Mauryan Empire in 3rd century BC, a number of Central Asian Turkic tribes, known as Sakas in India and Scythians in West, came to Hindustan and settled down there. Sakas were actually forced towards Hindustan by Central Asian tribes, Yueh-chih, who also later entered Hindustan. Sakas ruled from Mathura (South East of Delhi) and their well-known Kings in 1st century BC were Rajuvala and Sodasa. They then shifted west to Rajasthan and Malwa. Yueh-chih's chief, Kujula-kara Kadphises conquered North India in 1st century AD. He was succeeded by his son Vima, after whom came famous Kanishka. Kanishka's tribe is known as Khushanas in Indian history. Their kingdom based with Peshawar as capital extended as far as Sanchi in Central India and Varanasi in East and also included large parts of Central Asia. Not surprisingly, administrative and political terms from north and west India influenced similar terms in Central Asia. Kushanas became Budhists and Kanishka spread this religion in Central Asia and elsewhere. Other major tribe which entered later in 6th Century AD were Huns, a branch of Hephthalis or white Huns, whose first king came to be known as Toramana in early 6th century and whose son Mihirakula was a patron of Shavism, a branch of Hinduism. It has been said that these and other tribes which had come earlier moved into Western and Central India i.e. in Rajasthan, Gujarat and Western Madhya Pradesh, especially after the break-up of the Gupta Empire. Many historians claim that by virtue of their valour and other qualities, these tribes were able to get themselves incorporated into the hierarchy of the Hindu caste system i.e. Khatriyas and are known as Rajputs (sons of Kings). It is no wonder that the Mongols and other Turkic speaking people were able to form relationships with Rajputs so very easily. It is possible that some words of Turkic languages might have been then absorbed in dialects or languages spoken in Rajasthan, Gujarat and Central India, where these tribes settled. A common word is 'kara' which in Turkish means 'black' and used for the same colour in West India and as 'Kala' in the rest of the country. It is a moot point whether the word 'bai' which is written in Turkish as 'baci' and pronounced as 'baji' which means sister or elder woman has persisted from those days. But it was in areas of Rajasthan and nearby, closer to Delhi where the seeds for the development of Hindustani languages were sown.
7. After the expansion of Islam into Iran this religion soon spread to Central Asia. The Turks as they advanced towards Anatolia and Hindustan via Iran and Afghanistan were also Islamised. Being a simple but hardy people from the Eurasian steppes, where life was austere and without frills, once the Turks acquired kingdoms, they also acquired along with it symbols and ways of culture and civilisation, including the use of more sophisticated Persian (and Arabic), the language of the people they conquered. (To begin with Omayands had also taken over Byzantine system lock stock and barrel in Damascus). It is noteworthy that except in Central Asia, which remains the home of Turks and Anatolia i.e. Republic of Turkey (and Azeri areas), in most of the other areas they ruled, the Turks adopted the language of the ruled, albeit they introduced some of their own vocabulary and influenced the grammar of the language of their subjects.
8. In the medieval history of Hindustan, the Turkic tribes played a major role among the Muslim conquers and rulers who came and made India their home. The Turkic raids began in the first half of 11th century starting with Sabuktgin and the process of establishment of their kingdoms in North & West of Hindustan started from late 12th century. Although Sindh was conquered by the Arabs, soon after the establishment of the Abbassid Khalifate in 8th Century AD, this played directly only a marginal role in influencing the culture and civilisation of Hindustan. It is interesting that in Malayalam (language of Kerala), Hindustani is known as Tuluk Bhasha and the word Tulukan used for Muslims and Tulukachi for Muslim woman. The languages spoken by the people of Turkey is called Tuluk Bhasha. This is interesting because the relations between the Kerala coast and the Arab world predate Islam and there has been constant interaction between the Malabar coast of Kerala and the Arab world but still the word for a Muslim is Tulukan.
9. The impact and embedding of Islam and Islamic and Turkish culture into Hindustan took place during the Turco-Afghan period of India's history from end-12th century to early l6th century (and continued during the Mughal period). Even if some of the Sultans and rulers claimed Arabic or Afghan descent, the majority of the elite consisted of people of Turkic & Turanian origins ( not many of these tribes and individuals came from the Rumi Seljuk or Ottoman territories.) Many of them came as simple soldiers and some period chieftains. From the very early days of the Islamic history (second half of Abbassid period), many non-Turkish kings and Sultans maintained Turkish households of slaves brought over from Central Asia which provided them loyal soldiers and military leaders. Many of them rose by hard work and merit and reached the top ranks of the ruling elite and King makers. Some even became Sultans.
10. Some of the prominent names of Turkish rulers in Hindustan are Mahmud of Ghazni, Muhammad Gori, Kutubuddin Aybak, Iltutmish, Balban, and of course, Khiljis (known as Halach, in Turkish kh becomes h) and Tughlaks. According to some estimates, the Turks comprised up to 60% or more of the ruling elite during the medieval period of Indian history. It should also be noted that Timurid King, Babar, founder of the Mughal dynasty, was a Cagtai Turk and wrote his Babarname in Catai and not in Persian. So did his sons Humayun and Kamran write poet in Turkish. However, by the time of Akbar's reign the percentage of Turkish chieftains in the ruling elite had been reduced to one-fourth. It was a conscious political decision, as Turks and specially Mongols, nomad by life style, are more independent by nature and believe in equality and freedom. The Turanian/Mongolian concept of rulership is vested in the family and not in an individual. Humayun and Akbar had great trouble in subduing and disciplining their Turanian/Mongol origin nobles. Preference was given to Persians, Afghans & converts.
11. It has been rightly claimed by many scholars in South India that a considerable process of development and even preservation of Hindustani took place in Deccan where it came to be known as Deccani, although the seeds of the birth of the language had been sown in North India from where it was taken to Deccan by Muslims conquers starting with Turkish Khilji (Halac) rulers and later Tughlak (again Turkish) rulers; Muhammed Tughlak even shifted his capital to the South for some time. Later a large number of kingdoms by Turkic tribes, in which they formed a fairly large proportion of the elite, were established in South India, i.e Bijapur, Golcunda, etc. When Allaudin Khilji conquered Deccan, the appointed Turks as chiefs for each villa e to look after its security, safety and administration. Most of them called their relatives to assist them. Thus both in the beginning of the evolution of Hindustani in the North and later in its further development in Deccan, a majority of the elite was of Turkic origin who while using Persian for administration must have used Turkish at inter-personal level and thus helped continue evolution of Hindustani in its various forms. The Deccani period also saw influx into Hindustani of not only Dravadian words but also its influence on its grammar and syntax and vice versa. We might even say that the Deccani period probably saved Hindustani from becoming totally Persianised as perhaps happened to it at many places in North India,
12. It has been estimated that Hindustani and Turkish have thousands of words in common, mostly from Persian and Arabic, Some estimates put them around three to four thousand, with over five to six hundred words of Turkish origin in Hindustani. The comparison is basically with the Republic of Turkey's Turkish (of Oguz family), which since 1930s has been purged of many Arabic and Persian words. Perhaps the number of common words between Hindustani and Turkish as spoken in East, i.e. Uzbekistan and East (Uighur and Cagtai family) could, perhaps, be more. Some examples of Turkish words in Hindustani are: Top, Tamancha, Barood, Nishan, Chaku, Bahadur, Begum, Bulak, Chadar, Chhatri, Chakachak, chikin (embroidery), Chamcha, Chechek, Dag, Surma, Bavarchi, Khazanchi, Bakshi (accountant), Coolie, Kanat, Kiyma, Kulcha, Korma, Kotwal, Daroga, Koka, Kenchi, Naukar, etc. Obviously, the number of Turkigh words in Hindustani is not as large as that of Persian and Arabic, because, the latter was the language of the Holy Koran (although Seljuk Turk rulers in Asia Minor and Iran had discouraged use of Arabic except for religion), which exercised influence over all believers and the former was the language of administration and aristocracy. I presume studies on the influence of Turkish on the Persian language and Arabic, have been done.
13. Hindustani has surprising similarity in Grammar and Syntax structure with Turkish, though origins of both the languages are from different language families. For example, normally both in Hindustani and in Turkish first comes the subject, then the object etc. and finally tie verb, i.e. SOV order unless emphasis is to be given, with somewhat similar stem endings. There are considerable resemblances in the declensions of the verb in Turkish and Hindustani. But, Turkish has only one gender while Hindustani has two. As I know soma Arabic, I can say that there appears no similarity at all between Hindustani and Arabic syntax and grammar. I know little Sanskrit or Persian grammar, but both languages belong to the same family of Indo-Iranian group and my feeling is that their syntax is also closer to Hindustani. While Persian like Turkish has one gender, Sanskrit has three, i.e. male, female and neuter. Sanskrit also allows more flexibility in the placing of subject, object, etc. It may be admitted that human beings while evolving speech patterns did not have much choice in shuffling subject, object, verb, etc. Still that Sanskrit/Persian syntax is somewhat similar to Turkish, is a somewhat strange coincidence, the latter belonging to the Ural-Altay group of languages. With Hindustani the similarity is further accentuated. It may also be noted that the areas from where Turkish and Indo-European languages emerged in Central Asia were not far from each other. Some similarities with Sanskrit are: dvihyrdaya (carrying two hearts, pregnant), in Turkish "iki canli" means, the same, two lives. In Hindi/Sanskrit, we have Chitrakar (painter), Murtikar. In Turkish we have "Sanatkar" (Artist), Curetkar (courageous). Sun in Sarhskrit/Hindi is Dinesha, while in Turkish it is "Gunes." First segment in both "din" and "gun" means day - perhaps linked with sunrise in cold climate. We may also note that the syntax of Germanic languages is quite different from Sanskrit and Persian, which are supposed to belong to the same family of Indo-European languages. We may now look at more similarities between Hindustani and Turkish. (Please note that in Turkish C is pronounced as J and C as Ch, G is silent when placed between vowels, which it accentuates. H: stands for Hindustani and T: for Turkish.)
14. There are no articles or declensions in Turkish or Hindustani; the relationship of the words are expressed through 'case endings' as well as post-positions. (It would be interesting to study if Turkish helped speedy change-over from declensions to post-positions from Apbhramsh to Hindustani). The infinite noun functions as nominative and as indefinite. The accusative has thus two forms: the definite (with accusative ending) and the indefinite (the same as the nominative). Thus, "call a girl" - H: "ek larki bulao" T: "bir kiz çagir" but "call my servant", H: "mere naukar ko bulao"- T: "Benim hizmetciyi çagir". The word order in Turkish and Hindustani is same (This is also so in the following examples).
15. The genitive comes before the agent e.g. 'the son of the teacher' T: 'ustanin oglu' H: 'ustad ka beta'. The genitive also expresses possession: 'whose house is this?' T. "Bu ev kimindir?", H: 'Woh ghar kiska hai?'. If a noun is in present, it goes into the genitive. It must therefore be constructed as: 'the man(he) has a house', T: "Adamin bir evi var", H: "Adami ka ek ghar hai". Also 'to have' as incidental possession is similarly expressed: "I have a book", T: 'Ben de bir kitab var', H: 'mere pas ek kitab hai'. The ablative is also used to express the comparative case: 'the elephant is larger than the horse' T: 'Fil attan buyuktur', H: 'Hathi ghore se bara hai'. For emphasis both languages use the Arabic adverb 'ziada' - for more. 'In addition it can be rendered as in T: 'daha' or in H: 'bhi'. The adjective is before the active or passive voice and does not change except in the case of (in H) adjectives ending with a. "The/a good girl, T: "iyi kiz", H: Achhi lardki". The adjective can be strengthened in both languages through simple repetition as well as through the adverb "very much " T:( pek çok); H:( bahut).In H:' Ahista ahista' (slowly), T:' yavas yavas'. Quickly becomes, T: "çabuk çabuk", H: 'Jaldi Jaldi'( not used in Arabic and Sanskrit perhaps). Sometimes alliteration is used, for example, H: 'ulta multa' mixed up. The alliterations are found especially in the passive or active voice (substantive) e.g.;. H: "kitab mitab" - books and suchlike and "bartan wartan"- dishes and suchlike, "Hara bhara"(Green), "Chota mota"(small). In Turkish, 'kötu mötu' (so-so), 'çocuk mocuk'(children etc), 'tabak mabak', (plates and suchlike). Popular in both languages are doubled substantives: Turn by turn or "again and again", becomes in T: "dizi dizi" and in H: 'bari bari'.
16. Distributive are also thus expressed: "each man", T: "bir bir (or tek tek) adam," H: "ek ek adami", the interrogative further contains the meaning of the indefinite: "whoever", T: "kim kim", H: "jo jo". With number it is, T: "iki defa" H: "do dafa" (twice); 40 doors, in H: "Chalis darwaza", T: kirk kapi. In both languages numbers are preferably expressed without 'and/or' e.g. 'five or ten', H: panch das, T: bes on. Post positions are characteristic in both languages; 'for the dog'in H: 'kutte ke vaste', T: 'köpek için'; and towards the house', H: 'ghar ke taraf', T: 'evin tarafina'. As mentioned earlier, the verb is always found at the end of the sentence. The normal sentence structure SOV is illustrated as follows: 'I give this thick book with pleasure to that good child', T: ben sevincle, o iyi çocuga bu kalin kitabi veriyorum, H: 'main khushi se us achhe bacche ko yeh moti kitab deta hun'. In Turkish, verbs are often used with a Substantive or Participle e.g. 'etmek' to make and 'olmak' to be, in H: 'karna'- to do, and 'hona' -being. For 'search' T: 'telaÿ etmek', H: 'talas karna'. Or 'be present', T: 'dahil olmak' H: 'dakhil hona'. Factual verbs are also similarly constructed. H: 'bana' (made), 'banana' (make), 'banwana' ( have it made); in T: 'Yapmak' (make), 'yaptirmak'( have it made), ;yapilmak'(to bo made); H: 'Badalna'(to change oneself), 'badlana'(changing), badalwana (to have it changed) becomes in T: 'degismek' (to change onself), 'degistirmek' (to change) and 'degistirtmek (to have it changed).
17. Indirect speech is made direct 'tell him to come here', H: 'Idhar ao usko bolo', T: 'buraya gelsin diye ona söyleyin'. The verb root ending - ip in Turkish and the simple verb root in Hindustani attached to the principal verb show the order of occurrence of an event. For example, 'they saw the thief and held him fast', H: 'chor ko dekh umon ne usko pakra', T: 'Hirsizi görup yakaladilar'. The constructed verbal form (in Turkish)- arak and (Hindustani)-kar, -arke serves in the rendering of Subordinate or dependant clauses - 'in which, during' e.g. 'taking a vessel, he went to the well' H: 'bartan lekar kuan par gaya, T: 'Canak alarak kuyuya gitti'. Also common adverbial expressions such as 'he came running', T: 'Kosarak geldi', H: 'daurkar aya'. As in Turkish the twice repeated verb root plus e shows repeated or continuous action, as does the twice repeated verb of the present participle, H: 'main tairte tairte thak gaya', T: 'Yuze yuze yoruldum'. Both languages have a number of vowel compositions, (in Hindustani) as when the root as well as the (in Turkish) root plus a are set together with the declenated infinitive e.g. 'to be able to speak' T: 'konusabilmek', H:'bol sakna', 'he began to say' H: 'woh bolne laga', T: 'Söylemege basladi'. Some similarities in idiomatic expressions are: the showing of suffering is pointed out through the expression of 'eating'- e.g. H: 'lakri or mar khana'; T: 'Sopa yemek' - to eat the stick - to get a beating. Endure suffering or to grieve, becomes in T: 'Gam yemek', H: 'gham khana'. (Note: Many of the above mentioned examples have been taken from a 1955 article by Otto Spies on the subject - the only paper on the subject I have come across since I published my earlier paper on 1.6.1994.)
18. The examples quoted above on the similarities of syntax, vocabulary, etc. Between Turkish and Hindustani are based on comparison with the Ottoman and the present- day Turkish i.e. Oguz branch as spoken in the Republic of Turkey. Syntax etc. of Turkish is quite similar to Eastern Turkish i.e. Uighur branch although there are variations. But certainly the Eastern Turkish must be closer to Hindustani as most of the Turkic tribes who came to Hindustan belonged to that area. It may also be mentioned that of the common words in Turkish and Hindustani, whether of Turkish origin or otherwise, 20% have quite different meanings and nuances when used in Hindustani. This, of course is, true of even languages which have developed and evolved in separate regions and are influenced by the environment and other factors and become quite different from the original. Even in Turkic countries, the same words have different meaning e.g. in Turkey or say in Sinkiang, Kazakhstan or Kyrghystan. It is for this reason that the Turkic governments have set up Commissions consisting of scholars from Turkic speaking countries of Central Asia, Turkey and Azerbaijan to prepare a comparative dictionary and grammar. (last such attempt was made by Mahmud AI Kashghari in the 11th century AD.) The newly independent countries in Central Asia feel that they must harmonise the syntax, grammar and vocabulary of their languages. This has been the objective of many get togethers of Turkic people, scholars and academicians, which have started taking place. Perhaps some Sanskirt, Hindustani and Persian scholars could also join and discover further resemblance between Turkish and Hindustani languages.
19. We will leave it to linguists and philologists to work out how Hindustani languages evolved and developed but to a layman it is clear that people learn or try to learn the ruler's language or of a dominating power. It is for this reason that we see the dominance of English and French in their former colonies and the lasting influence of these languages on the languages of the latter. And it is for this reason alone that English continues to dominate international communications, earlier because of the British influence and now on account of ths USA. I believe that even whene languages were imposed, it is not as such the movement of races, as claimed, but only of the powerful elites; military, political or economic. There were Copts and Berbers in North Africa when the Arabs came and Byzantine Christians when Turks entered Asia Minor. Turkey sent over 1.5 million Christians to Greece in 1920s out of a population of over 11 million, in exchange for Muslim Turks; this was after 6 centuries of Islamisation and Turkification. (Ironically, these included many thousand Christian Turks, who had come to Asia Minor earlier than the Muslim Turks and had remained Christians.) Moldova's Turks called Gagaoz are Christians. Thus the languages and religions of the ruled do not change quickly and continue to interact and affect each other. So was the case in Hindustan and elsewhere.
20. According to linguists the evolution of Hindustani or any other language is a result of contact situation in which more than two languages interact on the basis of belonging to the ruler and the ruled. The socio-linguistic forces give power and prestige to the languages of the ruler with the result that it begins to exercise linguistic influence on the language of the ruled. First in the field of vocabulary and later on in some vulnerable areas of syntax. But linguistic resemblance, apart from common parentage, can also be based on geographical and physical proximity. Essentially different but geographically and physically proximate languages are often known to exhibit shared linguistic features. This probably explains similarities in Sanskrit and Turkish as these languages originated around Central Asia. This also explains the similarities between Indo-Aryan and Dravidian languages or Persian, Turkish and Hindustani. This feature was studied in detail by Mr. Emeneau, which led him to develop the concept of linguistic areas. perhaps Central Asia, Anatolia, lran, Afghanistan and North Hindustan could be said to belong to overlapping linguistic areas, where languages belonging to different families have acquired common traits following interaction, as a result of which, this vast area shows shared linguistic features like word-order, reduplication, inter-relations, negations, compound words etc. This also explains similarities between Deccani Hindi and Telgu in certain areas of syntax.
21. It is noteworthy that except for some inscriptions near Orhon river, which are in Turkish Rhunic script, which itself was derived from Aramaic (a fact contested by many experts), the mother script of Semitic languages, Turkish has been mostly written in the script of the ruled people. Brahmi, Kharoshti and Devanagri scripts, though not of the ruled, are perhaps the earliest of scripts used for writing Turkish as spoken by Uighur Turks in Eastern Turkistan. They were used in spite of many difficulties in expressing the Turkish vowels (not easier to write in Persian or Arabic script either) which do not exist in Hindustani languages. Brahmi script is of Indian origin; it might have been inspired by the Aramaic script, but is not related to it and was used widely in Hindustan even before the Budhist era and was used by Mauryan King Ashoka for inscriptions in India and elsewhere. It was taken to Central Asia and other neighbouring countries. Out of Brahmi have evolved most other North Indian scripts like Devanagari, Bengali, Gujarati etc. Apart from the modified Arabic script, the other scripts used for writing Turkish are Cyrillic, introduced by the Russians in what are now Central Asian Republics, although at one time it was written in the Latin script. This change-over to Cyrillic perhaps took place both because the Turkish Republic had adopted it in early 1930s and for reasons of state, i.e. maintaining a scriptal cohesiveness. The Russians wanted its citizens in Central Asia to use the same script as of the dominant Russian language for easy switch over. It has been alleged that during the Soviet days, differences in meanings of Turkish words in different republics were encouraged. Thus Turkic languages have evolved differently in Eastern Turkistan, i.e. Uzbekistan, Kyrghystan Kazakhstan etc. Sinkiang Turkish with reduced contacts has perhaps developed peculiarities of its own. To remedy the situation, the Government of Turkey has granted tens of thousands of scholarships to students and teachers from Turkic Republics. A large number of Turkish teachers have also gone to teach at schools and universities in these countries. Students coming from Uzbekistan, Kazakhstan, Kyrghystan, etc. take a few months before they can fully master the Turkish as spoken in the Turkish Republic. The Turkic Republics have considered the question of change over from the Cyrillic to the Latin script. Azerbaijan has already done so after adding three more alphabets to the script used by Turkey. Turkmenistan had decided to switch over to the Latin script with some modifications from 1st January 1995. Others have not decided yet. The choice is not easy as switch-over to Latin script while opening a window to Turkey and all that Turkey has done through translations and assimilation of knowledge from the West, would cut these Republics from their immediate past, written in the Cyrillic script. Switch over to the Arabic script would be a political decision, as it will make access to the Persian-Arab Islamic world easier. Those responsible for the decision for the change-over have to consider political, cultural, religious, economic and other ramifications.
22. It would appear that the Turkic rulers were much more statesmen-like and liberal in interaction with those whom they ruled. They did not insist on their language being imposed on the new subjects, notwithstanding the fact that the languages of some of the ruled were much more developed than Turkish. (For beautiful, like, love; for example, Turkish has very few synonymous, unlike say Persian, Sanskrit, Arabic, etc.) It has also been suggested that many Turkish rulers became Muslim for political and state-reasons. It automatically combined the powers of the Sultan and the Khalifa, thus making it easier to rule the domains. Of course, as regards Turkish expansion of Ottoman Empire and into Hindustan, being a Gazi provided great incentive and booty. Some have even raised doubts whether Ertugrul, father of Osman who established the Ottoman (Osmanli) dynasty in Asia Minor (Anatolia) was Muslim by birth. It has been suggested that he converted to Islam when he married the daughter of a powerful Islamic Sheikh to strengthen his position. But there is no conclusive proof for this, notwithstanding the fact that many Turks like Gagaoz and others have remained Christians. Some suggestions have been made recently (Prof. Julian Raby of Oxford has done a PhD thesis on this subject) that Fetih, the Conqueror of Constantinpole, seriously considered in 1450s embracing Orthodox Christianity, as Westwards the population was mostly Christian and even in Asia Minor a fairly large percentage of population might still have been Christian. lt was nearly 15% in as late as 1920s. The generosity of the Turkish rulers and their political wisdom and acumen is proved by the fact that they allowed people of other religions i.e. Christians, Jews, Armenians to have their own millets. As long as they paid their taxes, they were allowed to run their own affairs and even contribute to the economic well-being of the state. As regards Turkey, then known as Asia Minor, it was part of the Byzantine Empire and the Turkish blood (if one can measure it?) among the residents of the present day Turkey may not be more than 20%. It may be recalled that the Ottoman rulers themselves used the slave households system called Devsirme, through which, for hundreds of years, they recruited young non- muslim Christian boys, mostly from Balkans. Out of them emerged the Janissary corps and high level military and civilian leaders, including grand veziers. Only one-third of grand veziers could claim Turkish descent. Barring a few, mothers of most of the Ottoman Sultans were non-Turkish, a large number of them Christians. The former were allowed to have their religious entourage and many Ottoman princes were brought up almost as Christians. These examples have been given to state that Empires did not change their religious, ethnic or linguistic character suddenly. There were long periods of interaction between various religions, races, languages and cultures, one affecting the other. No wonder, in Istanbul, Ankara and elsewhere in Turkey, many resemble the peoples of Balkans and Yugoslavia who dominated the Ottoman elite. In fact, anthropologists have counted more than 20 ethnic groups in Turkey.
23. Similarly in India, once the Turks had decided to settle down, they started inter-mingling and inter-mixing. Allaudin Khilji and his sons married daughters of Hindu Kings and from the earliest period set an example. Hindus occupied positions of power in his court. The practice of marriages with families of Hindu Kings, especially in Rajasthan became very common after Mughal Emperor Akbar. Akbar and his descendents gave full honour and positions to their in-laws. Many of them were Mughal Commander-in-Chiefs and high officials. Accountants and many Veziers like Birbal were Hindus. If Mehmet, the Conqueror, thought of embracing Christianity, Akbar conversed with the sages of all religions, of which his populace consisted of and even evolved a new religion 'Din-e-Elahi'. In contrast, Aurangzeb following fanatic policies virtually destroyed the empire, built up by his forefathers. The inter-mixing and respect for others' languages, religions and culture co-existed with some equality and were able to influence each other.
24. The objective of this paper is to start discussions and further research on the question of influence of Turkic languages on Hindustani languages, especially on Hindi and Urdu and their various forms. Except from late 18th century till first half of 20th century there was constant exchange and interaction between the peoples of Hindustan and Central Asia. (After India's independence, she was able to maintain cultural and other contacts with Turkic people in the former Soviet Union.) Now that, after the break-up of the Soviet Union, countries in Central Asia like Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrghystan, Kazakhastan, have become independent, more contacts and cultural and literary interaction can and should be established. The new era provides an opportunity not only to discover old historical and cultural relationships between the peoples of Hindustan and Turkic Republics and others, based on archives available in newly emerged Turkic Republics and elsewhere and those lying unutilised and unread in the Hindustan; but also to build on them further.

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Mon, 04 Feb 2008 21:03:00 +0000

Ongunاونقون

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Ongun eski Türklerin Tengricilik inancında, içinde bir ruh'u barındıran bir cisime verilen isimdir. Diğer eski inanç sistemlerinde de bulunan Totem ile karsılaştırılabilir. Aynı amerika yerlilerin Totemleri gibi, eski Türk boylarınında her birisinin kendine özel bir Ongun'u vardır. Bu genellikle kendi Boylarını koruduğuna inandıkları kutsal bir havyan türü ya da büyük bir atalarının ruhunu barındırdığına inandıkları bir cisimdir.
Azerbaycan'da, Ongun-geleneliğinin islamdada uzun süre devam ettiğini kanıtlıyan eski Türk mezarları bulunmaktadır (en yenileri 16'ncı yy.). İslam geleneğine göre inşa edilmiş bu mezarların taşlarında, ölen kişinin hangi boya ait olduğunu gösteren Ongun'ları kazılıdır.
Konu başlıkları
[gizle]
• 1 Ongun'un anlamı
• 2 Kaynakça
• 3 Ayrıca bakınız
• 4 Dış bağlantılar

Ongun'un anlamı [değiştir]
Eski Türklerde Tanrı'nın yeryüzündeki varoluş biçimi. Tanrı sadece ongunlarla varlığını gösterirdi. Eski Türkler de (Kök Türkler, Oğuzlar...) ongunlara tapardı. Ama bu tapma sanıldığı gibi putlara tapma gibi değildir. Bu tapma ongunlardan ilham alma ve öldükten sonra ongunların hizmet etmesinden ibarettir.
Ongunlar cogu zaman hayvanlardan oluşurdu. Oğuzların 24 boyunun 6 tane ongunu vardır. Bunların hepsi yırtıcı kuşlardan seçilmiştir. Bilinenlerin dışında başka ongunlar da vardır:
"Kotuz: İlk Türklerin yaşadığı İç Asya dünyası, boğayı, bilhassa doğuda yüksek zirvelerde yaşayan tüylü cinsi kotuz’u, bir kuvvet simgesi olarak görmekte ve bu simgeye çeşitli anlamlar atfetmekteydi." [1]
“Her avcının vurduğu hayvan, onun ongunu sayılıyordu ve bayrağına resmediliyordu. Böylece vurulan ve eti yenen hayvanın ruhuna hulûl etmiş kabul ediliyordu. Hükümdarın ongunu ve ruhunun makamı ise kotuz (yak diye de bilinir) kuyruğundan tuğdu.” [2]
Sıgun Geyik: R. Arat da, Kutadgu Bilig’in 5111. beytindeki sıgun’a “dağ keçisi” demiştir. G. Clauson ise sıgun kelimesini “maral geyiği” olarak tercüme etmiş ve Arapçasını el-ayyil olarak göstermiş. Araştırmamızın neticesinde, Türk metinlerinde sıgun’a verilen önem sonucunda, sıgun’un asıl hükümdar ongunu olduğu kanaatine varacağımızı şimdiden belirtelim. Yine de Türk metinlerinde genel anlamda kullanılan sıgun geyik tabirini tercih edeceğiz. Böylece geyik ve dağ keçisi cinslerini bir arada anmak istemekteyiz.” [3]
“Dağ tekesi ve geyik motifleri, milattan önceki binyılda, Avrasya’da yaşayan bütün göçebe boyların başlıca ongunlarındandı.” [4] “…sıgun geyik cinsi, Türklerde ölümsüzlüğün simgesiydi.” [5]
Kıyand ve Sungur: “Chou devrinde, av merasimde vurulan hayvanın onu vuranın ongunu olması geleneğini, Oğuz Kağan Destanı da hatırlatır. Oğuz Kağan, her biri hükümdarlık ongunu olan iki hayvan vurmuştu; bunlar su aygırı cinsinden bir kıyand ile sungurdu.” [6]
Kaynakça [değiştir]
1. ^ "Eski Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu"/ Emel Esin(sy.178)
2. ^ "Eski Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu" / Emel Esin(sy.203)
3. ^ "Eski Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu" / Emel Esin(sy.194)
4. ^ "Eski Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu" / Emel Esin(sy.192)
5. ^ "Eski Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu" / Emel Esin(sy.218)
6. ^ "Eski Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu" / Emel Esin(sy.210)
• "Türk mitolojisi" / Murat Uruz
Ayrıca bakınız [değiştir]
• Türk Mitolojisi
• Tengricilik

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Mon, 04 Feb 2008 21:01:00 +0000

Kereküخرگه- كره گو-

KƏRƏKÜ: tent (cf. kərakülüg)
KƏRƏKÜLÜG: nomad, nomadic
toquz oğuz ekî ədiz
k. bəglərî boduni BK E1
Vikipedi, özgür ansiklopedi

“Savaş zamanında göçebe Türk boyların ordu kalesinin çevresine sığınabilmesi için balıg denen ikinci bir sur yapılıyordu. Göçebe boylar, kerekü denilen ve gök dininin kâinat tasavvurunun simgesi de olan silindir ve kubbeli çadırlarını balık duvarlarının içine kuruyorlardı.” [1]
“Türk kereküsü ve yurdunun değişmeyen unsurları şunlardır: Kütüklerden veya örülmüş kamıştan veya birbirine şeritlerle bağlı değneklerden oluşmuş bir perde, silindir şeklindeki yere oturtulur. Eğilmiş veya çatılmış dallardan yapılı kubbe veya kümbet şeklinde olan eğni, silindir üstüne kapak gibi oturtulur. Eğninin dört yöne karşılık gelen dört dalı yere kadar uzatılır ve bağışlar ile dört yöne çakılmış kamalara sabitlenir. Böylece sağlam oturan meskenin içi hasır, dışı keçe ile örtülüp örtüler kuşaklara bağlanır.
Kerekü veya yurdun ortasında ocak bulunur. Dumanın çıkması için eğninin tepesinde, dalları birbirine bağlayan çember örtüsüz bırakılır. İç Asya Türkleri, bu kısma hâlâ çangırak demekte ve bunu güneşe benzetmektedirler. Eğninin tepesi baca şeklinde de olurdu ve eski Türkçede buna tügünük adı verilirdi. Ocak yanmıyorsa, çangırak veya tügünük, tünlük veya dünlük denilen süslü bir keçe ile örtülür.
Göç esnasında, kerekü yasılıp(bozulup katlanarak) yüklenebileceği gibi, kurulu olarak, tekerleklere bindirilip taşınırdı.”[2]
“Türk çadırının yuvarlak yatay bir bölümü, çeşitli şekilleri olabilen sivri tepeli ya da kubbeli silindir biçimli bir gövdesi vardı. Ana unsur, kamış örgüden ya da kirişlerle tutturulmuş tahta parçalarından oluşan esnek bir kafesti. Çadır kurulacağı zaman dürülmüş haldeki esnek kafes açılıp silindir biçimine sokulur, üzerine kapağa benzeyen sivri tepelik ya da kubbe yerleştirilirdi. Bu kubbe ya da sivri tepeli bölümün ana parçası Türkçe çangırak denilen ve ışın yayan güneşi andıran içi boş ahşap bir kasnaktı. Bir ya da dört sütunla destekleniyordu. Bu merkezi parçaya ağaç dalları ya da piramit şeklindeki bir kulenin iskeleti gibi düzenlenmiş veya parçalı bir kubbenin iskeletini oluşturacak biçimde eğilmiş şeritler bağlanıyordu. Sivri tepeliğin ya da kubbenin dallarının dört tanesi dışa doğru uzanıyor ve dört ana noktaya yerleştirilmiş kazıklara bağlanıyordu. Sivri tepelik ya da dilimli kubbe iskeleti daha sonra çadırın silindir biçimli duvar perdesinin iskelet örgüsüne tutturuluyordu. Çadırın duvar perdesi içten, hasırdan yapılmış çift kat koruyucu örtüyle dıştan ise süslü keçelerden şeritle kaplanıyordu.
Ocak yandığı zaman çangırak’ın üzerine bir baca kapağı yerleştiriliyordu. Ocağın kullanılmadığı durumda da çangırak süslü bir keçe parçasıyla kapatılıyordu(tünlük).” [3]
Kaynak [değiştir]
1. ^ Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu/Emel ESİN (sy.16) ISBN 975-997-029-5
2. ^ Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu/Emel ESİN (sy.154-155) ISBN 975-997-029-5
3. ^ Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu/Emel ESİN (sy.127) ISBN 975-997-029-5

mehranbahari@yahoo.com (mehran bahari) — Sun, 20 Jan 2008 16:40:00 +0000

قوزئيين "آزربايجانجا"سي - گونئيين "توركجه"سي

مئهران باهارلي
اوجاق ٢٠٠٨- ائلگون- سيچان ايلي

گئچه نلرده آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) تئلئويزييونلاريندا ٢٠٠٨ ايلينين باشيندان اولماق اوزره، توركييه توركجه سي ايله يايينلانان ايزله نجلره (پيروقرامالارا) ياساق گتيريلدييي ساليغيني (خبريني) دويدوق. ياساغين گره كچه سي، بو "يابانجي" ديلين "آزربايجانجا"يا "ايته م" ("ضرر") وئرديييدير. بو ساليق (خبر) پان ايرانيست گوجلر طرفيندن بٶيوك بير سئوينج، ايران و گونئي آزربايجان توركلويو طرفيندنسه بٶيوك بير اوزونتو ايله قارشيلاندي. آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) توركييه توركجه سينه گتيريله ن ياساق، بيزيم ديليميزه گتيريله ن ياساقدير. بو اولاي بئله گٶرولمه لي، بئله آلقيلانمالي و بو اوزدن ده قينانماليدير. ديليميزين آديني (توركجه) بيله بيلمه يه ن و اونو قوندارما "آزربايجانجا" دييه آدلانديران قوزئي آزربايجانلي يئتگيليلر، نه يين اونا ايته م (ضرر) وئرديييني، نه يين اونا يارار گتيرديييني نئجه آنلايابيله رلر؟

گونئيين يازيلي- گٶركول (ادبي) ديلي، "توركجه"دير، "آزربايجانجا" دئييلدير

گونئي آزربايجان تاريخي بير يول آيريجيندادير. گونوموزده گونئي آزربايجان و ايران توركلويونون اولوشدورماق و بيچيمله نديرمكده اولدوغو گٶركول (ادبي) ديلي، تمل آلديغي گونئي آزربايجان و ايران´ين باشاباشينا سرپيلميش تورك خالقينين ديلي ايله، آزربايجان و توركييه بودونجلاري (جومهورييتلري) گٶركول (ادبي) ديللرينين بيرله شمه سيندن اورتايا چيخماقدا و داها دوغروسو بو اوچونون اٶزگون و يئني بيله شگه سيدير. بو اوزدن اونو "يئنيجيل (مودئرن) باتي اوغوزجاسي" آدلانديرانلار دا اولموشدور. بو ديل، اٶزونه آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) گٶركول (ادبي) ديليني اولگو آلماماقدادير. گونئيين گٶركول (ادبي) ديلي، هر ايكي قونشو اٶلكه نين گٶركول (ادبي) ديللرينه ائشيت آراليقدا (مسافه ده) دورور و اونلارين ايدي (هئچ) بيريسيني تك باشينا اٶز گٶركول (ادبي) ديلي اولاراق تابلامير (قبول ائتمير).

آنجاق گونئي آزربايجان و ايران توركلويو؛ توركجه نين سٶز داغارجيغينا يييه له نمه، اٶز تورك سوي كٶكونه قاييديش و ديليميزي چاغداشلاشديرما (موعاصيرله شديرمه) و يئنيجيلله شديرمه (مودئرنله شديرمه) آلانلاريندا، بونلارين ايدي (هئچ) بيرينه يييه (صاحيب) اولمايان آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) دئييل، توركييه جومهورييتينين وارسيل (زنگين) دئنه ييملريندن (تجروبه لريندن) يارارلانماقدا، اورادا الده ائديله ن قازانيملاري منيمسه مكده، اونلاري اٶز دئنه ييملري (تجروبه لري) و اٶز قازانيملاري اولاراق گٶرمكده دير. توركييه نين گٶركول (ادبي) و يازيلي ديلي (توركچه و يا يئني توركجه) و بو اٶلكه ده تٶره ديله ن يئني دئگيلر (نئولوژيسملر)، گونئيه يئني كلمه لر سونابيله جك چوخ اٶنه ملي بير قايناقدير. بو قايناق اٶزه لليكله يئنيجيل بوگوش (فلسفه)، بيليم، قوراشديريم (تئكنولوژي)، چين بيليمي (حوقوق)، اركله ت (دٶولت)، سويوت قاوراملار و اوزلوق (هنر) كيمي آلانلاردا اولاغان اوستو ده يه رليدير. آيريجا خالقيميزين عراقدا توركمان آدي ايله ياشايان اوجقار اوباسي (ديياسپوراسي) ايله توركييه سينيرلاري ايچينده ياشايان و ساييلاري ميليونلاري آشان آزربايجان توركونون اٶزلرينين يازيلي- گٶركول (ادبي) ديللري اولاراق توركييه توغرالي (رسمي) ديليني سئچديكلري اونوتولماماليدير. گونئيده - آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) ترسينه - خالقيميزين اٶزو و ديليني توركييه ده اولدوغو كيمي و دوغرو اولاراق اوركه ن (هميشه) "تورك" و "توركجه" آدلانديرماسي دا، گونئيين كيمي اٶرنك آلديغيني آچيقجا اورتايا قويور. سون اولاراق، ايران و گونئي آزربايجاندا تورك خالقينين ايچينده اولدوغو بوگونكو ميللي اويانيش و ديرچه لمه ده، توركييه تئلئويزييونلارينين تك باشينا، حتتا قوزئي آزربايجان´ين باغيلسيزلاشماسيندان (ايستيقلاليندان) داها چوخ ائتگي و اوينامي (رولو) اولدوغو دا بيلينه ن بير گئرچكدير.

"آزربايجانجا"، "توركجه" دئييلدير، او فارسجا-عربجه-روسجا-توركجه قاريشيمي، يئته رسيز و گٶركسوز بير قارما (هيبريد) ديلدير

آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) گٶركول (ادبي) ديلي، آغير بير بيچيمده فارسجادان ائتگيله نميشدير. بو ائتگي تكجه ديله گيره ن فارسجا سٶز و تركيبلرله سينيرلانماماقدا، ديل بيلگيسي آلانيني دا ايچه رمكده دير. هر هانسي بير ديلين گئنيش بير بيچيمده (شكيلده) باشقا بير ديلين ديل بيلگيسي قورال و ياسالاري ائتگيسي آلتينا گيرمه سي، او ديلين اٶز قوراللارينين آلت اوست ائديلمه سي و دريندن يارا آلماسي دئمكدير. بوگون آزربايجاندا يايقين اولان گٶركول (ادبي) ديل، يانليشلارلا دولو، پوزولما و سويسوزلاشماغا اوز توتموش بير ديلدير. بو ديل سٶز داغارجيغي و ديل بيلگيسي آچيلاريندان، فارسجادان دريندن ائتگيله نميش، و پوزولاراق يئته رسيز (نارسا) و گٶركسوز (چيركين) بير قارما (هيبريد) ديل حالينا دٶنوشموشدور. عوثمانلي آيدين و سئچگينلرينين ياراديب ايشله تديكلري اويدورما بير ديل وار ايدي. بو ديله دوغرو اولاراق "توركجه" يئرينه "عوثمانليجا" دئييلميشدير، اوچرا (چونكو) بو ديل، اوچ فارسجا، عربجه و توركجه ديللرينين ياپماجا بير بيچيمده يان يانا گتيريلمه سيندن اولوشموشدو. ايندي آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) گٶركول (ادبي) ديل اولاراق ايشله ديله ن "آزربايجانجا" دا، قارداشي "عوثمانليجا" كيمي، حتتا اوندان داها بتر، گئرچه كده توركجه، فارسجا، عربجه و روسجانين قاريشيميندان اولوشموش بير قارما-اويدورما هيبريد ديل گٶرونتوسونو وئرمكده دير.

آزربايجان و ايراندا توركجه نين گئريله مه سي، ايسماعيل خاقان (شاه ايسماعيل) دٶنه ميندن سونرا باشلاميش و بو ديل توغرالي (رسمي) و اركله ت (دٶولت) ديلي اولما قونومونو آدديم آدديم ايتيرمكله بيرليكده فارسجا و عربجه ديللرينين ازيجي و چوخ آغير ائتگيسي آلتيندا، باشدا بيليم، بوگوش (فلسفه) و اوزلوق (هنر) اولماق اوزره هر آلاندا اٶز دوغورقانليغيني ايتيريب نئچه يوز ايل ايچينده قيسير و قارما (هيبريد) بير ديل حالينا گلميشدير. آردينجا گولوستان و توركمانچاي آنلاشمالاريندان سونرا گله ن سون ايكي يوز ايلده، باشقا بير ديل، روسجانين آغير ائتگيسي آلتينا گيرميشدير. قوزئي آزربايجاندا ايدي (هئچ) بير ده ييشيكليك و دوزه لتمه يه اوغرامادان گٶركول (ادبي) و توغرالي (رسمي) ديل اولاراق تابلانان (قبول ائديله ن) ديل، ايشته بو قيسير-قارما ديلدير. بو دوروم، گونئي´ين، فارسلارين بويوندوروغوندان قورتولدوقدان سونرا، ايران اركله تينين (دٶولتينين) باسقيلاري ايله يارانماقدا -ياراديلميش اولان اويدورما "آزري-فاذري"ني اٶز گٶركول (ادبي) و يازي ديلي دييه تابلاماسينا (قبول ائتمه سينه) بنزه ر. آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) يئرينده (حاقلي) اولاراق بو عئيبه جه ر ديله "توركجه" يئرينه "آزربايجانجا" دئييرلر. بيزجه بو آدلانديرما اولدوقجا دوغرودور، اوچرا (زيرا) بو ديلي توركجه آدلانديرماق، توركجه يه گوجه م (ظولم) و سايقيسيزليق اولاردي. گئرچه كده گونئي آزربايجان و ايراندا تورك بودونونون (خالقينين) قونوشدوغو و بورادا بيچيمله نمكده اولان يئنيجيل (مودئرن) و چاغداش (موعاصير) گٶركول (ادبي) ديليني "توركجه" آدلانديرماسي، بو ديلين آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) گٶركول (ادبي) ديلي اولان "آزربايجانجا"دان آيريق (فرقلي) اولدوغونون ان چارپيجي و ان گٶزه ل بير قانيتيدير (ثوبوتودور).

آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) ايشله ديله ن گٶركول (ادبي) ديل و اورادا وار اول[ماي]ان ديل آنلاييشي، گونئي آزربايجان و ايران توركلويونه اولگو و تمل آلينماماليدير. اٶزه لليكله گٶركول ديل و سٶز داغارجيغي قونولاريندا، آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) گٶركول ديلي - اوندان يارارلانماق گره كدييينه رغمن- گونئي اوچون تك تمل و قايناق دييه گٶرولمه مه ليدير. اٶته ياندان، گونئيده بو پيچين ديلين ايران و گونئي آزربايجان´ين گٶركول و يازيلي ديلي اولماسيني ساوونان و تبليغ ائده ن روس وورقونلاري و توتوجولارلا دا اردم ساواشيمي آپاريلماليدير.

آزربايجان جومهورييتينده يئنيجيل (مودئرن) ديل آنلاييشي يوخدور

آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) تورك ديلينين دوشدويو آجيناجاقلي دورومونون ندنلريني بئله سيرالايابيله ريك:

١- ديل آنلاييشي اسكيكلييي و ديلين اوزه رينده (حاققيندا) دٶولت يٶنه تگيسينين (سيياستين) اولماييشي: آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) گنه ل اولاراق يئنيجيل (مودئرن) ديل آنلاييشي مووجود دئييلدير و اٶزه لليكله اركله ت (دٶولت)، ديلين قورونماسي و گليشديريلمه سي، يئنيجيلله شديريلمه سي، چاغداشلاشديريلماسي و ديرگيلي (جانلي) بير وارليق اولاراق، اولاناق-يئته نه كلرينين چئشيتله نديريليب چوخالديماسي ايله ايلگيلي هر هانسي بير يئكه تاساري (مستر پلن) و يٶنه تگييه (سيياسته) يييه (صاحيب) دئييلدير.

٢- ديلين آديني ده ييشديرمك: آزربايجاندا روس سٶمورگه چيلييينين (كولونيياليسمينين) ييخيجي ائتگيسينين ان آچيق ايزيني، اوراداكي بودون (خالق) و ديلين "تورك" و "توركجه"دن، قوندارما "آزربايجان" و "آزربايجانجا"يا –اٶزو ده كٶنوللو اولاراق ده ييشديريلدييينده گٶره بيله ريك. آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) بيزيم ديلين توركجه اولدوغو و توركجه نين ده بيزيم ديل اولدوغو دوشونجه و اينانجي، ايدي (هئچ) بير واخت اوره كلرده و بئيينلرده كٶك سالابيلمه ميشدير. ايشته توركييه بودونونون (خالقينين) ديليني آزربايجان خالقينين ديلينه "يابانجي" سانان آنلاييش دا، بو سٶمورو (كولونييال) سايريليغين باشقا بير بليرتيسيدير. (آزربايجان و توركييه جومهورييتلرينده خالقين قونوشدوغو ديللر، ان آزيندان ديل بيليمي باخيميندان ايكي آيري ديل يوخ، بير ديلين ايكي اولدوقجا ياخين لهجه سيدير). بو آچيدان فارس سٶمورگه سي (كولونيياليسمي) بويوندوروغو آلتيندا ياشاماسينا رغمن، قوندارما "آذري" و "آذريجه" آدلاريني منيمسه مه يه ن، بلكه اونلارا وار گوجو ايله تپگي گٶسته ره ن گونئي آزربايجان، اٶز باغيلسيز (موستقيل) اركله تي (دٶولتي) و يوزلرجه آكادئمي، اينستيتوت و ... يه يييه (صاحيب) اولان قوزئي آزربايجاندان، بو آچيدان داها ايره ليده و اولوسال (ميللي) كيملييينه باغليراق دورومدادير.

٣- ديلدن اٶزگون توركجه سٶزلري ديشلاما: آزربايجانجا ديلينده ديليميزده وار اولان مينلرجه اٶزگون توركجه دئگييه (كلمه يه)، اٶزباشيناليقلا بايري (آرخاييك) دامقاسي وورولموش، بونلار يازيلي و دانيشيق ديللريندن ديشلانميشدير. بو ياخلاشيملا دا اٶزلري دئميشكن "بو قده ر زنگين ديليميزي ميسكين گونه ساليبلار (بو دنلي وارسيل ديليميزي، يوخسول گونه ساليبلار)". گلينه ن بوگونكو دوروم، آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) يازارلارين چوخونون، اٶز يازيلاريني توپلامي ١٠٠-٤٠٠ كلمه ني گئچمه يه ن سيسقا بير سٶز داغارجيغي كٶمه يي ايله – بونون دا يوزده دوخساني فارسجا-عربجه-روسجا سٶزلردن اولوشماقدادير- يازمالاريدير. اٶته ياندان آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) توركجه قوراللاري تملينده (اساسيندا) يئني دئگي (نئولوژيسم) تٶره تمه سوره جي دوردورولموش و اونون يئرينه آراسيرا فارسجا اكلردن كٶمك آلاراق، يئني سٶزلر تٶره تمه يولو منيمسه نميشدير. تٶره ديله ن بئله نچي يئني سٶزجوكلرين اٶنه ملي بٶلومو ايسه، ديل بيلگيسي باخيميندان يانليشليقلارلا دولودور.

٤- فارسجا ائتگيسيني قوروماغا چاليشماق: آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده)، اورتاچاغ آزربايجان سئچگينلرينين آليشقانليقلارينين داواميندا، هله ده فارس ديلي و گٶرك سٶزونه (ادبيياتينا) قارشي بير چئشيد وورقونلوق (حئيرانليق) دويقوسو و آشاغيليق قارماشاسي (كومپلئكسي) واردير. اونلارا گٶره ديليميزده فارسجا كلمه، تركيب و حتتا ديل بيلگيسي قوراللاريني ايشله تمك، بير چئشيد آيدينليق، سويلولوق و يوكسه كليك بليرتيسيدير. گونئي´ين ترسينه، آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) دوغرودان فارس كولونيياليسمي و اوراداكي ديل ده فارس ديلي طرفيندن يوخ ائديلمه تهلوكه سي ايله قارشي قارشييا قالماميشدير. بو ايسه اونلارين فارسجانين ديليميز اوزه رينده كي اولومسوز ائتگيلرينه، ووردوم دويماز داورانمالارينين، حتتا فارسجا كلمه لر و ديل بيلگيسي قوراللاريني اٶزلرينينكي سانمالارينين باشقا بير ندنيدير.

٥- روسجا ائتگيسيني قوروماغا چاليشماق: سٶزسوز گئچميشده روس ديلي، گٶرك سٶزو (ادبيياتي) و اويقارليغينين، آزربايجان´ين چاغداشلاشما، يئنيجيلله شمه، بوندالي (سئكولار) و ائلده مله شمه (لاييكله شمه) و باتييا ياخينلاشماسيندا اٶنه ملي يارار و پايي اولوبدور و گله جكده ده اولاجاقدير. آنجاق بو گئرچه ك، ديليميزين روس ديلي طرفيندن ائليك اولونماسي (ايستيلا ائديلمه سي) گره كدييي آنلامينا گلمه ز. ايكي يوز ايله ياخين روس كولونيياليسمي آلتيندا ياشاماق، آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) سئچگينلري آراسيندا، ديليميز، آبئجئميز (اليفباميز) و گٶرك سٶزوموز (ادبيياتيميز) اوزره رينده، روس ائتگيسيني قوروما و ياشاتماغا چابالايان يئرلي بير توپارين (زومره نين) يارانماسينا ندن اولموشدور. بوگون آزربايجاندا بودونوموز (خالقيميز) و ديلينين ميللي-تاريخي آدلاريني "تورك" و "توركجه"دن "آزربايجان" و "آزربايجانجا"يا ده ييشديرمه يي ساوونانلار، ايشته بو روس كولونيياليسمينين يئرلي قالينتيلاريديرلار.

آزربايجانجانين سورونلاري

يوخاريدا سيرالانان ندنلردن دولايي، گونوموزده آزربايجانجا و يا آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) ايشله ديله ن گٶركول (ادبي) ديل، بير چوخ يٶندن سورونلو، اولدوقجا يئته رسيز و حتتا اٶلوشگه مه يه اوز توتموش بير ديلدير. بو سورونلار و اونلارا ايريم (ديققت) يئتيرمه مه و ديلله ايلگيلي گنه ل اولاراق ايدي (هئچ) بير يٶنه تگي (سيياست) و آنلاييشا يييه (صاحيب) اولماماق، اوراداكي دورومو داها دا آغيرلاشديرميشدير. آنيلان سورونلو يٶنلري بئله سيرالايابيله ريك:

١- آبئجئ (اليفبا) سورونلاري
٢- يازيم (اورتوقرافي) سورونلاري
٣- ديل بيلگيسي سورونلاري
٤- سٶز داغارجيغي سورونلاري

بو سورونلارين چٶزوم يوللارينا قيسساجا توخونماق ايسته رسه ك:

١- آبئجئ (اليفبا) اسكيكليكلري گئده ريلمه ليدير: نازال "نñ "، نوقطه لي "كķ "، و "´" آپاستروف ايمي (ايشارتي) آبئجئيه (اليفبايا) آرتيريلمالي، "اوزون آ" سسي يازيدا ايشله ديلمه ليدير
٢- روس يازيميني اٶلچوت آلما آليشقانليغي بيراخيلمالي، يازيم يانليشليقلاري دوزه لتيلمه ليدير
٣- فارسجا سٶزجوكلرين سٶز داغارجيغينا گيرمه سي دئنه تيم (كونترول) آلتينا آلينمالي، اسكي توركجه و چاغداش لهجه لريميزده وار اولان سٶزجوكلر گنه گٶركول (ادبي) ديله قازانديريلمالي، سٶزجوك تٶره تمه سوره جي يئيندن باشلاديلماليدير، ...
٤- ديليميزده ايشله ديله ن فارس ديل بيلگيسي قوراللارينين، اٶزه لليكله ادات، اك و ... نين (به، كه، تا، -كار، -گر، -پرست، -پرور، -شوناس، -خانا، -پرور، -بين...) قوللانيلماسي بوتونويله دوردورولماليدير.

آشاغيدا آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) "آزربايجانجا" آدلانان گٶركول (ادبي) ديلينده وار اولان بير سيرا يانليشليقلار سيرالانميش و توركجه ده كي دوزگون قارشيليقلاري ديرناق آراسيندا (پارانتئز ايچينده) وئريلميشدير.

==========================================
آبئجئ (اليفبا) سورونلاري
==========================================

١- آزربايجان و توركييه بودونجلارينين (جومهورييتلرينين) لاتين آبئجئلري، گونئي´ده گٶزو قاپالي اولاراق تابلانمامالي، بو ايكي اٶلكه نين دئنه ييملريندن (تجروبه لريندن) يارارلاناراق، ايران و گونئي آزربايجان توركلويونه داها دوزگون، داها منطيقلي و داها اسكيكسيز بير آبئجئ (اليفبا) دوزه نله نيب ياراديلماليدير. اولوشدورولاجاق يئني لاتين آبئجئ، آزربايجان توركلرينين بوتون آلت قوروپلاريني – ايران´ين قوزئي باتيسي (گونئي آزربايجان)، ايران´ين گونئيي (قاشقاي يورد)، ايران´ين قوزئي دوغوسو (آفشاريورد) و عيراق توركمان اوجقاراوباسيني -قاپساياجاق بيچيمده تاسارلانيب دوزه نله نمه ليدير. اوندان سونرا دا گونئي آزربايجان و ايران توركلرينين لاتين آبئجئسي، سوره كلي اولاراق گٶزدن گئچيريلمه لي و يالنيز تورك ديلينين اٶزه لليك و گره كسينيملري تملينده گليشديريلمه ليدير.

٢- آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) يئني لاتين آبئجئسينه گلينجه، بو اليفباداكي سورونلار، بيچيكلرين (حرفلرين) يانليش سيرالانماسي، نازال "ن"، "نوقطه لي "ك" بيچيكلري (حرفلري) و "آپاستوروف" ايمينين (ايشارتينين) اولماييشي، و يازاركن "اوزون آ" سسينين ايشله ديلمه مه سي اولاراق اٶزه تله نه بيله ر. گونئيين لاتين اليفباسيندا بو اسكيكليك و يانليشليقلارين دوزه لديلمه سي گره كليدير:
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

آبئجئ سيرالاماسي: آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) ١٩٩١ ايلينده لاتين آبئجئسينه گئچيشي تيكه ل (قيسمي) اولموشدور، بئله كي لاتين كاراكتئرلر تابلانميش (قبول ائديلميش) آنجاق كاراكتئرلرين سيراسي هله ده روس-كيريل آبئجئسينده اولدوغو تكيندير. بو اليفبادا بوتون لاتين كٶكه نلي آبئجئلرين ترسينه، "خ" حرفينين يئري، اليفبانين سونلاريندا "و" حرفيندن سونرا دئييل، اليفبانين باشلاريندا "ه" حرفيندن سونرادير. هابئله "ق" حرفي "پ" حرفيندن سونرا دئييل، اليفبانين اورتاسيندا "ك" حرفيندن سونرا گلير:
Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Xx, Iı, İi, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz
بو ندنله آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) آبئجئسي گئرچه كده ياري لاتين (حرفلرين بيچيمي)-ياري كيريل (حرفلرين دوزولوشو) و يا قارما (هيبريد) بير آبئجئدير. بو ايسه اٶزه لليكله سٶزلوك و بيلگي سايار اورتاملاريندا سٶزلرين دوزولوشونده جيددي سورونلار ياراديب اونلاري آلت اوست ائده ره ك قوللانيلماز حالا گتيرير. بو اوزدن گونئيده لاتين آبئجئسينده بيچيكلرين (حرفلرين) سيرالاماسي آزربايجان جومهورييتينده اولدوغو كيمين دئييل، اولوسلارآراسي لاتين بيچيكلري سيرالاماسينا اويوملو اولماليدير:

گونئي آزربايجان-ايران توركلويونون بوتونله شديريلميش لاتين آبئجئسي (اليفباسي):
اوتوز دٶرد بيچيك (حرف) و بير ايم (ايشارت)

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ķķ, Ll, Mm, Nn, Ññ, Oo, Öö, Pp, Qq, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Xx, Yy, Zz, ‘

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"نازال ن" (نگ Ññ) حرفينين اولماييشي: "نازال ن" (ڭ، نگ، كاف-ي توركي، كاف-ي نوني، نون غنه) توركلره اٶزگو بير سسدير. ان اسكي چاغلاردان بري گونوموزه گليب اولاشميش اولان بو سس، ديليميز و خالقيميزين اسكي تورك و توركلره باغلي اولدوغونون ان ساغلام قانيتلاريندان بيريدير. گئچميشده "ڭ" ايله گؤسته ريله ن بو سس٬ چاغداش عرب كؤكلو تورك اليفباسيندا "نگ" بيچيمينده گؤسته ريلير. آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) يئني لاتين اليفباسيندا ايسه ديليميزده وار اولان "نگ" سسيني قارشيلاياجاق ايدي (هئچ) بير حرفه يئر وئريلمه ييبدير. اويسا (حالبوكي) بو بيچيك (حرف) موساوات دٶنه مي و سونراسينداكي لاتين آبئجئسينده اٶز يئريني آلميشدي. آيريجا "نگ" حرفي ان اسكي و اسكي توركجه٬ حتتا سومئر كيمي پروتوتورك ديللرده٬ هابئله تورك گٶركول (ادبي) و كٶكله شيك (كيلاسيك) متينلرده و آزربايجان توركجه سينين بير چوخ چاغداش لهجه سينده اٶزه لليكله كندلر و اويماقلار آراسيندا ايشله كدير. (ايران´ين گونئيينده قاشقاي٬ گونئي آزربايجان´ين ساوه و سولدوز٬ قوزئي آزربايجان´ين قازاخ٬ قاراباغ٬ گنجه٬ آيريم٬ نوخا٬ زاقاتالا٬ قاخ٬... خوراسان´ين سرولايت٬ بام صفي آباد٬ جلگه رخ٬ گريوان٬ بجنورد٬ جوين جغتا٬.... لهجه لرينده). دولاييسي ايله، ان اسكي و اسكي توركجه بتيكلرين (متينلرين) يازيب اوخوماسيني و تورك ديلينين ايران و آزربايجانداكي چاغداش لهجه لرينده يارانان گٶركول (ادبي) و فولكلور ياپيتلارينين ثبت و اوخونوشونو آسانلاشديرماق و ايريمله شديرمك (دقيقله شديرمك) اوچون٬ ñ بيچييينين گونئي´ين لاتين آبئجئسينه آرتيريلماسي گره كليدير.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"نوقطه لي ك" (Ķķ) حرفينين اولماييشي: ديليميزده قالين و اينجه اولماق اوزره ايكي آيري "ك" سسي واردير. بونلار "كادرĶadr " و "كندKənd " كلمه لرينده اولان سسلردير. قالين و يا نوقطه لي "ك" سسي باشدا آوروپا ديللري اولماق اوزره يابانجي كلمه لرده ايشله ديلير. بو سسلر آراسيرا (بعضن) كلمه لره آيريق (فرقلي) آنلاملار وئريرلر، اٶرنه يين اينجه "ك" ايله سٶيله نه ن كولا-Kola كيچيك باغ ائوي آنلاميندا، و قالين "ك" ايله سٶيله نه ن كولا-Ķola بير ايچه جه ك (كوكاكولا) آديدير. آزربايجان جومهورييتي يئنيجيل (مودئرن) لاتين آبئجئسينده ديليميزده وار اولان بو ايكي فرقلي "ك" سسي تك بير بيچيكله (حرفله) گٶسته ريلير. بو ايكي آيريق سس آزربايجان توركجه سينده وار اولدوقلارينا گٶره، كسينليكله لاتين آبئجئئميزده اٶز آيريجا يئرلريني تاپماليديرلار.

Kk: Börk, Buradakı, Kakıl, Kamaş, Kağaz, İki, Kəleybər, Kənd, Kərəm, Kilim, Kişi, Kola, Kor, Kosa, Kömək, Kömür, Küçə, Küt, Ördək, Təkər, Üzük
Ķķ: Aķord, Doķtor, Ķabinet, Ķadr, Ķanada, Ķarmen, Ķazino, Ķolombiya, Ķomando, Ķontrol, Ķosmos, Ķuçuq, Ķulub

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

اوزون آ â حرفينين يازيدا ايشله ديلمه مه سي: چاغداش توركجه ده، تورك كٶكه نلي سٶزجوكلرده اوزون "آ" سسي يوخدور، آنجاق بو سس يابانجي سٶزجوكلر اٶزه لليكه فارسجا و عربجه دن ديليميزه گيرميش كلمه لرده واردير و ديليميزده ده تايينجا (عئينن) ايشله ديلير. آزربايجان´ين يئني لاتين آبئجئسينده ايسه اوزون "آ" حرفي و سسينين وارليغي تابلانماميش (قبول ائديلمه ميش) و بونا اك اولاراق يازيلي ديلده ده بو بيچيك (حرف) ايشله ديلمير. اٶرنه يين "نامينهnâminə " كلمه سي "اوزون آ" ايله سٶيله ندييينه رغمن، "قيسسا آ" ايله (naminə) يازيلير. (ديليميزده بو فارسجا كلمه ني ايشله تمه يه گره ك يوخدور. اونون يئرينه توركجه "آديناadına " كلمه سي ايشله ديله بيله ر). اويسا (حالبو كي) توركييه ده اولدوغو كيمي، آبئجئده آيريجا گٶسته ريلمه سه ده، اوزون "آ" دان ان آزيندان يازيدا، اٶزه لليكله اسكي و كٶكله شيك (كيلاسيك) متينلرده يارارلانماق گره كير.

بو ايكي آيري "آ" سسي بير سيرا دوروملاردا كلمه لره آيريق (فرقلي) آنلاملار يوكله يه بيلير: آسانasan (آسماق مصدريندن)، آسان âsân (فارسجا راحات آنلاميندا)؛ بالاbala (كيچيك)، بالاbâlâ (فارسجادان، يوخاري آنلاميندا)؛ آلامalam (آلماق مصدريندن)، آلامâlâm (عربجه دن، دردلر آنلاميندا)؛ يارyar (يارماق مصدريندن)، يارyâr (فارسجادان، يولداش آنلاميندا)، آزارazar (توركجه آزماق مصدريندن)، آزار âzâr (فارسجا اذيت آنلاميندا)، ....

آيريجا آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) يازيميندا، فارسجا و عربجه كٶكه نلي آدلارداكي "اوزون آ" سسلري ده يانليشليقلا توركجه "قيسسا آ" ايله گٶسته ريلير: بابك (Bâbək يئرينه Babək)، عاديل (Âdil يئرينه Adil)، جاويد (Câvid يئرينه Cavid )، هادي (Hâdi يئرينه Hadi)،...

باشقا اٶرنه كلر (پارانتئز ايچينده كيلر دوغرو يازيليش، پارانتئز ديشينداكيلار آزربايجان جومهورييتينده كي يانليش يازيليشدير):

adət (âdət), adi (âdi), Adil (Âdil), alam (âlâm), ali (âli), аlim (âlim), asan (âsân), azar (âzâr), Babək (Bâbək), bala (bâlâ), Cavid (Câvid), dahi (dâhi), Hadi (Hâdi), halə (hâlə), kafi (kâfi), naminə (nâminə), tabe (tâbe), vasitə (vâsitə), yar (yâr)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

آپاستروفون Apastrof (كسمه نين) اولماييشي: آزربايجاندا تابلانان (قبول ائديله ن) لاتين آبئجئسينين ان بٶيوك اسكيكليكلريندن بيري ده آپوستروف (كسمه) ايمينه (ايشارتينه) يئر وئرمه مه سيدير. بو ايسه ديليميزين يازيميندا چوخ بٶيوك قارقاشا و پيرتلاشيقليغا يول آچماقدادير.

كلمه ايچينده: اٶرنه يين بو آبئجئده آشاغيدا گٶسته ريله ن ايكيلي كلمه لر عئيني بيچيمده (شكيلده) يازيلير، اويسا (حالبوكي) بونلارين آنلاملاري و دوغرو يازيليشلاري بوتونويله آيريقدير (فرقليدير):

bədən (بدن)-bə’dən (بعدا); bəzən (، توركجه بزه نمك مصدريندن بزه ن)-bə’zən (بعضا); ələm (علم، الم)-ə’ləm (اعلم، داها بيلگيلي), əza (عزا)-ə’za (اعضا), mədəni (مدني، اويقار آنلاميندا)-mə’dəni (معدني); məlul (ملول)-mə’lul (معلول); mən (من)-mən’ (منع); mərəz (مرض)-mə’rəz (معرض), təmir (تمير، دميرين اسكي سٶيله نيشي)-tə’mir (تعمير), tən (تن)-tə’n (طعن); tənə (تنه)-tə’nə (طعنه)

باشقا اٶرنه كلر (پارانتئز ايچينده كيلر دوغرو يازيليش، پارانتئز ديشينداكيلار آزربايجان جومهورييتينده كي يانليش يازيليشدير):

bədən (bə’dən), bəzən (bə’zən), bəzi (bə’zi), dava (dâ’va), dəvət (də’vət), edam (e’dam), élan (e’lan), etina (e’tina), etibar (e’tibar), etibarən (e’tibarən), etiraf (e’tiraf), etiraz (e’tiraz), ezam (e’zam), əla (ə’la), istеdаd (iste’dad), istefa (iste’fa), löbət (lö’bət), meyar (me’yar), məbəd (mə’bəd), mədəni (mə’dəni), məlul (mə’lul), məlum (mə’lum), məlumat (mə’lumat), məmur (mə’mur), mən (mən’), mənа (mə’na), mənalı (mə’nalı), mənəvi (mə’nəvi), məni (mə’ni), məsud (məs’ud), mərəz (mə’rəz), mərifət (mə’rifət), məruz (mə’ruz), məruzə (mə’ruzə), məşəl (məş’əl), məyus (mə’yus), məzun (mə’zun), möcüz (mö’cüz), mömin (mö’min), mötəbər (mö’təbər), nəşə (nə’şə), səy (sə’y), sürət (sür’ət), şer (şe’r), şöbə (şö’bə), tabe (tabe’), təbir (tə’bir), təcili (tə’cili), təlim (tə’lim), təmin (tə’min), tə’minat (təminat), tən (tə’n), tənə (tə’nə), təsir (tə’sir), tətil (tə’til), təxir (tə’xir), təyin (tə’yin), yəni (yə’ni)

كلمه سونوندا: آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يئني آبئجئده كسمه ايمي (آپوستروف ايشارتي) اولماديغيندان دولايي، اٶزه ل آدلار و اونلاردان سونرا گله ن بير سيرا اكلر بيتيشيك بيچيمده (شكيلده) يازيلير و بو دا يانليش آنلاملارا يول آچير. اٶرنه يين بو اليفبايا گٶره ايكي آيريق (فرقلي) آنلامي اولان "بابك´يBabək’i " (بابك´ي اٶلدوردولر) و "بابكيBabəki " (بابك´ه منسوب، بابك´ه باغلي)، "علي´نيƏli’ni " (علي´ني گٶردوم) و "الينيəlini " (اليني توتدوم)، "تبريزي Təbrizi" (سوي آدي) و "تبريز´يTəbriz’i " (تبريز´ي اٶزله ديم) كلمه لري عئيني بيچيمده (شكيلده) يازيلير.

==========================================
يازيم سورونلاري
==========================================

گٶروله جه يي كيمي، آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمداكي سورونلارين بٶيوك بٶلومو، بو يازيمدا توركجه نين ياپيسي و گره كسينيملري يئرينه، روسجا يازيميني تمل (اساس) آلماقدان قايناقلانماقدادير.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

كلمه باشينداكي "ايı " لار: آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا كلمه باشينداكي بير سيرا "ايı "لار روسجانين ائتگيسي ايله، "ايi " اولاراق يازيلير. بو بوتونويله يانليش بير توتومدور:

işıq (ışıq), ildırım (ıldırım), ilxı (ılxı)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

كلمه باشيندا گتيريله ن ايكي،اوچ آزي (يا دا) دٶرد اونسوز: توركجه ده ايدي (هئچ) بير كلمه ايكي سسسيزله باشلاماز. آنجاق آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا اٶزه لليكله كلمه نين باشيندا -گتيريلمه مه سي گره كدييي حالدا- ايكي حتتا اوچ اونسوزون گتيريلمه سي كيمي بوتونويله يانليش اولان دوروملارلا قارشيلاشيريق:

Avstriya (Avusturya), konfrans (ķonferans), plаn (pılan), plov (pilov, pılav), prinsip (pirinsip), prioritet (piriyoritet), problem (pıroblem), proqram (pıroqram), qrаmmаtik (qıramatik), qrup (qurup), Rzа (Rıza), srağa (ısrağa), stəkan (istəkan), strateji (istirateji), struktur (ısturuktur), Tbilisi (Tibilisi), Nyu-York (Niyu York), Vyana (Viyana), Хristiаn (Xırıstiyan)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"آa " و "ايi " حرفلري يان يانا گتيرمك: آزربايجان بودونجونون (جومهورييتنين) تابلاديغي (قبول ائتدييي) يازيمدا (اورتوقرافيده)، روس يازيمينا اوياراق، آرخا آرخايا گله ن "ايi " و "آa " لارلا قارشيلاشيريق. اويسا (حالبوكي) بونلارين آراسيندا كسينليكله بير "يy " حرفي آرتيريلماليدير (يابانجي اولان بو كلمه لرين چوخونون ديليميزده توركجه قارشيليغي وار اولدوغوندان، اونلاري ايشله تمه يه گره ك يوخدور):

аid (âyid), auksioner (aķsiyoner), biоqrаf (biyoqraf), dair (dâyir), dialekt (diyalekt), dialoq, (diyaloq), diaspor (diyaspor), fiasko (fiyasķo), funksioner (funķsiyoner), institusional (institusiyonal), İordaniya (İyordaniya), kаinаt (kâyinat), konfedensial (ķonfedensiyal), konvension (ķonvensiyon), material (materiyal), media (mediya), nail (nâyil), potensial (potensiyal), prioritet (piriyoritet), prоfеssiоnаl (pırofesiyonal), radiasiya (radiyasiya), region (regiyon), social (sosiyal), tualet (tuvalet), variant (variyant), vəsait (vəsayit), zəif (zəyif), Xətai (Xətâyi)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يانليشليقلا قوشالانان بيچيكلر (حرفلر): آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا، روس قايناقلي كلمه لرده كي قوشا بيچيكلر (حرفلر) تورك ديليميزين يازيميني پوزماق باهاسينا اولسا دا، تايينجا (عئينن) قورونور. اويسا (حالبوكي) توركجه يازيميندا (اورتوقرافيسينده) بونلار كسينليكله تك بير بيچيك (حرف) اولاراق گٶسته ريلمه ليديرلر، اوچرا (چونكو) تك سسله سٶيله نيرلر (يابانجي اولان بو كلمه لرين چوخونون ديليميزده توركجه قارشيليغي وار اولدوغوندان، اونلاري ايشله تمه يه گره ك يوخدور):

akkord (aķord), assambleya (asambleya), assosiasiya (asosiyasiya), attaşe (ataşe), brüssel (Bürüsel), dollar (dolar), effektiv (efektiv), intellektual (inteleķtual), klassik (ķılasik), kollektiv (ķolektiv), komissar (ķomisar), komissiya (ķomisiya), korrupsiya (ķorupsiya), lobbi (lobi), missiya (misiya), professor (pırofesor), prosse (pırose), qrammatik (qıramatik), rejissor (rejisor), repressiya (represiya), sessiya (sesiya), ssenari (senari), terror (teror)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

تيره نين (-) يانليش قوللانيلماسي: آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا، تيره ايمي (دئفيس ايشارتي) چوخ گئنيش بير شكيلده و چوخ واخت دا گره كسيز يئره قوللانيلماقدادير:

١- تيره ني آد تاملامالاريندا (ايضافي تركيبلرده) يانليش قوللانماق: آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) يازيميندا٬ "اي-i" سسي وئره‏ ن فارسجا سؤز بيرله ¬شمه ¬لرينده¬ كي كسره، ايلك كلمه‏ يه ياپيشديريليب و اوندان سونرا بير " – " ايمي (ايشارتي) آرتيريلاراق ايكي كلمه بير بيرينه بيتيشيك يازيلير (tərzi-hərəkət). بو منطيق باخيميندان يانليش اولماقلا بيرليكده، اوزون بير تركيبين تٶره ديلمه سينه ندن اولور. بو سورون اؤزه ¬لليكله سؤز بيرله¬ شمه‏ نين ايكيدن آرتيق كلمه‏ دن اولوشدوغو واختلار، اٶرنه يين (مثلن) "پنبه-داغ-جونونpənbeyi-daği-cunun، تاريخ-آل-عثمانtarixi-ali-osman" سؤز بيرله ¬شمه¬ لرينده اولدوغو كيمي، اؤزونو داها دا گؤركسوز و قاباريق بيچيمده گؤسته ¬رير. بو يٶنته م يانليشدير و آد تاملامالارينداكي (ايضافت تركيبلرينده) كي كلمه لر بيربيرينه بيتيشك يازيلماماليديرلار، آيريجا تيره ايلك كلمه و اوندان سونرا گله ن –ي آراسينا آرتيريلماليدير:
bərgi-gül (bərg-i gül), həddi-buluğ (hədd-i buluğ), nəzmi-nazik (nəzm-i nâzik), nöqteyi-nəzər (nöqte-yi nəzər), pənbeyi-daği-cunun (pənbe-yi dâğ-i cunun), qeyri-adi (qeyr-i âdi), qeyri-bərabər (qeyr-i bərâbər), qeyri-fars (qeyr-i Fars), sui-istifadə (su-i istifâdə), tarixi-ali-osman (Târix-i Âl-i Osman), tərcümeyi-hal (tərcümə-yi hal), tərzi-hərəkət (tərz-i hərəkət)

٢- تيره ني بيرله شيك كلمه لرده قوللانماق: آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) يازيميندا، بير چوخ يئرده ايشله ديلمه سينه گره ك اولمايان دوروملاردا تيره ايمي (ايشارتي) قوللانيلير.

ola-ola (ola ola), düsüb-düsməyəcəyi (düşüb düşməyəcəyi), edilib-edilməməsi (edilib edilməməsi), bir-biri ilə (birbiri ilə),

٣- قيسسالديلميش آدلاردا گره كسيز تيره ايمي (ايشارتي): آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) يازيميندا بير سيرا سٶزلرين قيسسالديلميش بيچيمينده، سٶزون دوشه ن اورتا بٶلومو يئرينه تيره ايمي (ايشارتي) قويولور، اٶرنه يين "دوكتورdoktor"ون قيسسالديلميش بيچيمي اولان "درdr " يئرينه، "د-رd-r " يازيلير. بو يٶنته م گره كسيز و اويقونسوزدور.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

اٶزه ل آدلاري بٶيوك بيچيكلرله (حرفلرله) باشلاماماق: آزربايجاندا تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا، اٶزه ل آدلار چوخ واخت كيچيك بيچيكلرله (حرفلرله) باشلاديلير. اويسا (حالبوكي) بوتون اٶزه ل آدلارين بٶيوك بيچيكلرله (حرفلرله) باشلاماسي گره كير:

azərbaycan (Azərbaycan), ərəb (Ərəb), fars (Fars), ingilis (İngilis), islаm (İslam), rus (Rus), türk (Türk), türkiyə (Türkiyə)

تاريخي شخصييتلرين آدلارينداكي آشال (روتبه)، تاخماآد (لقب) و بنزه رلري: آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) يازيميندا، تاريخي شخصييتلرين آدلاريندا گله ن ميرزه، شاه، آغا، خان، خانيم و بنزه ري آشال (روتبه)، تاخماآد (لقب) و ... ايكينجي سيرادا گلينجه، كيچيك بيچيكلرله (حرفلرله) يازيلير. اويسا (حالبوكي) بونلار او شخصييتلرين آدلارينين بير بٶلومودورلر و بٶيوك بيچيكلرله (حرفلرله) يازيلمالاري گره كير:

Abbas mirzə (Abbas Mirzə), Nadir şah (Nâdir Şah), Abbasqulu ağa (Abbasqulu Ağa), Fətəli xan (Fətəli Xan), Heyran xanım (Heyran Xanım)

تاريخي شخصييتلرين آدلاريني فارسجا يازما آليشقانليغي: آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) گٶركول ديلينده، بير سيرا تاريخي شخصييتلرين آدلاري فارس بيچيمي تمل آليناراق و يانليش يازيلير. اٶرنه يين "بابك" آدي، "اوزون آ" ايله سٶيله نيب "قيسسا آ" ايله يازيلير. اويسا فارسجا كٶكه نلي بابك آدينين دوغرو يازيليشي – سٶيله ندييي كيمي- "اوزون آ" ايله اولماليدير. (بو آدين توركجه سي "باي بك"دير). هابئله تورك خاقان، اركله ت (دٶولت) و سوي سوپلارين (سولاله لرين) چوخونون آدي دا فارسجا بيچيمي ايله يازيلير. اٶرنه يين سلجوقي (سلجوقلو يئرينه)، غزنوي (غزنه لي يئرينه)، سبكتكين (سو بك تيگين يئرينه)، ....

Babək (Bâbək, Baybək), Еlхаni (Elxanlı), Səboktəkin (Sübək Tigin), Səlcuqi (Səlcuqlu), Qəznəvi (Qəznəli)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يانليش يازيلان جوغرافي آدلار: آزربايجاندا ايشله ديله ن يازيمدا (اورتوقرافيده) روس ديلينده كي بيچيملره باغلي قالماق نده ني ايله، چوخو زامان جوغرافي آدلارين يانليش يازيلديغيني گٶروروك. آدلارين يانليش يازيليشي، تورك كٶكه نلي و يا آزربايجان جوغرافي آدلاريندا دا گٶرولور:

Bolqarıstan (Bulqarıstan), Musеl (Musul), Qəzza (Qəzzə), Urmiyа (Urmu), Yerevan (İrəvan)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

قيسسالديلميش آدلاردان سونرا آرا وئرمه مك: آزربايجاندا تابلانميش (قبول ائديلميش) يازيمدا قيسسالديلميش آدلاردان سونرا گله ن نوقطه و اوندان سونراكي كلمه آراسيندا آرا (فاصيله) وئريلمير. بو يانليشدير و قيسسالديلميش كلمه ني گٶسته ره ن بيچيكدن (حرفدن) سونرا گله ن نوقطه ايله اوندان سونراكي كلمه آراسيندا بير آرا وئريلمه ليدير:

A.Əmrahoğlu (A. Əmrahoğlu), Ə.Sеyidоv (Ə. Sеyidоv), H.Əhmədоv (H. Əhmədоv), N.Mоllаyеv (N. Mоllаyеv)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"قq "لري "غğ " يازيب سٶيله مك: آزربايجان گٶركول (ادبي) ديلينده فارس سس بيليمي (فونئتييي) ائتگيسي ايله، "قq "لرين بير چوخو يانليش اولاراق "غğ " شكلينده سٶيله نير و يازيلير:

Kаşğаri (Ķaşqarlı), sayğı (sayqı), sorğu (sorqu), uyğun (uyqun), Uyğur (Uyqur), vurğu (vurqu)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"كk "لري "هh " و يا "يy "، "قq "لري "خx " اولاراق سٶيله مك: آزربايجان گٶركول (ادبي) و اٶزه لليكله سٶزه ل ديلينده كلمه سونونداكي "كk "لرين چوخو "هh " و يا "يy " اولاراق سٶيله نير. اٶرنه يين ائتمه يetməy (ائتمكetmək يئرينه)، يوكسه هyüksəh (يوكسه كyüksək يئرينه)، بيلمه ريهbilmərih (بيلمه ريك bilmərik يئرينه)، گلديهدن سونراgəldihdən sonra (گلديكدن سونراgəldikdən sonra يئرينه)، ائله مه ليييهeləməliyih (ائيله مه ليييكeyləməliyik )، ماراخmarax (ماراقmaraq يئرينه)..... بو ايسه گٶركول (ادبي) ديلي يئره ل آغيزلار دوزئيينه چكه ره ك، اونو سون درجه گٶركسوزله شديرير (چيركينله شديرير).

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

بيله شيك ائيله ملري (مورككب فئعللري) آرالي يازماق: آزربايجان يازيميندا "-بيلمك" يارديمجي ايئله م-اكي ايله اولوشدورولان بيله شيك ائيله ملر (مورككب فئعللر) آرالي يازيلير. بو يانليشدير اوچرا (چونكو) آرالي يازيلان "بيلمك" ائيله مي (دانستن) آنلاميندادير، اويسا (حالبوكي) بيله شيك ائيله ملرده كي (مورككب فئعللرده كي) "بيلمك" ائيله مي، اك گٶره ويني اوستله نميش و باجارماق آنلاميندادير. بئله نچي ائيله م-اكلر، توركييه توركجه سينده اولدوغو كيمي فئعله ياپيشيق يازيلماليدير:

ola biler (olabilər), verə bilmir (verəbilmir)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

آوروپا قايناقلي سٶزلرين سونونا گتيريله ن گره كسيز "آa " لار: آزربايجان گٶركول (ادبي) ديلينده روس ديلي ائتگيسي سونوجوندا چوخ ساييدا آوروپا قايناقلي كلمه لرين سونونا "اa " آزي (و يا) "ياya " گتيريلير. بو، گونئي ديلي اوچون تانيش اولمايان دوروم و گره كسيز يوكدور:

akademiya (aķademi), forma (form), formula (formul), norma (norm), partiya (parti),

==========================================
ديل بيلگيسي سورونلاري
==========================================

آزربايجان گٶركول (ادبي) ديلي، ديل بيلگيسي (قيرامئر، نحو) باخيميندان دا فارسجانين آغير ائتگيسي آلتيندادير. بو آغير ائتگي، آزربايجانجانين تورك ديل بيلگيسينه ترس اولان بير چوخ فارسجا نحو ايلكه (قايدا) و قوراللاريني منيمسه مه سينه گتيريب چيخارتميشدير. بو سايريليقلي اولقو اٶزونو فارسجا "كه"، "به" كيمي ايلگه چلرين (اداتين) گئنيش بيچيمده ايشله ديلمه سي، توركجه "مي"نين ايشله ديلمه مه سي، سس اويومونا اويماماق،... كيمي دوروملاردا اورتايا چيخاردير. (بونلارين بٶيوك بير بٶلومو -ديلين يوزلاشماسي، خالقين فارسلاشماسي بليرتيسي اولاراق - گونئيده دانيشيلان لهجه لرده ده گٶرولور):

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا "كي ki" ايلگه چيني (اداتيني) ايشله تمك: آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) يازيلي و سٶزه ل ديلينده فارسجانين آغير ائتگيسيندن دولايي، فارسجا "كه" ايلگه چي (اداتي) اولاغان اوستو گئنيش بير اٶلچوده قوللانيلير. بو ايسه بوتونويله ديليميزين تورك كاراكتئريني پوزور و گٶركول (ادبي) باخيمدان اونا ايلكه ل و گٶركسوز (چيركين) بير گٶرونتو وئرير. توركجه ده فارسجا "كه" ايلگه چينين (اداتينين) ايدي (هئچ) بير يئري يوخدور و قوللانيلماماليدير:

اٶرنه يين: گلديم كي سيزي گٶره مgəldim ki sizi görəm (دوغروسو: سيزي گٶرمه يه گلديمsizi görməyə gəldim )؛ ناظير تكذيب ائتدي كي حاديثه دن خبري يوخدوnazir təkzib etdi ki hadisədən xəbəri yoxdu (دوغروسو: باخان اولايدان خبري اولماديغيني يالانلاديBaxan olaydan xəbəri olmadığını yalanladı )،....

آيريجادا آزربايجانجادا سيخليقلا "كه" ايلگه چيندن (اداتيندان) يارارلاناراق ياپيلميش بير سيرا كيپله شميش (قاليبلاشميش) گره كسيز جومله لر ايشله ديلير. اٶرنه يين "قئيد ائتمك لازيمدير كي، خاطيرلاداق كي ...". ايشله ديليب ايشله ديلمه مه لري آراسيندا ان كيچيك بير فرق اولمايان بو قاليبلاشميش جومله لرين قوللانيلماسي، مطلبي اوزاتماق و گٶركسوزله شديرمكدن باشقا ايدي (هئچ) بير ياراري يوخدور.

Qеyd еtmək lаzımdır ki, Bunu dа xatırladaq ki,

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا "به" ايلگه چيني (اداتيني) يايقين اولاراق ايشله تمك: آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) گٶركول (ادبي) ديلينده، فارسجانين آغير ائتگيسيندن دولايي، فارسجا "به" ايلگه چي (اداتي) گئنيشجه ايشله ديلير:

cürbəcür (türlü, çeşitli), günbəgün (gündən günə), ilbəil (ildən ilə), növbənöv (türlü, çeşitli), tekbetek (təkətək)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا "تا" ايلگه چيني (اداتيني) ايشله تمك: فارسجانين آغير ائتگيسي آلتيندا چابالايان آزربايجانجادا، آراسيرا فارسجا "تا" ايلگه چي (اداتي) ايشله ديلير. اٶرنه يين "tа ХХ əsrin əvvəlinə qədər"، بو جومله نين توركجه سي بئله اولماليدير: "ييرمينجي يوزايلين باشلانقيجينا دك XX inci yüzilin başlanqıcına dək"

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

توركجه كلمه لري يانليش ياپيلاردا ايشله تمك: آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) بير سيرا توركجه كلمه لر، يانليش آنلام آزي (و يا) يانليش ياپيدا ايشله ديلير. اٶرنه يين "ساييsayı " يئرينه يانليشليقلا سايماق ائيله مينين (فئعلينين) امر كيپي اولان "سايsay "؛ "بيلديريbildiri " يئرينه يانليشليقلا ائيله م آدي اولان "بيلديريشbildiriş "، "آزيقazıq " يئرينه يانليشليقلا فارسجا بيچيمي اولان "آذوقهazuqə " و "چاتيشمازليقçatışmazlıq " يئرينه يانليش ياپيلي اولان "چاتيشمامازليقçatışmamazlıq "، "آنماanma " يئرينه تكرارلانمايان دوروملاري بيلديره ن –ايم اكي ايله ياپيلميش "آنيمanım " ايشله ديلير.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

سس اويومو ياساسيني پوزماق: سس اويومو ياساسي، توركجه نين ان تمل ياپي داشلاريندان بيريدير، بو ياسا ايله ديليميزه گيره ن هر يابانجي سٶزجوك، توركجه له شيب بيزيمكيله شير. آنجاق آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) يازيميندا و ديلينده اٶزه لليكله بير سيرا عرب و فارس كٶكه نلي كلمه لرين يازيليش و سٶيله نيشينده ديليميزين سس اويومو ياسا و قوراللاري هئچه ساييلير و گوبودجا پوزولور. سس اويومو ياساسي سوزه ريسيندن گئچمه يه ن بو كلمه لر، گئرچه كده ديليميزي ائليك (ايستيلا) ائدير و توركجه ني او يابانجي ديللرين بويوندوروغو آلتينا سوخور:

büllur (bulur), büruz (buruz), çünki (çünkü), divar (duvar), dosye (dosya), hаzırki (hazırkı), hökumət (hökümət), hücum (hucum), hüquq (huquq), güruh (quruh), lаzımi (lazimi), lüzum (lüzüm), mövcud (movcud), mövhumаt (movhumat), mövzu (movzu), müasir (muasir), müayinə (muayinə), nöqsan (noqsan), nücum (nucum), nüfuz (nufuz), nümayəndə (numahəndə), nümunə (numunə), qürur (qurur), qüsur (qusur), rüsum (rusum), sübut (subut), sükut (sukut), şüur (şuur), ümum (umum), ünvan (unvan), üsul (usul), üsyan (usyan), xüsusi (xususi), хüsusiyyət (xususiyyət)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"مي" سورو ايلگه چيني (اداتيني) ايشله تمه مك: آزربايجان جومهورييتينين گٶركول (ادبي) ديلينده فارس ديلينين آغير ائتگيسي سونوجوندا سورو ايلگه چي (اداتي) اولان "مي" گنه لليكله ايشله ديلمير، ايشله ديلدييينده ده يانليشجا ايشله ديلير:

١- "مي"نين ايشله ديلمه مه اٶرنه كلري: "مي"، حاققيندا سورو سورولان نسنه دن سونرا گلمه ليدير. "سن ده؟Sən də " (دوغروسو: "سن ده مي؟Sən də mi ")؛ "اولاجاق؟Olacaq " (دوغروسو: "اولاجاق مي؟Olacaq mı ")؛ "هاميني چاغيرديز؟ Hamını çağırdız" (دوغروسو: "هاميني مي چاغيردينيز؟Hamını çağırdınız mı? Hamını mı çağırdınız ")

٢- "مي"ني يانليش ايشله تمه اٶرنه كلري: "بيله ريكمي؟ bilərikmi" (دوغروسو: بيله رميييك؟ bilərmiyik) ائيله ملرده ايسه، مصدرين ايلك چكيميندن سونرا گلمه ليدير. ("بيله ر"دن سونرا، "بيلره ريك"دن سونرا دئييل).

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"سا" اكينين يانليش ايشله ديلمه سي: آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) ديلينده، "سا" اكي بير سيرا حاللاردا (روسجانين ائتگيسي و توركجه ديل بيلگيسينه يئته رينجه تانيش اولماماق سونوجوندا) يانليش قوللانيلماقدادير:

"گئديره مسهgedirəmsə " (دوغروسو "گئديرسه مgedirsəm "دير)، "ايچميرسه نسهiçmirsənsə " (دوغروسو: "ايچميرسه نiçmirsən "دير. ايچميرسه ن اٶزو شرطيدير و ايكينجي كز "سا" قوشول (شرط) اكيني آلابيلمه ز. بو يانليش كيپ، گونئي آغيزلاريندا دا يايقيندير)، "آنلاييريقساanlayırıqsa " (دوغروسو: "آنلاييرساقanlayırsaq "دير)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

چوخولو تكيل يئرينه ايشله تمك: آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) گٶركول ( ادبي) ديلينده چوخ ساييدا عرب كٶكه نلي چوخول (جمع) كلمه، يانليش اولاراق تكيل (مفرد) آنلاميندا ايشله ديلير و بو اوزدن ده ايكينجي كز چوخوللاشديريلير:

hüquqları (haqları), tələbаtlar (tələblər), ləvazimatlar (ləvazim), mənafеlər (mənfəətlər), melumatlar (mə’lumat), luğatlar (lüğətlər), tədqiqatlar (tədqiqlər), təşkilatlar (təşkilat)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يئنيجه تٶره ديلميش اويقونسوز كلمه و تركيبلر:آزربايجان بودونجو (جومهورييتي) گٶركول (ادبي) ديلينده، چوخ ساييدا اويقونسوز كلمه – يانليش آنلامدا ايشله ديله ن، فصاحت و بلاغت آچيلاريندان اولدوقجا يوخسون، گٶركلولوك باخيميندان سورونلو و يا آشيري اوزون اولدوقلاريندان دولايي ال وئريشسيز اولان كلمه واردير. بونلار آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) تٶره ديله ن يئني كلمه لرين بٶيوك بير بٶلومونو قاپسايير.

اٶرنه يين "اكək " يئرينه داها اوزون اولان "شكيلچيşəkilçi "، "آديلadıl " (ضمير) يئرينه "عوضليكəvəzlik "، "قيلاووزqılavuz " يئرينه فارسجا-توركجه قاريشيمي "بلدچيbələdçi "، "آيريمayrım " يئرينه داها اوزون اولان "آيري سئچكيليكayrı seçkilik "، "چارپيçarpı " يئرينه گولونج گٶرونه ن "وورولسونvurulsun " ("اوچ چارپي ايكي" يئرينه "اوچ وورولسون ايكي") "سٶزلوك" يئرينه يانليشليقلا ايشله ديله ن "لوغتlüğət " (لوغت، سٶز آنلاميندادير، سٶزلوك دئييل)، "اكسيəksi " يئرينه ايشله ديله ن "چيخçıx " ("بئش اكسي" ايكي يئرينه "بئش چيخ ايكي")، "آرتيartı " يئرينه فصاحت و بلاغتدن اولدوقجا اوزاق اولان "اوسته گلüstə gəl " ("دٶرد آرتي بئش" يئرينه "دٶرد اوسته گل بئش").... بو كيمي اويقونسوز اولان كلمه لردن بير نئچه سيدير.

يانليش يئني تٶره تي (نئولوژيسم) ياپيمي: آزربايجان گٶركول (ادبي) ديلينده بير سيرا يانليش كلمه لر تٶره ديلميشدير:

"اولوسلارآراسي" آنلاميندا و "بئين الخالقbeynəlxalq " شكلينده بير كلمه تٶره ديلميشدير. بو تٶره تينين دوغروسو "بئين الخالقلارbeynəlxalqlar " (بئين الميلل كيمي) اولمالي ايدي.

"مومكونسوزmümkünsüz " بيچيمينده و "اولاناقسيز" آنلاميندا بير كلمه تٶره ديليبدير. بو ياپي يانليشدير و دوغرو كلمه "ايمكانسيزimkansız " اولمالي ايدي:

beynəlxalq (uluslararası), mümkünsüz (olanaqsız)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

"آدينا" كلمه سي آرتيريلاراق ياپيلان قوروملارين اويقونسوز آدلاري: آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) قوروملاري اونلو بير شخصييت آدي ايله آدلانديراندا، "آدينا" كلمه سي آيريجا او قورومون آدينا آرتيريلير. بو اويقولاما، گره كسيز اولماقلا بيرليكده، آدين اوزونلاشماسينا ندن اولور. اٶرنه يين "نسيمي ديلچيليك اينستيتوتو" يئرينه "نسيمي آدينا ديلچيليك اينستيتوتو" دئييلير. اويسا (حالبوكي) "نسيمي ديلچيليك اينستيتو"دان هامي راحاتليقلا بورانين نسيمي´نين دئييل، نسيمي آدينا آدلانديريلميش بير قوروم اولدوغونو باشادوشور و "آدينا" كلمه سينين آيريجا آرتيريلماسينا گره ك قالمير، "آتاتورك ديل و تاريخ قورومو" آديندا اولدوغو كيمي.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu (Nəsimi Dilçilik İnstitutu), M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası (M. Maqomayev Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası), Heydər Əliyev adına Bakı Beynəlxalq Aeroportu (Heydər Əliyev Bakı Uluslararası Havaalanı), M.Mirqasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanası (M. Mirqasımov Respublika Kilinik Sayrıevi)

==========================================
سٶز داغارجيغي سورونلاري
==========================================

آزربايجانجا ديلينده بير ياندان توركجه قوراللاري اساسيندا يئني دئگيلر (نئولوژيسملر) تٶره تمه سوره جي دوردورولموش، بير ياندان دا ديليميزده وار اولان چوخ ساييدا توركجه كلمه، اٶزباشيناليقلا بايري (آرخاييك) دامقاسي يييه ره ك يازيلي و دانيشيق ديللريندن ديشلانميشدير. بئله جه بو ايكي يٶنته مله يوخسوللاشان ديليميز، يابانجي فارس، عرب و روس ديللري قاباغيندا ساوونماسيز بيراخيلاراق اونلاردان گله ن كلمه لرين آخينينا (هوجومونا) اوغراتيلميشدير. بونون سونوجوندا ايسه بوگون آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) يازيلي و توغرالي (رسمي) ديلي- خالقين وارسيل و كٶكلو ديلينين ترسينه- بوتون چين بيليم (حوقوق)، ژورناليسم، گٶرك سٶز (ادبييات)، بيليم، ... آلانلاريندا تيخاباسا و اٶلچوسوز بير بيچيمده فارسجا، عربجه و روسجا سٶزجوكلرله دولودور. بو ديلين گونئيه اٶزگون توركجه دئگيلر، اٶزه لليكله يئنيجه تٶره ديلميش كلمه لر آچيسيندان وئره بيله جه يي، قازانديرابيله جه يي بير شئي يوخدور:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا ايلگه چلري (اداتي) قوللانماق: آزربايجانجادا توركجه يئرينه، فارسجا ايلگه چلرين (اداتين) ايشله ديلمه سي، بو ديلين دريندن سويسوزلاشما و پوزولماغا اوز توتدوغونون ان اٶنه ملي قانيتيدير. بو ديلده ياخلاشيق بوتون ايلگه چلر (ادات)، فارسجا كٶكه نليدير. بونلارين يئرينه توركجه وار اولانلار قوللانيلماديغي كيمي، يئنيلرينين تٶره ديلمه سينه ده اٶنه م وئريلمه ميشدير:

bahəm (birgə, birlikdə), bundan əlavə (artı, ək olaraq ), çünki (uçra), halbuki (oysa), həmçinin (bir də, habelə), hərgah (qalı), istiqamətdə (doğrultuda), munasibətilə (dolayısıyla), nəinki (deyil), xeyli (çox), yaxud (azı)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

توركجه كلمه لرين يئرينه گره كسيزجه روسجا كلمه لر ايشله تمك: آزربايجانجادا ديليميزده قارشيليقلاري اولدوغو حالدا، گره كسيز يئره چوخ ساييدا روس-آوروپا قايناقلي دئگيلر ايشله ديلير، بو ايسه ديليميزي يوخسوللاشديرير:

aksiya (eyləm), aktual (güncəl), alpinist (dağçı), aparat (ayqıt), aptek (əmçi), astronomiya (göybilimi), avanqard (öncü), destruktiv (yıxıcı), diametr (çap), diaqnoz (tanı), direktor (yönətmən), diskont (indirim), diviziya (tümən), ekstremizm (aşırılıq), ekvivalent (eşdəyər), elastik (əsnək), etnologiya (budunbilim), fauna (doğay, direy), fonetika (səsbilim), form (biçim), harmoniya (uyum), histologiya (toxubilim), improvizasiya (doğaç), instinkt (içgüdü), investisiya (yatırım), jurnal (dərgi), komissiya (qurum), konservativ (tutucu), konstitusiya (anayasa), krılo (çamırlıq), krossvord (bulmaca), kurort (qaplıca), marşrut (dolmuş), material (gərəç), memuar (anıt), modern (yenicil), monopoliya (təkəl), narkotik (uyuşdurucu), nevrologiya (sinirbilim), okeanoqrafiya (dənizbilim), orbit (yörüngə), original (özgün), pansion (yatılı), paralel (qoşut), paştet (əzmə), piroq (börək), planet (gəzəgən), plomb (dolqu), plüralizm (çoxulçuluq), pоеmа (qoşaq), pоеziyа (qoşuq), prinsip (ilkə), problem (sorun), profilaktik (önləyici), prokuror (savcı), qalstuk (boyunbağı), qrammatika (dilbilgisi), radiasiya (ışınım), radius (yarıçap), reaksiya (təpki), respublika (budunc), resenziya (ələşdiri), seysmologiya (tərpəm bilimi), sinonim (eşanlamlı), sistem (dizgə), situasiya (durum), stajer (yetişmən), struktur (yapı), treninq (eyitim), velosiped (yelatı), xroniki (sürəgən),

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

گره كسيز يئره ايشله ديله ن فارسجا و عربجه كلمه لر: آزربايجان بودونجونون (جومهورييتينين) گٶركول (ادبي) و يازيلي ديلينده توركجه ميزده – هم گٶركول (ادبي) بتيكلريميزده (متينلريميزده) و هم بودون (خالق) ديلينده وار اولان يوزلرجه، مينلرجه توركجه كلمه نين يئرينه فارسجا و عربجه كلمه لري ايشله تمك گنه ل بير قورال و كٶكله نميش بير دب-اٶزه نتي حالينا گلميشدير:

abidə (anıt), alim (bilgin), aşkar (aydın), ахırıncı (sonuncu), ахırlаrındа (sonlarında), bərаbər (birgə, birlikdə), bəyanat (deməc), cavab (yanıt), dаvаmiyyət (sürəklilik), daxili (iç), digər (başqa, ötəki), düşmən (yağı), еlm (bilim), əhаtəli (qapsamlı), əhəmiyyət (önəm), əhəmiyyətli (önəmli), əleyh (qarşı), əmin (arxayın), ənənə (gələnək), ətraf (çevrə), faiz (yüzdə), fikr (düşüncə), günah (suç), güzəran (geçim), hаdisə (olay), həyat (yaşam), hiss (duyu), hissə (pay, bölük), hörmət (sayqı), inkаrеdilməz (danılmaz), inkişaf (gəlişim), istintaq (soruşdurma), kаmаn (yay), kəmər (qayış), kənar (qıraq), kifаyət (yetər, yetərli), matəm (yas), məhz (yalnız, iştə), məktəb (oxul), məna (anlam), mənbə (qaynaq), məqsəd (amac, erək), mərasim (törən), mərtəbə (qat), məsələ (sorun), məşhur (ünlü, adlım), mətbuat (basın), mətləb (qonu), məxfi (gizli), mis (paxır), möhtəşəm (görkəmli), mövqe (qonum), müasir (çağdaş), müdrik (bilgə), müəllim (öyrətmən), münaqişə (çəkişmə), mübadilə (deyiş-toqquş), müdərris (oxutman), müddət (sürə), müəssisə (qurum), müharibə (savaş), mühаsirə (quşatma), mühit (çevrə), müqabilində (qarşılığında), müraciət (başvuru), müşahidəçi (gözləmçi), mütəfəkkir (düşünür), mü¬tə¬rəqqi (ilərici), mütəхəssis (uzman), müvаfiq (uyqun), müvəffəqiyyət (başarı), müvəqqəti (geçici), namizəd (aday), nazirlik (baxanlıq), nəhəng (qocaman), nəsihət (öyüd), nəticə (sonuc), nizə (süngü), nümayiş (göstəri), pаdşаh (xaqan), pаytахt (başkənd), prоsеs (sürəc), pul (aqça), qanunsuz (yasadışı), qədər (dək, dənli), qələbə (utqu), qiymətli (dəyərli), qüvvə (güc), sabiq (geçmiş), sahə (alan), saziş (anlaşma), səhiyyə (sağlıq), səhv (yanılqı), sənəd (bəlgə), səy (çaba), səyyah (gəzgin), sitаyiş (övgü), sual (soru), sülh (barış), şərik (ortaq), şərq (doğu), şərt (qoşul), təbiət (doğa), tədqiqаt (incələmə), təfərrüаt (ayrıntı), təhlükəsizlik (güvənlik), təkаmül (evrim), tələbə (öyrənci), tərcümə (çeviri), təsir (etki), təşəbbüs (girişim), təхminən (yaxlaşıq), töhfə (sovqat), üzv (üyə), vəziyyət (durum), хаrici (dış), xatirə (anı), xərçəng (yengeç), хətа (yanlış), xizək (qayaq), xoşbəxt (mutlu), хudbin (məncil), yаddаş (bəllək), zəlzələ (tərpəm), zəruri (gərəkli),

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

توركجه سي وار اولان ائيله مليكلر (مصدر) يئرينه فارسجا ائيله ملر: توركجه اٶزه لليكه ساييلاري يوزمينلري آشميش ائيله ملري ايله اونلو بير ديلدير. آنجاق آزربايجانجادا، ديليميزده وار اولان توركجه ائيله مليكلر (مصدرلر) ديشلاناراق، اونلارين يئرينه فارس و عرب كلمه لردن اولوشموش بيرله شيك مصدرلر ايشله ديلير:

١- گره كسيز اولان بيله شيك ائيله ملر (مورككب فئعللر): آزربايجانجادا توركجه ده وار اولان چوخو يالين (ساده) ائيله مليكلر (مصدرلر) يئرينه، فارسجا و عربجه كلمه لردن اولوشموش، بير سيرا بيله شيك قارما فئعللر ايشله ديلير. بونلارين چوخو دوغرودان فارس ديليندن آلينتي-چئويريدير:

bəxş etmək (bağışlamaq), dахil оlmaq (girmək), əhatə etmək (qapsamaq), əks оlunmaq (yansımaq), əksini tаpmaq (yanqılanmaq), fəаliyyət göstərmək (çalışmaq), fəxr etmək (qıvanmaq), hеsаb еtmək (saymaq), həll etmək (çözmək), həsr etmək (adamaq), həyata keçirmək (gerçəkləşdirmək), ilhamlanmaq (əsinlənmək), imtina etmək (boyun qaçırmaq), istehsal etmək (ürətmək), iştirak etmək (qatılmaq), ithaf etmək (armağan etmək), izah etmək (açıqlamaq), mühаcirət еtmək (köçmək), müəyyən etmək (bəlirləmək), nəşr еtmək (yayınlamaq), sübut etmək (qanıtlamaq), təsis еtmək (qurmaq), tədqiq еtmək (incələmək), təngnəfəs olmaq (bunalmaq), təqdim etmək (sunmaq), təşkil etmək (oluşdurmaq), tətbiq etmək (uyqulamaq), vаqе оlmaq (bulunmaq), xəbərdarlıq etmək (uyarmaq), zənn etmək (sanmaq), ……

٢- توركجه اكلي فارسجا-عربجه فئعللر: بير سيرا دوروملاردا (حاللاردا) وار اولان توركجه ائيله مليكلري (مصدرلري) ايشله تمك يئرينه؛ عربجه و فارسجا كٶكلره توركجه اكلر آرتيريلاراق گره كسيز يئني مصدرلر ياراديلميشدير:

aşkarlanmaq (aydınlanmaq), bəhrələnmək (yararlanmaq), əlaqələndirmək (ilgiləndirmək), əzizləmək (ağırlamaq), fоr¬mа¬lаşmaq (biçimlənmək), kifayətlənmək (yetinmək), mənzillənmək (qonuşlanmaq), məskunlаşmaq (yerləşmək), müqəddəsləşmək (qutsallaşmaq), nəticələnmək (sonuclanmaq), qidаlаnmaq (bəslənmək), qiymətləndirmək (dəyərləndirmək), rastlaşmaq (qarşılaşmaq), rеаllаşmаq (gerçəkləşmək), sadalamaq (səsləndirmək), təqsirlənmək (suçlanmaq), xatırlamaq (anmaq), ……

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يئرله شميش فارسجا سٶزلر: آزربايجانجادا توركجه اولاراق گٶروله ن بير سيرا يئرله شميش فارسجا سٶزلر واردير. فارسجا كٶكه نلي اولان "چيركين"، "دسته ك- دسته كلمه مك" و "زنگين" كلمه لري بونلاردان بير نئچه سيدير. بونلارين يئرينه توركجه اولان سيراسي ايله "گٶركسوز" (گٶركلو= زيبا)، "اوموقلاماق" (اوموق= حمايت، پشتيباني، دسته ك) و "وارسيل" (يوخسول سٶزجويو كيمي) سٶزجوكلري ايشله ديله بيله ر.

çirkin (görksüz), dəstəkləmək (umuqlamaq), zəngin (varsıl)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

توركجه اكلي فارسجا-عربجه قارما تٶره تي سٶزلر: آزربايجانجادا داها قيسسا و داها گٶركلو اولان دوغما توركجه كلمه لري ايشله تمك يئرينه، توركجه اكلرين يارديمي ايله، فارسجا و عربجه كٶكلردن يئني كلمه ياپيمي و ايشله ديلمه سينه اوستونلوك وئريلير:

١-ليك اكي ايله:
həmrəylik (dayanışma), müxtəliflik (çeşitlilik), mövcudluq (varlıq), rəhbərlik (başxanlıq), səfirlik (elçilik),

٢-چي اكي ايله:
bələdçi (qılavuz), mühafizəçi (qoruma), müşahidəçi (gözləmçi), təqaüdçü (əməkli), tərcüməçi (çevirmən)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا كلمه-اكلري قوللانماق: آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) يئني دئگيلر (كلمه لر) تٶره ده ركن، باش وورولان يٶنته ملرين بيري ده، توركجه اك و كلمه لر يئرينه چوخ گئنيش اٶلچوده حتتا اٶلچوسوز بير بيچيمده فارسجا كلمه لر و اكلردن يارارلانماقدير. بو ايسه بوتونويله ديليميزين گليشيم، ساغلامليق و بوتٶولويونه ترس اولان بير توتومدور:

١- فارسجا اٶن اكلر:

"نا" و "بي" اٶن اكلري: بو فارسجا اٶن اكلرينين توركجه ده كي قارشيليغي "–سيز" سون اكيدير. آنجاق بير چوخ دورومدا بو سون اكله يئني كلمه لر ياپماغا گره ك يوخدور، اوچرا (چونكو) توركجه ميزده ايلگيلي سٶزو قارشيلاياجاق اٶزگون كٶك كلمه لر واردير:

biabır (abırsız), bitərəf (çəkinsər), nadinc (darqınc), nahaq (haqsız), naməlum (bəlirsiz), narahat (rahatsız), natəmiz (kifir, pis, kirli)

هم:
həmfikir (dayanışıq), həmkar (əməkdaş), həmkəndli (kənddəş), həmrəylik (dayanışma),

باشقا فارسجا اٶن اكلر: آزربايجان جومهورييتي ديلينده، كلمه ياپيميندا "بد"، "كم"، "خوش" كيمي باشقا بير سيرا فارسجا اٶن اكلر ده ايشله ديلير:

bədxassəli, kəmşirin, xoşagəlməz (dadsız), xoşbəxt (mutlu, qutlu)

٢- فارسجا سون اكلر:

-ي اكي: بونلارين چوخو دوغرودان فارس ديليندن آلينتيدير:
bənövşəyi (ipgil), çəhrayı (al), dünyəvi (bundalı), gəncəvi (Gəncəli), ilxani (İlxanlı), qəhvəyi (qonur), qəznəvi (Qəznəli), səciyyəvi (özyapı), səcuqi (Səlcuqlu), şaquli (dikey), üfüqi (yatay)

خانا (خانه): فارسجا اولان بو كلمه نين چوخلو تركيبلرده كي توركجه قارشيليغي -ائوي دير
heyvanxana (ılxıevi), ibadətxana (tapınaq), kitаb¬ха¬nа (pitikevi), mehmanxana (qonuqevi), mərizхаnа (sayrıevi), meyxana (çaxırevi), quşxana (quşevi, quşluq), rəsədxana (gözləmevi), yeməkxana (yeməkevi, yegievi)

شوناس (شناس): فارسجا اولان بو كلمه نين چوخلو تركيبلرده كي توركجه قارشيليغي "–چي" و يا "–بيليمجي"دير:
dilşünas (dilçi, dilbilimçi), nəbаtаt¬şü¬nаs (bitkibilimçi), sənətşünаs (uzluqçu, uzluqbilimçi), şərqşünаs (doğubilimçi), təbiətşünаs (doğabilimçi), .....

كار: فارسجا كلمه لردن يارارلاناراق تٶره ديله ن بو كلمه لرين بير بٶلومو، دوغرودان فارسجادان آلينميش، اٶته كي بٶلومو ايسه آزربايجانجايا اٶزه لدير و فارسجانين اٶزونده بئله ايشله ديلمير:
cinayətkar (câni), fədakarlıq (özveri), günahkar (suçlu), həvəskar (özəngən), inadkar (danqaz), peşəkar (uzman), sənətkar (uzlu), təcavüzkar (saldırqan), təşbbüskar (girişimci), təvazökar (alçaqkönüllü), xəyanətkar (satqın), xilaskar (qurtarıcı), …..

دار: بو فارسجا اكين توركجه ده كي قارشيليغي "-لي"،.... دير.
əlаqədаr (ilgili), məhsuldar (verimli), xəbərdarlıq (uyarı), minnətdar (könülborclu), ….

واري: بو فارسجا اكين توركجه ده كي قارشيليغي "-يمسي"، "-سي"، "-يمتيل"،.... دير.
buynuzvari (boynuzumsu), qalxanvari (qalxansı), yüngülvari (yüngül), üzükvari (üzükümsü),….

كش:
tərəfkeş (yanlı), zəhmətkеş (əməkçi), qayğıkeş (qayqılı),…..

باشقا فارسجا سون اكلر: آزربايجانجادا يوخاريدا سيرالانانلاردان باشقا، يئني كلمه ياپيملاريندا "-خور"، "-ده"، "-گاه"، "-پز"، "-نامه"، "-پرور"، "-پرست"، "-گر"، "گذار"، "بخش" ..... كيمي چوخ ساييدا فارسجا سٶز اك اولاراق- توركجه قارشيليقلاري وار ايكن- قوللانيلير:

aşpaz (aşçı), atəşpərəstlik (odatapan), cаdugərlik (büyücü), cavabdeh (sorumlu), düzəngah (ova), işgüzar, kargər (işçi), müftəxor (bələşçi), müraciətnamə (diləkçə), nəyşəxor (bağımlı), qənaətbəxş (inandırıcı), qonaqpərvər (qonaqsevər), tərəqqipərvər (ilərici), xaçpərəst (xaçlı)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

توركجه "جيق" يئرينه فارسجا "چا"ني ايشله تمك: آزربايجان گٶركول (ادبي) ديلينده فارسجا "چا" اكيندن گئنيش اٶلچوده يارارلانميشدير. ("چا" اكينين توركجه اولدوغو اٶنه سورولموشسه ده، چوخونلق اونون فارسجا كٶكه نلي اولدوغونا اينانير). اويسا (حالبوكي) بو اكين يئرينه راحاتليقلا توركجه "جيق" اكي قوللانيلابيله ر:

kitаbçа (kitabcıq)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

فارسجا-عربجه-توركجه هيبريدلر: بير سيرا دوروملاردا توركجه ميزده اٶزگون و گٶركلو قارشيليقلاري بولونماسينا رغمن، گره كسيز يئره آزربايجانجادا فارسجا-عربجه-توركجه قاريشيمي كلمه لر تٶره ديلميشدير. اٶرنه يين "دايانيشماdayanışma " آنلاميندا اولان "همرايليكhəmrəylik " (فارسجا هم+ عربجه راي+ توركجه –ليك)، "چوخ يٶنلوçoxyönlü " آنلاميندا "هرطرفليhərtərəfli " (فارسجا هر+ عربجه طرف+ توركجه –لي)، و "يوردسئوه رyurdsevər " آنلاميندا "وطنپرورليكvətənpərvərlik " (عربجه وطن+ فارسجا پرور+ توركجه –ليك)، اٶته ياندانÖtəyandan آنلاميندا اولان ديگر طرفدنdigər tərəfdən (فارسجا ديگر+ عربجه طرف+ توركجه دن)... بو يٶنته مله اوره تيلميشدير.

digərtərəfdən (ötə yandan), həmrəylik (dayanışma), hərtərəfli (çoxyönlü), radioqəbuledici (alıcı), vətən¬pər¬vər¬lik (yurdsevərlik)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

تمل سٶزجوكلر اوچون ايشله ديله ن فارسجا-روسجا كلمه لر: آزربايجان گٶركول (ادبي) و توغرالي (رسمي) ديلينده تمل سٶزجوكلر، فارسجا و روسجا حاكيمييتي آلتيندادير. اٶرنه يين آزربايجانجا آدلانديريلان قارما ديلده توركجه سي وار اولان ايلخي (حئيوان) آدلاريندان (آرسلانarslan يئرينه şer، قافلانqaflan يئرينه pələng، بارسbars يئرينهbəbir ، دوغانdoğan يئرينه شاهينşahin ،....)، بويالاردان ("قونورqonur " يئرينه "قهوه ايqəhvəyi "، "ايپگيلipgil " يئرينه "بنفشه ييbənövşəyi "، "آلal " يئرينه "چهراييçəhrayı "، ...)، گونلوك ياشامدا ان چوخ ايشله ديله ن كلمه لره دك ("ائوئتevet " يئرينه فارسجا "بليbəli "، "تانري قوروسون Tanrı qorusun" يئرينه "خوداحافيظxudahafiz ) هاميسي فارسجا، فارسجا-عربجه آزي (و يا) روسجادير.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

يئدديجه (هفته) گونلري، آي و بورج آدلاري: بٶلگه و خالقيميز آراسيندا چئشيتلي و كٶكلو تورك ييملري واردير. آنجاق باغيلسز (موستقيل) آزربايجان بودونجوندا ايشله ديله ن توغرالي ييم (رسمي تقويم)، بونلارلا ايلگيلي اولماييب، كولونييال و روس-خيريستييان كولتورونه عاييد بير ييمدير (تقويمدير). قوزئي آزربايجاندا روس-خيريستييان ييميني ايشله تمك و تورك ييملريني قوللانماماق؛ يئنيجيلليك، يوكسه كليك، ائوره نسه لليك و پان توركيسمله ساواشيم اولاراق سانيلير. آزربايجان بودونجو ييمينده بوتون آيلارين آدلاري روسجا و يئدديجه ايله باشقا بير سيرا اٶنه ملي گونلرين آدلاري دا فارسجا آزي (و يا) فارسجا-عربجه دير. بو ييم هر چئشيد اولوسال كيمليك، توركلوك ايزي و آزربايجانليليق بليرتيسيندن يوخسوندور. آزربايجان بودونجو بو آچيدان گونئي و ايران توركلويو اوچون اولگو و اٶرنه ك اولابيلمه ز و اورادا ايشله ك اولان كولونييال روس-خيريستييان ييمي، ايراندا خالقا تحميل ائديله ن كولونييال فارس-زردوشت ييمي كيمي، تورك خالقي و گونئي آزربايجان´ين ييمي اولماييب و اولماياجاقدير.

آشاغيدا توركجه يئدديجه (هفته) گونلري، آي، بورج و اون ايكي ايلخيلي تورك ييمي ايله آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) ايشله ديله ن بونلارين فارسجا-عربجه-روسجا قارما قارشيليقلاري وئريلميشدير:

يئدديجه گونلري: (باشگون-Başgün) bazaar ertəsi٬ (توزگون-Tozgün) çərşənbə axşamı٬ (اودگون-Odgün) çərşənbə٬ (اورتاگون-Ortagün) cümə axşamı٬ (يئيگون-Yeygün) cümə٬ (ائلگون-Elgün) şənbə٬ (آراگون-Aragün ) bazar

آي آدلاري: (اوجاق-Ocaq) yanvar، (بوز-Boz) fevral، (يئلين-Yelin) mart، (قيرآچان-Qıraçan) aprel، (كؤچ-Köç) may، (چيچك-Çiçək) iyun، (اوراق-Oraq) iyul، (بيچين-Biçin) avqust، (سيخمان-Sıxman) sentiyabr، (اكيم-Əkim) oktiyabr، (اولو سويوقUlusoyuq-) noyabr، (آراليق-Aralıq) dekabr.

دٶنه نجه آدلاري: يايYay (باهار، ايلك باهار)، يازYaz ، گوزGüz (پاييز، سون باهار)، قيشQış

بورج آدلاري (پارانتئز ايچينده كيلر عربجه، فارسجا و لاتينجا قارشيليقلاردير): قوچQoç (حمل-برهaries )، بوغاBoğa (ثور-گاوtaurus )، ايكيزلرİkizlər (جوزا-دوپيكرgemini )، يئنگئچYengeç (سرطان-خرچنگcancer )، آسلانAslan (اسد-شيرleo )، باشاقBaşaq (سنبله-خوشهvirgio )، اولگوÜlgü (ميزان-ترازوlibra )، چايانÇayan (عقرب-كژدمscorpio )، اوخچوOxçu (قوس-كمانsaggitarius )، اوغلاقOğlaq (جدي-بزغالهcapricorn )، قوواQova (دلو-دولaquarius )، باليقBalıq (حوت-ماهيpisces )

اون ايكيلي ايلخيلي تورك ييمي (پارانتئز ايچينده كيلر فارسجا و اينگيليزجه قارشيليقلاردير): سيچانSıçan (موش rat)، سيغيرSığır (گاونر ox)، بارسBars (يوزپلنگ tiger)، دووشانDovşan (خرگوش rabbit)، كلتهKəltə (مارمولك dragon)، ايلانİlan (مار snake)، يونتYunt (اسب horse)، قويونQoyun (گوسفند ram)، پيچينPiçin (ميمون monkey)، تويوقToyuq (مرغ خانگي rooster)، ايتİt (سگ dog)، دونوزDonuz (خوك pig)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

بايراملارين آدلاري: آزر بايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) بايراملارين آدلارينين بير چوخو فارسجا آزي (و يا) عربجه دير. بو سورون گونئيده ده ياشانماقدادير. اويسا بايراملارين آدلاري كسينليكله توركجه و توركجه ديل بيلگيسي قوراللارينا اويقون اولماليدير. بايرام آدلارينين توركجه سي وار اولماسا بيله، توركجه قارشيليقلارينين تٶره ديلمه سينه چابا گٶسته ريلمه ليدير: ارگه نه قون بايراميƏrgənəqon Bayramı (نوروز)، آداق بايراميAdaq Bayramı (عيد قربان)، اودگونو سوروOdgünü Sürü (چهارشنبه سوري)، اوروجلوق بايراميOrucluq Bayramı (عيد فطر)، گزي گونوGəzi Günü (سيزده بدر)، قيرخجاQırxca (چيلله)، دايانيشما گونو Dayanışma Günü (همرايليك گونو) .....

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ميللي اولمايان سوي آدلاري دوزگه سي (سيستئمي): گنه لليكله هر بير اولوسون سوي آدلاري دوزگه سينين (سيستئمينين) كٶكو، او اولوسون ديلي، بودون بيليمي (فولكلورو)، اٶته يي (تاريخي)، سٶيله نجه لري (اوسطوره لري) و كولتورونده اولوب، پيسيكولوژي، روحييات و اونا حاكيم اولان سيياسي و ده يه رلر دوزگه سيني يانسيتماقدادير. تورك خالقينين سوي آدلار دوزگه سي ده بو خالقين اٶز ديل و كولتورونه سايقي، سئوگي و وورقونلوغونون اورونو و قاليتيدير. بو دوزگه تورك ديلينين چوخ گئنيش اولان اولاناقلاريندان يارارلاناراق، اوزون بير اٶته كده يارانميش و تورك بودونونون (خالقينين) ياشاديغي بٶلگه، گله نك، اينانج و اولوسال دبلرينه اويقونلوق و اويوم ايچينده ده ييشيم و گليشيمه اوغراميشدير. آنجاق بو وارسيل سوي آدلاري دوزگه سي، قوزئي آزربايجاندا گئچه ن سون ايكي يوزايلده دوغال اولمايان ياپاي ندنلردن دولايي، تركجه اٶز تورك اولوسال اٶزه لليييني ايتيرميشدير. آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) سوي آدلاري دوزگه سينين (سيستئمينين) تورك اٶزه لليييني ايتيرمه سوره جي او دنلي گئنيشدير كي ديشاريدان باخان يانسيز بير گٶزله مجي و آراشديرماجينين، بورادا ياشايان خالقين سوي آدلارينا باخاراق، اونون اولوسال و تورك كيمليييني آنلاماسي مومكون دئييلدير.

آزربايجان بودونجوندا (جومهورييتينده) سوي آدلاري دوزگه سي كسينليكه ميللي اٶزه لليكلر و ده گٶركلولوكدن (ائستئتيزمدن) يوخسوندور. بو دوزگه ده (سيستئمده) سوي آدلاري، گنه لده بير فارسجا و يا عربجه كٶك كلمه يه روسجادان آلينميش –اوو-ov آزي (و يا) فارسجادان آلينميش –زاده اكي ارتيراراق الده ائديلير، اٶرنه يين: علييووƏliyev ، مردانووMərdanov ، عليزاده Əlizadə. ايشله ديله ن كٶك آدلارين موطلق چوخونلوغو دا توركجه يوخ، بلكه عربجه، فارسجا (حتتا پان ايرانيسمي چاغيريشديران بير سيرا آدلار اٶرنه يين داريوش، پرويز، زردوشت،..) و سون زامانلاردا روسجادير. تورك كيملييي آچيسيندان هر چئشيد ميلليليكدن يوخسون و ديل ايله گٶركلولوك (ائستئتيزم) باخيملاريندان يوخسول اولان بو ايلكه ل دوزگه (سيستئم)، كسينليكله گونئي آزربايجانداكي سوي آدلاري اوچون اٶرنه ك و اولگو اولماماليدير.