türkoloji-iran

2012-01-28T08:44:00.005-08:00

“TÜRKCƏ” NƏDƏN VƏ NECƏ “AZƏRBAYCANCA” OLDU?

Mehran Baharlı

Quzey Azәrbaycan`da millәtimizin adını “TÜRK”dәn “Azәrbaycanlı”ya vә dilimizin adını “TÜRKCƏ”dәn “Azәrbaycanca” vǝ “Azǝrbaycan Dili”nǝ kimlәr vǝ nǝdǝn dәyişdirdi?

Türk xalqının dili bütün Azǝrbaycan coğrafiyasında, İran`ın başabaşında, Kiçik Asiya vǝ Qafqaziya`da târix boyunca vǝ hǝr zaman TÜRKCƏ (TÜRKİ) adlandırılmışdı. Bugün dǝ İran vǝ Kiçik Asiyada xalqımız özünü TÜRK vǝ dilini TÜRKCƏ (TÜRKİ) adlandırır. Ancaq durum Araz`ın quzeyindǝ fǝrqlidir. Quzeydǝ son iki yüzildǝ xalqın etnik-milli adının TÜRK`dǝn Azǝrbaycanlı`ya vǝ buna qoşut olaraq dili adının sırasıyla Türkcǝ - > Türk Dili - > Azǝrbaycan Dili - > Azǝrbaycanca`yla dǝyişdirilmǝ sürǝci yaşanmışdır.

İLK DƏYİŞDİRƏNLƏR: SÖMÜRGƏÇİ ÇAR RUSYASI VƏ QUZEYLİ BİLİNCSİZ TÜRK MÜƏLLİFLƏR

1815-1828 illǝrindǝ Araz`ın quzeyi Türkmançay vǝ Gülüstan anlaşmaları sonucunda Çar Rusyasının hâkimiyyǝti altına girmişl, 1828-29 illǝrindǝ Rusiya-Osmanlı savaşı patlaq vermişdi.

1828`dǝ Rusiya İmparatoru Çar I. Nikolay`ın yarlığı (sǝrǝncamı) ilǝ TÜRK etnonimi TATAR vǝ ya QAFQAZ TATARLARI adı ilǝ dǝyişdirildi. TÜRKCƏ`nin adı isǝ TATAR DİLİ, QAFQAZ TATARLARI DİLİ adlandırıldı.

TÜRK xalqı vǝ TÜRKCƏ`nin adının Rusiya İmparatorluğu tǝrǝfindǝn dǝyişdirilmǝsi, yaxşıca düşünülmüş sömürgǝçi (koloniyal) bir önlǝm (tǝdbir) idi.

Rusiya Araz`ın quzeyindǝ Güney Qafqaziyada yaşayan TÜRK topluluğuna yeni bir etnik kimlik qondarmaqla, ǝslindǝ onu kimliksizlǝşdirip köksüzlǝşdirmǝk istǝyirdi. Güdülǝn dib amac isǝ onu Araz`ın güneyindǝ İran`da vǝ batısında Anadolu topraqlarında yaşayan TÜRK xalqı vǝ kimliyindǝn ayırıp qoparmaq idi. Belǝcǝ Güney Qafqaziyada yaşayan TÜRK topluluğunda, güney (Qacar İranında) vǝ batıda (Osmanlı Anadolusunda) yaşayan TÜRK xalqı ilǝ birlǝşmǝ istǝk vǝ ülküsününün kökü qazılmış olacaqdı. Bununla da Araz`ın quzeyindǝ Rus boyunduruğu qalıcılaşacaq, hǝtta ǝbǝdilǝşǝcǝkdi. Çünkü Rusiya yönǝticilǝri Quzey, Güney vǝ Doğu Anadoludǝ bölünmüş halda yaşayan vǝ eyni etnik-milli özǝllik vǝ ada yiyǝ olan tǝk bir TÜRK xalqı var olduğu müddǝtçǝ, bu parçaların hǝr zaman Osmanlı vǝ Qacar devlǝtlǝri himâyǝsindǝ birlǝşmǝ vǝ bütövlǝşmǝ istǝyindǝ bulunabilǝcǝyini sezirdi. Ancaq Araz`ın quzeyindǝ yenicǝ yaradılmış QAFQAZ TATARI ilǝ Araz`ın güneyi vǝ Anadoluda yaşayan TÜRK`ün birlǝşmǝsi, ayrı etnik ad vǝ milli kimliklǝrǝ yiyǝ quruplar olduqlarından dolayı olanaqsızdı.

Rusiyanın öz sömürgǝçi siyasǝtlǝri doğrultusunda TÜRK xalqı vǝ TÜRKCƏ`nin adını dǝyişdirmǝsindǝn sonra, Quzeyli bir çox TÜRK müǝllif ilǝ yazar vǝ qoşar (şâir) bu ard niyyǝtli siyasǝtǝ boyun ǝydi, hǝtta belǝ bir siyasǝtin varlığından bilǝ xǝbǝrsiz qaldı. Bu milli bilincsizliyin sonucunda da bu qondarma adları mǝnimsǝdi vǝ könüllü olaraq TÜRKCƏ yerinǝ Azǝrbaycan Tatar Dili ilǝ Türk Tatar dili kimi tǝmǝlsiz deyimlǝri işlǝtmǝyǝ başladı. Bu durum 1918`ǝ dǝk davam etdi.

AZƏRBAYCAN XALQ CUMHURİYƏTİ: DİLİMİZİN ADI TÜRKCƏ`DİR

1918 Köç ayı (may) 28`dǝ Osmanlı İmparatorluğunun uzun görüşlü siyasǝtlǝri vǝ Osmanlı Ordusunun doğrudan girişimi ilǝ, Güney Qafqaziyada Azǝrbaycan Xalq Cumhuriyǝti (AXC) adında bağımsız vǝ milli bir devlǝt quruldu. Yeni hâkimiyyǝt Çar Rusiyasının sömürgǝçi siyasǝtlǝrinǝ qarşı çıxaraq, Araz`ın quzeyindǝ yaşayan TÜRK xalqının adını yenidǝn vǝ doğru olaraq TÜRK, dilin adını isǝ daha öncǝ olduğu kimi TÜRKCƏ adlandırdı.

1918 Çiçǝk ayı (iyun) 27`dǝ AXC Baxanlar Qurulu TÜRKCƏ`ni devlǝt dili e`lan edip, “Dövlǝti lisan, TÜRKCƏ qǝbul edilǝrǝk müvǝqqǝtǝn hökümǝti müǝssisǝlǝrdǝ Rus lisanı iste`malına musâidǝ edilmǝsi haqqında qǝrar”ı qǝbul etdi. Bu târixi qǝrar, dilimizin adını TÜRKCƏ adlandırması açısıdan önǝmlidir. Ayrıca bu qǝrar, Azǝrbaycan devlǝtçiliyi târixindǝ devlǝt dili haqqında qǝbul edilmiş ilk tuğralı (rǝsmi) bǝlgǝdir.

BOLŞEVİKLƏŞDİRMƏNİN İLK İLLƏRİ: DİLİMİZİN ADI TÜRK DİLİ`DİR

1920 Qıraçan (aprel) 28`dǝ Rusiya silahlı güclǝri-Qızıl Ordu vǝ yerli işbirlikçi komunistlǝrin saldırısı ilǝ AXC hâkimiyyǝti devrildi vǝ yerinǝ Rusiyanın qolçağı olan Azǝrbaycan Sovyet Hökümǝti qurulmağa başlandı. Bağımsız Azǝrbaycan devlǝtinin bir çox yönǝticisi yaxalanıp e`dam edildi.

Quzey Azǝrbaycanın Bolşevik işqalına uğrayıp Sovyet hâkimiyyǝti altına girmǝsindǝn sonra, tuğralı bǝlgǝlǝrdǝ xalqın adı bir sürǝ daha TÜRK olaraq qaldı. Dili isǝ AXC`nin qǝbul etdiyi TÜRKCƏ yerinǝ, TÜRK DİLİ diyǝ adlandırıldı. TÜRK Xalqının TÜRK vǝ dilinin dǝ TÜRK DİLİ adlandırılması 1937ci ilǝ dǝk sürdü.

Nǝriman Nǝrimanov`un başçılıq etdiyi Azǝrbaycan Devrim Qurulu (İnqilab Komitǝsi) vǝ Xalq Komisarları Şurası, AXC hökümǝtinin devlǝt dilinin uyqulanması alanında başlatdığı işlǝri dǝ, gǝnǝl çizgilǝri ilǝ sürdürdü (davam etdirdi), TÜRK DİLİ`nin devlǝt qonumunu yüksǝltmǝ vǝ bǝrkitmǝyǝ çalışdı.

1921 Boz ayı (fevral) 8`dǝ Azǝrbaycan Devrim Qurulu, Sovyet idârǝlǝrindǝ işlǝrin Rus vǝ TÜRK dillǝrindǝ aparılmasını uyqulamaq haqqında buyruq (fǝrman) yayınladı. Buyruqda üç aylıq hazırlıq sürǝsindǝn sonra bütün mǝrkǝzi vǝ yerǝl devlǝt idârǝlǝrindǝ işlǝrin Rus dili ilǝ yanaşı vǝ ona qoşut olaraq TÜRK DİLİ`ndǝ aparılması üçün göstǝriş verildi. Buyruqda ayrıca devlǝt idârǝlǝrindǝ işlǝmǝk üçün yerli kardların yetişdirilmǝsi ilǝ işlǝrin aşamalı olaraq yalnız TÜRK DİLİ`ndǝ aparılması öngörülürdü.

27 Çiçǝk ayı (iyun) 1924 ilaygünündǝ (târixindǝ) Azǝrbaycan Mǝrkǝzi Yürütmǝ Qurulu (İcrâiyyǝ Komitǝsi) bir gǝnǝlgǝ (dekreti) yayınlayaraq, Türk DİLİ`ni devlǝt dili e`lan etdi.

İKİNCİ DƏYİŞDİRƏNLƏR: İSTALİN RUSYASI VƏ QUZEYLİ TÜRK İŞBİRLİKÇİLƏR

1936 Aralıq (dekabr) 5`dǝ İstalin dönǝmindǝ Sovyet Sosyalist Respublikaları İttifâqının (SSRİ`nin) yeni anayasası qǝbul edildi. Ardından Birlǝşik (Müttǝfiq) Respublikalar öz yeni anayasalarını onayladılar.

Azǝrbaycan SSR anayasa taslağı 1936 ilin sonunlarında hazırlandı vǝ daha sonra gǝnǝş (müzâkirǝ) üçün IX Olağanüstü Bütün Azǝrbaycan Sovyetlǝr Qurultayı`na sunuldu. Bu taslağın (tǝrhin) 20ci başlamında (maddǝsindǝ) Azǝrbaycan SSR`nın devlǝt dili, TÜRK DİLİ olaraq bǝlirtilmişdi.

IX Qurultayında, M. C. Bağırov başda olmaq üzǝrǝ bütün saylavlar (nümâyǝndǝlǝr) vǝ Azǝrbaycan başçılarını oluşduran şǝxsiyǝtlǝrin hamısı, öz anketlǝrindǝ Milliyǝt sorusu qarşısında TÜRK yazmışdılar.

Daha sonra Sovyet Azǝrbaycanı öndǝrlǝri Moskva`da geçirilǝn vǝ yeni Sovyet anayasasını onaylayan VIII Olağanüstü Sovyetlǝr Qurultayına qatıldılar. Bu gǝzi, Quzeydǝ TÜRK xalqı vǝ TÜRKCƏ`nin adlandırılması açısından bir dönüm nöqtǝsidir. Çünkü Sovyet Azǝrbaycanı başçılarının Moskvadan qayıtmasından sonra, Sovyetlǝrdǝ TÜRK vǝ TÜRK DİLİ adları ortadan qaldırıldı.

1937 Yelin (mart) 14`dǝ IX Olağanüstü Bütün Azǝrbaycan Sovyetlǝr Qurultayı`nda yeni anayasa onaylandı. Moskva gǝzisindǝn sonra onaylanan bu anayasada, gǝzidǝn öncǝ hazırlanmış tasarıdan devlǝt dilinin TÜRK DİLİ olduğunu bǝlirlǝyǝn başlam çıxarıldı. Qurultayın bütün bǝlgǝlǝrindǝ isǝ TÜRK xalqının milli etnik adı AZƏRBAYCANLI`ya, dilinin adı TÜRKCƏ isǝ, AZƏRƏRBAYCAN DİLİ`nǝ dǝyişiverdi. Bu qurultayda vǝkâlǝt (mandat) qurulunun tökümündǝ (listindǝ) ilk dönǝ AZƏRBAYCANLI, milli etnik qurup adı olaraq vǝ TÜRK yerinǝ işlǝdildi (Azǝrbaycanlılar: 225 nǝfǝr).

14 Yelin (mart) 1937 ilaygünü (târixi) quzeydǝ TÜRK xalqı vǝ TÜRKCƏ adlarının ikinci dǝfǝ dǝyişdirilmǝ târixi sayılmalıdır. Bu qurultaydan sonra Sovyetlǝrdǝ bir daha vǝ heç bir yerdǝ TÜRK -xalqın milli etnik adı olaraq- vǝ TÜRKCƏ hǝtta TÜRK DİLİ işlǝdilmǝdi. Bunların yerinǝ hǝr yerdǝ Azǝrbaycanlı vǝ Azǝrbaycan Dili qullanıldı. Bundan sonra Türk, yalnız Türkiyǝdǝ yaşayanların milli etnik adı, bir dǝ Türkik (Turkic) xalqların bağlı olduğu dillǝr âilǝsinin adı olaraq işlǝdildi.

SOYVET UYDURMALARININ GÜNEY`Ə İXRAC EDİLMƏSİ

TÜRK vǝ TÜRKCƏ`nin quzey Azǝrbaycandan silinip kökünün qazılması, ǝslindǝ Rusyanın 1918dǝ Quzeydǝ Azǝrbaycan Xalq Cumhuriyǝti vǝ eyni dönǝmdǝ Güneydǝ Mǝcd ül-Sǝltǝnǝ Afşar Urumu valiliyindǝ yarı bağımsız Güney Azǝrbaycan Hâkimiyyǝtini quran Osmanlı-Türkiyǝ`dǝn öc (intiqâm) alması idi.

Ancaq Sovyetlǝrin bu kimliksizlǝşdirmǝ-köksüzlǝşdirmǝ siyâsǝtinin yıxıçı etgilǝri, tǝkcǝ Araz`ın quzeyi ilǝ sınırlı qalmadı vǝ Güneyǝ dǝ sıçradı. 14 Yelin (mart) 1937`dǝn sonra, özǝlliklǝ ikinci dünya savaşı illǝri vǝ Azǝrbaycan Milli Hökümǝti dönǝmindǝ, milli etnik ad olaraq Azǝrbaycanlı vǝ Azǝrbaycan Dili adları, Rusiya devlǝti vǝ ona bağlı sol vǝ komunist topar (qurup), parti, ortal (mediya) vǝ şǝxslǝr aracılığı ilǝ, Güney Azǝrbaycan vǝ İran`a da soxuldu. Necǝ kim Azǝrbaycan Milli Hökümǝtinin TÜRKCƏ`ni devlǝtin dili e`lan edǝn 1945 Ocaq 5 târixli vǝ S. C. Piçǝvǝri imzalı buyruqda, İstalin Rusiyasının anti TÜRK siyasǝtlǝri doğrutusunda, TÜRK yerinǝ Azǝrbaycanlı vǝ TÜRKCƏ yerinǝ Azǝrbaycan Dili adları işlǝdildi.

Bununla da Güney Azǝrbaycan vǝ İranda yaşayan TÜRK xalqının milli kimliyi iki tǝrǝfdǝn, doğudan vǝ quzeydǝn saldırıya uğradı: İran devlǝti Azǝri vǝ Azǝricǝ, Sovyetlǝr isǝ Azǝrbaycanlı vǝ Azǝrbaycan Dili ilǝ xalqımızın etnik milli adı olan TÜRK vǝ dilinin adı olan TÜRKCƏ`ni yox etmǝkdǝ birlǝşmişlǝrdi. Bu yıxıçı siyasǝtlǝr TÜRK xalqını öz kimliyi vǝ târixindǝn qopardı vǝ Güney Azǝrbaycanda coğrafi ǝsaslı Azǝrbaycanlı-Azǝri etnik kimliklǝri yaradaraq, İran`ın başabaşına dağılmış tǝk TÜRK xalqımızı param parça etdi.

AZƏRBAYCANCA SAÇMALIĞI

İstalinli illǝrdǝn başlayaraq Sovyet dönǝmindǝ uyqulanan anti TÜRK siyasǝtlǝr, xalqın etnik adı olan TÜRK vǝ dilinin adı olan TÜRKCƏ`ni dǝyişdirmǝklǝ yetinmǝyip, dilin özünü dǝyişdirmǝyǝ, yeni bir ǝdǝbi dil yaratmağa yönǝldi. Bu doğrultuda xalqın gündǝlik dilindǝ işlǝdilǝn ya da ǝski TÜRKCƏ mǝtinlǝrdǝ var olan minlǝrcǝ TÜRKCƏ kǝlmǝ arxayik vǝya lǝhcǝ sözü damqası yiyǝrǝk ǝdǝbi dildǝn atıldı. Ədǝbi dilǝ TÜRKCƏ kǝlmǝlǝr yerinǝ sayısız Farsca, Ərǝbcǝ vǝ Rusca kǝlmǝlǝr yerlǝşdirildi. Modern qavramlara qarşlılıq yeni TÜRKCƏ kǝlmǝlǝr ürǝtmǝ sürǝci durduruldu. Bunun yerinǝ Farsca vǝ Ərǝbcǝ kök vǝ ǝklǝrdǝn yararlanaraq AZARKEŞ kimi yüzlǝrcǝ uyduruq kǝlmǝ törǝdildi.

Gǝlǝcǝk illǝrdǝ anti TÜRK qızdırması AZƏRBAYCANCA kimi mǝntiq dışı dǝrimlǝrin yaradılması ilǝ sonuclandı. Azǝrbaycanca uydurması, Türkcǝ yerinǝ Türkiyǝcǝ, Almanca yerinǝ Almanyaca, Rusca yerinǝ Rusyaca demǝk kimi yanlış bir törǝtidir. Rusya komunist partisinin görüşünǝ görǝ, xalqın adı Azǝrbaycanlı idi. Bu yanlış vǝ koloniyal görüşǝ görǝ bilǝ, dilin adı Azǝrbaycanca deyil, Azǝrbaycanlıca olmalıydı.

AZƏRBAYCAN XALQ CƏBHƏSİ: DİLİMİZİN ADI TÜRK DİLİ`DİR

Sovyetlǝrin çöküşü ilǝ Azǝrbaycan Respublikası 1991 Qırov (oktyabr) 18`dǝ bağımsızlığını qazandı. Bir çox gözlǝmci artıq TÜRK xalqı vǝ TÜRKCƏ`nin yenidǝn öz doğma adlarına qavuşacağını, TÜRKCƏ`nin gǝrçǝk bir devlət dili kimi işlədilməsinǝ əlverişli ortam vǝ uyqun qoşullar yarandığını sandı. Ancaq Azərbaycan Respublikası hazırlıqsız yaxalanmışdı. Uzun sürǝ Rusiya sömürgǝsi altında yaşamış vǝ seçginlǝrinin önǝmli bölümü milli açıdan kimliksizlǝşdirilmiş Azǝrbaycanda, devlǝt ayqıtınin hǝr hansı bir dil istiratejisi yox idi. Artı, devlǝt dǝ toplum da TÜRKCƏ`nin gǝrçǝk bir devlǝt dili olaraq qullanılmasına hazır deyildi. Bundan dolayı devlǝt işlǝrinin bir sürǝliyinǝ Rus dilindǝ aparılmasına davam edildi.

1992 Köç (may) 15`dǝ Azǝrbaycan Xalq Cǝbhǝsi hâkimiyyǝtǝ gǝldi. AXC`nin iqtidarı ilǝ birlikdǝ Azǝrbaycan devlǝti, Azǝrbaycan Xalq Cumhuriyǝti dönǝmindǝ olduğu kimi, öz milli dilindǝ yönǝtilmǝyǝ başladı.

Aralıq (dekabr) 22`dǝ Milli Mǝclisdǝ Azǝrbaycan Respublikasının devlǝt dili haqqında yasa qǝbul edildi. Yasanın ilk başlamında (maddǝsindǝ) bildirilirdi: “Azǝrbaycan Respublikasının devlǝt dili TÜRK DİLİ`dir. Azǝrbaycan Respublikasının bütün devlǝt orqanlarında iş TÜRK dilindǝ aparılır. TÜRK DİLİ respublikanın devlǝt dili kimi siyâsi, iqtisâdi, ictimâi, elmi vǝ mǝdǝni yaşamın bütün alanlarında işlǝdilir vǝ respublika topraqlarında uluslararası ilǝtişim aracı görǝvini yerinǝ yetirir.” Yasa Azǝrbaycan Respublikasının cumhurbaşxanı Əbülfǝz Elçibǝy tǝrǝfindǝn Aralıq (dekabr) 22`dǝ imzalanıp Aralıq 28`dǝ basında yayınlandı.

Yasada ǝn önǝmli yenilik, TÜRKCƏ`nin adının TÜRK DİLİ olaraq adlandırılmasıydı. AXC, Azǝrbaycan Dili dǝrimini (istilahını) qaldırmağı başarsa da, onu TÜRKCƏ adlandıramadı. Gǝrçi AXC hâkimiyyǝtinin dirçǝltdiyi TÜRK DİLİ dǝrimi (istilahı) bilǝ, xalqın vǝ özǝlliklǝ bǝlirli devlǝt adamları vǝ aydınların kimliksizlǝşdirilmiş bölümü tǝrǝfindǝn qǝbul görmǝdi. Bu kimi Rusiya Komunist partisi vǝ Sovyetlǝrin sömürgǝçi siyasǝtlǝrini özümsǝyip kimliksizlǝşǝn aydınlar, ginǝ dǝ qondarma AZƏRBAYCAN DİLİ ifadǝsini işlǝtmǝni sürdürdülǝr.

ÜÇÜNCÜ DƏYİŞDİRƏNLƏR: KİMLİKSİZLƏŞDİRİLMİŞ DEVLƏT ADAMLARI İLƏ AYDINLAR

1993 Çiçǝk ayında (iyun) Azǝrbaycan Xalq Cǝbhǝsi hâkimiyyǝtdǝn uzaqlaşdırıldı. Çiçǝk ayın 15`indǝ Heydǝr Əliyev Azǝrbaycan Respublikası Yüksǝk Sovyetinin başxanlığına seçildi. Bu târixdǝn sonra rǝsmi dâirǝlǝrdǝ, ginǝ dǝ Rusiya Komunist Partisinin İstalın dönǝmindǝ uydurduğu Azǝrbaycan Dili dǝrimi (istilâhı) işlǝdilmǝyǝ başlandı.

1995`dǝ Azǝrbaycan Respublikasının pırezidenti Heydǝr Əliyev başxanlığında yeni anayasa taslağını (lâhiyǝsini) hazırlamaq üçün bir qurul oluşduruldu. Bu qurulun hazırladığı taslağın 23cü başlamında (maddǝsindǝ) Sovyet Azǝrbaycanı anayasasında olduğu kimi devlǝtin dili Azǝrbaycan Dili adlandırıldı.

Qırov (Oktiyabr) ayının sonlarında qurula ulaşan 1700 önǝridǝn yalnız 18`indǝ dilimiz TÜRK DİLİ adlandırılırdı. Ulusoyuq (Noyabr) ayın 5`indǝ bu sayılar sırasıyla 3 minǝ yaxın vǝ 23 idi. Buna rǝğmǝn Heydǝr Əliyev`in göstǝrişi ilǝ 23cü başlamı (maddǝsi) tartışmaya açıldı. İlk tartışma Azǝrbaycan Respublikası aydınlarının qatılımı ilǝ Qırov (oktiyabr) 31`dǝ Respublika Bilimlǝr Akademisindǝ gǝrçǝklǝşdi. Ardından Ulusoyuq (Noyabr) 2`dǝ Respublika Prezidenti H. Əliyev, bir sıra aydınlar vǝ siyasi parti saylavlarının (nümayǝndǝlǝrinin) qatılımı ilǝ başqa bir oturum (iclasda) yapıldı.

1995 Ulusoyuq (noyabr) 12`dǝ Azǝrbaycan Respublikasının anayasası xalq oylamasıyla (referandumla) qǝbul edildi. Qǝbul edilǝn anayasanın 21ci maddǝsindǝ belǝ bǝlirtilirdi: “Azǝrbaycan Respublikasının devlǝt dili Azǝrbaycan Dilidir. Azǝrbaycan Respublikası Azǝrbaycan dilinin gǝlişmǝsini sağlar”.

2001 Biçin (avqust) 3`dǝ Azǝrbaycan Respublikasının cumhurbaşxanı Azǝrbaycan Əlifba vǝ Azǝrbaycan Dili gününün yaradılması haqqında buyruq verdi. Bu buyruqda da TÜRKCƏ`nin adı Azǝrbaycan Dili vǝ Latın kökǝnli TÜRK ƏLİFBASInın adı Azǝrbaycan Əlifbasıyla dǝyişdirilirdi. Buyruqda hǝr il Biçin (avqust) ayının ilk gününün Azǝrbaycan Əlifbası vǝ Azǝrbaycan Dili günü kimi qutlanması istǝnirdi.

2002 Sıxman (sentyabr) 30`da Milli Mǝclis Azǝrbaycan Respublikasında devlǝt dili haqqında yasanı onayladı. Azǝrbaycan Respublikasının cumhurbaşxanı Heydǝr Əliyev`in bu yasanı imzalamasıyla Rusyanın qondardığı Azǝrbaycan Dili istilahına bir yol daha devlǝt dili ıstatusu qazandırıldı.

SORUMLULAR: BİLİNCSİZLİK, İŞBİRLİKÇİLİK VƏ KİMLİKSİZLƏŞDİRİLMƏ

Çar I. Nikolay dönǝmindǝ Türk xalqının adı Qafqaz Tatarı`na dǝyişdirilǝndǝ quzeydǝ Rusiyanın bu koloniyalist siyasǝtlǝrinǝ baş qaldırmayanlar, tǝrsinǝ onları özümsǝyip TÜRK xalqı ilǝ TÜRKCƏ`nin adının dǝyişdirilmǝsi siyasǝtini mǝnimsǝyǝnlǝr, TÜRK xalqı vǝ târix qarşısında sorumludurlar.

İstalin dönǝmindǝ 14 Yelin (mart) 1937 târixindǝ Rusiya Komunist partisinin buyruğu ilǝ TÜRK xalqının milli târixi adının TÜRK`dǝn Azǝrbaycanlı`ya vǝ TÜRKCƏ`nin adının Azǝrbaycan Dili`nǝ dǝyişdirilmǝsinǝ boyun ǝyǝn Azǝrbaycan Respublikasının devlǝt adamları ilǝ aydınları, TÜRK xalqı vǝ târix qarâısında sorumludurlar.

İkinci dünya savaşı illǝri vǝ Azǝrbaycan Milli Hökümǝti dönǝmindǝ, milli-etnik ad olaraq Azǝrbaycanlı vǝ Azǝrbaycan Dili adlarını Güney Azǝrbaycan vǝ İran`a soxan Güneyli Ruspǝrǝstlǝr, Rusiya devlǝtinǝ bağlı olanlar, bir sıra sol vǝ komunist topar (qurup), parti, ortal (mediya) vǝ şǝxslǝr TÜRK xalqı vǝ târix qarşısında sorumludurlar.

Azǝrbaycan devlǝti bağımsızlığını qazandandan vǝ AXC iqtidarının yıxılışından sonra, yenidǝn TÜRK xalqının milli adı olan TÜRK`ü Azǝrbaycanlı`ya vǝ TÜRKCƏ`nin adını Azǝrbaycan Dili`nǝ dǝyişdirǝn devlǝt adamları ilǝ aydınlar, TÜRK xalqı vǝ târix qarşısında sorumludurlar.

QUZEYDƏ XALQIN MİLLİ ADI TÜRK VƏ DİLİNİN ADI TÜRKCƏ ONA QAYTARILMALIDIR

Rusiya Azǝrbaycanın quzey bölgǝsini işqal edǝrǝk, onu coğrafi olaraq bölmüşdür. Ancaq Rusiya tǝkcǝ Azǝrbaycanı bölmǝmişdir, burada yaşayan xalqın kimliyini dǝ etnik olaraq bölmüşdür. O Quzeydǝ yaşayan bölümün milli-etnik kimliyini TÜRK`dǝn Azǝrbaycanlı`ya vǝ dilinin adını TÜRKCƏ`dǝn Azǝrbaycan Dili`nǝ dǝyişdirmǝklǝ, xalqımızı etnik-milli olaraq da bölmǝyǝ qalxışmış vǝ bunda böyük ölçüdǝ başarılı olmuşdur. Necǝ kim günümüzdǝ Quzeydǝ xalq, devlǝt adamları vǝ aydınların böyük bir bölümü, İstalin dönǝmi Rusya komunist partisinin buyruğuna uyumlu olaraq, öz etnik ad vǝ kimliyini TÜRK deyil Azǝrbaycanlı, dilinin adını da TÜRKCƏ deyil Azǝrbaycan Dili diyǝ bilir. Oysa İran devlǝtinin bütün bǝnzǝşdirmǝ (asimilasiyon) çabalarına qarşın, Güney vǝ İranda xalq öz milli-etnik adını hǝr zaman olduğu kimi indi dǝ TÜRK vǝ dilinin adını TÜRKCƏ tanımlayır.

Bugün iki Azǝrbaycanın birlǝşmǝsindǝn danışanlar, Quzeydǝ milli-etnik kimliyi Azǝrbaycanlı vǝ dili Azǝrbaycanca; vǝ Güneydǝ milli-etnik kimliyi TÜRK vǝ dili TÜRKCƏ olan kitlǝlǝri birlǝşdirmǝnin önqoşullarından danışmalıdırlar. Bu iki xalqın gǝrçǝk birlǝşmǝsinin önqoşulu isǝ, Quzeydǝ xalqın milli adı olan TÜRK`ü vǝ dilinin adı olan TÜRKCƏ`ni ona qaytarmaqdır.

2012-01-28T08:44:00.001-08:00

"توركجه" نده‌ن و نئجه "آزه‌ربايجانجا" اولدو؟

مئهران باهارلي

قوزئي آزه‌ربايجاندا ميلله‌تيميزين آديني تورك`ده‌ن "آزه‌ربايجانلي"يا و ديليميزين آديني توركجه`ده‌ن "آزه‌ربايجانجا" و "آزه‌ربايجان ديلي"نه كيمله‌ر و نده‌ن ده‌ييشديردي؟

تورك خالقينين ديلي بوتون آزه‌ربايجان جوغرافيياسيندا، ايران`ين باشاباشيندا، كيچيك آسييا و قافقازييادا تاريخ بويونجا و هر زامان توركجه (توركي) آدلانديريلميشدي. بوگون ده ايران و كيچيك آسييادا خالقيميز اؤزونو "تورك" و ديليني "توركجه" (توركي) آدلانديرير. آنجاق دوروم آراز`ين قوزئيينده فرقليدير. قوزئيده سون ايكي يوزايلده خالقين ائتنيك-ميللي آدينين تورك`ده‌ن آزه‌ربايجانلي`يا و بونا قوشوت اولاراق ديلي آدينين سيراسييلا توركجه – تورك ديلي- آزه‌ربايجان ديلي- آزه‌ربايجانجا`يلا ده‌ييشديريلمه‌ سوره‌جي ياشانميشدير.

ايلك ده‌ييشديره‌نله‌ر: سؤمورگه‌چي چار روسيياسي و قوزئيلي بيلينجسيز تورك مولليفله‌ر

١٨١٥-١٨٢٨ ايلله‌رينده آراز`ين قوزئيي توركمانچاي و گولوستان آنلاشمالاري سونوجوندا چار روسيياسينين حاكيمييه‌تي آلتينا گيرميش، ١٨٢٨-١٨٢٩ ايلله‌رينده روسييا-عوثمانلي ساواشي پاتلاق وئرميشدي.

١٨٢٨ده روسييا ايمپاراتورو چار ١. نيكولاي`ين يارليغي (سرانجامي) ايله تورك ائتنونيمي "تاتار" و يا "قافقاز تاتارلاري" آدي ايله ده‌ييشديريلدي. توركجه`نين آدي ايسه "تاتار ديلي" و "قافقاز تاتارلاري" ديلي آدلانديريلدي.

تورك خالقي و توركجه‌نين آدينين روسييا ايمپاراتورلوغو طره‌فينده‌ن ده‌ييشديريلمه‌سي، ياخشيجا دوشونولموش سؤمورگه‌چي (كولونييال) بير اؤنله‌م (تدبير) ايدي.

روسييا آراز`ين قوزئيينده گونئي قافقازييادا ياشايان تورك توپلولوغونا يئني بير ائتنيك كيمليك قوندارماقلا، اصلينده اونو كيمليكسيزله‌شديريپ كؤكسوزله‌شديرمه‌ك ايسته‌ييردي. گودوله‌ن ديب آماج ايسه اونو آراز`ين گونئيينده ايران`دا و باتيسيندا آنادولو تورپاقلاريندا ياشايان تورك خالقي و كيملييينده‌ن آييريپ قوپارماق ايدي. بئله‌جه گونئي قافقازييادا ياشايان تورك توپلولوغوندا، گونئي (قاجار ايرانيندا) و باتيدا (عوثمانلي آنادولوسوندا) ياشايان تورك خالقي ايله بيرله‌شمه ايسته‌ك و اولكوسونون كؤكو قازيلميش اولاجاقدي. بونونلا دا آراز`ين قوزئيينده روس بويوندوروغو قاليجيلاشاجاق، حتتا ابه‌ديله‌شه‌جه‌كدي. چونكو روسييا يؤنه‌تيجيله‌ري قوزئي، گونئي و دوغو آنادولودا بؤلونموش حالدا ياشايان و عئيني ائتنيك ميللي اؤزه‌لليك و آدا يييه اولان تك بير تورك خالقي وار اولدوغو مودده‌تجه، بو پارچالارين هر زمان عوثمانلي و قاجار دئوله‌تله‌ري حيمايه‌سينده بيرله‌شمه و بوتؤوله‌شمه ايسته‌يينده بولونابيله‌جه‌ييني سئزيردي. آنجاق آراز`ين قوزئيينده يئنيجه ياراديلميش "قافقاز تاتاري" ايله آراز`ين گونئيي و آنادولودا ياشايان "تورك"ون بيرله‌شمه‌سي، آيري ائتنيك آد و ميللي كيمليكله‌ره يييه قوروپلار اولدوقلاريندان دولايي اولاناقسيزدي.

روسييانين اؤز سؤمورگه‌چي سيياسه‌تله‌ري دوغرولتوسوندا تورك خالقي و توركجه‌نين آديني ده‌ييشديرمه‌سينده‌ن سونرا، قوزئيلي بير چوخ تورك مولليف ايله يازار و قوشار (شاعير)، بو آرد نييه‌تلي سيياسه‌ته بويون اه‌يدي، حتتا بئله بير سيياسه‌تين وارليغيندان بيله خبه‌رسيز قالدي. بو ميللي بيلينجسيزلييين سونوجوندا دا بو قوندارما آدلاري منيمسه‌دي و كؤنوللو اولاراق توركجه يئرينه "آزه‌ربايجان تاتار ديلي" و "تورك تاتار ديلي" كيمي تمه‌لسيز دئييمله‌ري ايشله‌تمه‌يه باشلادي. بو دوروم ١٩١٨ه دك داوام ائتدي.

آزه‌ربايجان خالق جومهورييه‌تي: ديليميزين آدي توركجه‌دير

١٩١٨ كؤچ ايي (ماي) ٢٨ده عوثمانلي ايمپاراتورلوغونون اوزون گؤروشلو سيياسه‌تله‌ري و عوثمانلي اوردوسونون دوغرودان گيريشيمي ايله، گونئي قافقازييادا آزه‌ربايجان خالق جومهورييه‌تي (آخج) آديندا باغيمسيز و ميللي بير دئوله‌ت قورولدو. يئني حاكيمييه‌ت چار روسيياسينين سؤمورگه‌چي سيياسه‌تله‌رينه قارشي چيخاراق، آراز`ين قوزئيينده ياشايان تورك خالقينين آديني يئنيده‌ن و دوغرو اولاراق تورك، ديلينين آديني ايسه داها اؤنجه اولدوغو كيمي توركجه آدلانديردي.

١٩١٨ چيچه‌ك آيي (اييون) ٢٧ده آخج باخانلار قورولو توركجه‌ني دئوله‌ت ديلي ائعلان ائديپ، "دؤوله‌تي ليسان، توركجه قبول ائديله‌ره‌ك مووه‌ققه‌ته‌ن حؤكومه‌تي موسسيسه‌له‌رده روس ليساني ايستئعمالينا موساعيده ائديلمه‌سي حاققيندا قرار"ي قبول ائتدي. بو تاريخي قرار، ديليميزين آديني توركجه آدلانديرماسي آچيسيندان اؤنه‌مليدير. آيريجا بو قرار، آزه‌ربايجان دئوله‌تچيلييي تاريخينده دئوله‌ت ديلي حاققيندا قبول ائديلميش ايلك توغرالي (رسمي) بلگه‌دير.

بولشئويكله‌شديرمه‌نين ايلك ايلله‌ري: ديليميزين آدي تورك ديليدير

١٩٢٠ قيرآچان (آپرئل) ٢٨ده روسييا سيلاحلي گوجله‌ري-قيزيل اوردو و يئرلي ايشبيرليكچي كومونيستله‌رين سالديريسي ايله آخج حاكيمييه‌تي دئوريلدي و يئرينه روسييانين قولچاغي اولان آزه‌ربايجان سوويئت سوسياليست حؤكومه‌تي قورولماغا باشلاندي. باغيمسيز آزه‌ربايجان دئوله‌تينين بير چوخ يؤنه‌تيجيسي ياخالانيپ ائعدام ائديلدي.

قوزئي آزه‌ربايجان`ين بولشئويك ايشغالينا اوغراييپ سوويئت حاكيمييه‌تي آلتينا گيرمه‌سينده‌ن سونرا، توغرالي بلگه‌له‌رده خالقين آدي بير سوره داها تورك اولاراق قالدي. ديلي ايسه آخج`نين قبول ائتدييي توركجه يئرينه، تورك ديلي دييه آدلانديريلدي. تورك خالقينين تورك و ديلينين تورك ديلي آدلانديريلماسي ١٩٣٧نجي ايله دك سوردو.

نريمان نريمانوف`ون باشچيليق ائتدييي آزه‌ربايجان دئوريم قورولو (اينقيلاب كوميته‌سي) و خالق كوميسارلاري شوراسي، آخج حؤكومه‌تينين دئوله‌ت ديلينين اويقولانماسي آلانيندا باشلاتديغي ايشله‌ري ده، گنه‌ل چيزگيله‌ري ايله سوردوردو (داوام ائتديردي). تورك ديلينين دئوله‌ت قونومونو يوكسه‌لتمه و بركيتمه‌يه چاليشدي.

١٩٢١ بوز آيي (فئورال) ٨ده آزه‌ربايجان دئوريم قورولو، سوويئت ايداره‌له‌رينده ايشله‌رين روس و تورك ديلله‌رينده آپاريلماسيني اويقولاماق حاققيندا بويروق (فرمان) يايينلادي. بويروقدا اوچ آيليق حاضيرليق سوره‌سينده‌ن سونرا بوتون مركه‌زي و يئره‌ل دئوله‌تي ايداره‌له‌رينده ايشله‌رين روس ديلي ايله ياناشي و اونا قوشوت اولاراق تورك ديلينده آپاريلماسي اوچون گؤسته‌ريش وئردي. بويروقدا آيريجا دئوله‌ت ايداره‌له‌رينده ايشله‌مه‌ك اوچون يئرلي كادرلارين يئتيشديريلمه‌سي ايله ايشله‌رين آشامالي اولاراق يالنيز تورك ديلينده آپاريلماسي اؤن گؤرولدو.

٢٧ چيچه‌ك آيي (اييون) ١٩٢٤ ايلايگونونده (تاريخينده) آزه‌ربايجان مركه‌زي يوروتمه قورولو (ايجراييه كوميته‌سي) بير گنه‌لگه (بخشنامه) يايينلاياراق تورك ديلي`ني دئوله‌ت ديلي ائعلان ائتدي.

ايكينجي ده‌ييشديره‌نله‌ر: ايستالين روسيياسي و قوزئيلي تورك ايشبيرليكچيله‌ر

١٩٣٦ آراليق (دئكابر) ٥`ده ايستالين دؤنه‌مينده سوويئت سوسياليست رئسپوبليكالاري ايتتيفاقي (س.س.ر.ي.) يئني آناياساسي قبول ائديلدي. آرديندان بيرله‌شيك (موتته‌فيق) رئسپوبليكالار اؤز يئني آناياسالاريني اونايلاديلار.

آزه‌ربايجان س.س.ر. آناياسا تاسلاغي ١٩٣٦ ايلين سونلاريندا حاضيرلاندي و داها سونرا گنه‌ش (موذاكيره) اوچون ٩. اولاغان اوستو بوتون آزه‌ربايجان سوويئتله‌ري قورولتايينا سونولدو. بو تاسلاغين (طرحين) ٢٠جي باشلاميندا (مادده‌سينده) آزه‌ربايجان س.س.ر.نين دئوله‌ت ديلي، "تورك ديلي" اولاراق بليرتيلميشدي.

٩. قورولتايدا م. ج. باغيروف باشدا اولماق اوزه‌ره بوتون سايلاولار (نومايه‌نده‌له‌ر) و آزه‌ربايجان باشچيلاريني اولوشدوران شخصييه‌تله‌رين هاميسي، اؤز آنكئتله‌رينده ميللييه‌ت سوروسو قارشيسيندا "تورك" يازميشلاردي.

داها سونرا سوويئت آزه‌ربايجاني اؤنده‌رله‌ري موسكوادا گئچيريله‌ن و يئني سوويئت آناياساسيني اونايلايان ٨. اولاغان اوستو سوويئتله‌ر قورولتايينا قاتيلديلار. بو گزي، قوزئيده تورك خالقي و توركجه`نين آدلانديريلماسي آچيسيندان بير دؤنوم نؤقطه‌سيدير. چونكو سوويئت آزه‌ربايجاني باشچيلارينين موسكوادان قاييتماسيندان سونرا، سوويئتله‌رده تورك و تورك ديلي آدلاري اورتادان قالديريلدي.

١٩٣٧ يئلين (مارس) ١٤ده ٩. اولاغان اوستون بوتون آزه‌ربايجان سوويئتله‌ر قورولتاييندا يئني آناياسا اونايلاندي. موسكووا گزيسينده‌ن سونرا اونايلانان بو آناياسادا گزيده‌ن اؤنجه حاضيرلانميش تاساريدان دئوله‌ت ديلينين تورك ديلي اولدوغونو بليرله‌يه‌ن باشلام چيخاريلدي. قورولتايين بوتون بلگه‌له‌رينده ايسه تورك خالقينين ميللي ائتنيك آدي آزه‌ربايجانلي`يا و ديلينين آدي توركجه ايسه، آزه‌ربايجان ديلي`نه ده‌ييشي‌وئردي. بو قورولتايدا وكاله‌ت (ماندات) قورولونون تؤكومونده (ليستينده) ايلك دؤنه "آزه‌ربايجانلي" ميللي ائتنيك آد اولاراق و "تورك" يئرينه ايشله‌ديلدي (آزه‌ربايجانليلار: ٢٢٥ نفه‌ر).

١٤ يئلين (مارس) ١٩٣٧ ايلايگونو (تاريخي) قوزئيده تورك خالقي و توركجه آدلارينين ايكينجي دفعه ده‌ييشديريلمه تاريخي ساييلماليدير. بو قورولتايدان سونرا سوويئتله‌رده بير داها و هئچ بير يئرده "تورك"- خالقين ميللي ائتنيك آدي اولاراق- و "توركجه" حتتا "تورك ديلي" ايشله‌ديلمه‌دي. بونلارين يئرينه هر يئرده "آزه‌ربايجانلي" و "آزه‌ربايجان ديلي" قوللانيلدي. بوندان سونرا "تورك" يالنيز توركييه‌ده ياشايانلارين ميللي-ائتنيك آدي، بير ده توركيك خالقلارين باغلي اولدوغو ديلله‌ر عاييله‌سينين آدي اولاراق ايشله‌ديلدي.

سوويئت اويدورمالارينين گونئي`ه ايخراج ائديلمه‌سي

تورك و توركجه‌نين قوزئي آزه‌ربايجاندان سيلينيپ كؤكونون قازيلماسي، اصلينده روسييانين ١٩١٨ده قوزئيده آزه‌ربايجان خالق جومهورييه‌تي و عئيني دؤنه‌مده گونئيده مجدالسلطنه آفشار اورومي واليلييينده ياري باغيمسيز گونئي آزه‌ربايجان حاكيمييه‌تيني قوران عوثمانلي-توركييه‌ده‌ن اؤج (اينتيقام) آلماسي ايدي.

آنجاق سوويئتله‌رين بو كيمليكسيزله‌شديرمه – كؤكسوزله‌شديرمه سيياسه‌تينين ييخيچي ائتگيله‌ري، تكجه آراز`ين قوزئيي ايله سينيرلي قالمادي و گونئيه ‌ده سيچرادي. ١٤ يئلين (مارس) ١٩٣٧ده‌ن سونرا، اؤزه‌لليكله ايكينجي دونيا ساواشي ايلله‌ري و آزه‌ربايجان ميللي حؤكومه‌تي دؤنه‌مينده، ميللي ائتنيك آد اولاراق "آزه‌ربايجانلي" و "آزه‌ربايجان ديلي" آدلاري، روسييا دئوله‌تي و اونا باغلي سول و كومونيست توپار (قوروپ)، پارتي، اورتال (مئدييا) و شخصله‌ر آراجيليغي ايله، گونئي آزه‌ربايجان و ايران`ا دا سوخولدو. نئجه كيم آزه‌ربايجان ميللي حؤكومه‌تينين توركجه‌ني دئوله‌تين ديلي ائعلان ائده‌ن ١٩٤٥ اوجاق تاريخلي و س. ج. پيشه‌وه‌ري ايمضالي بويروقدا، ايستالين روسيياسينين آنتي تورك سيياسه‌تله‌ري دوغرولتوسوندا، "تورك" يئرينه "آزه‌ربايجانلي" و "توركجه" يئرينه "آزه‌ربايجان ديلي" آدلاري ايشله‌ديلدي.

بونونلا دا گونئي آزه‌ربايجان و ايراندا ياشايان تورك خالقينين ميللي كيملييي ايكي طره‌فده‌ن، دوغودان و قوزئيده‌ن سالديرييا اوغرادي: ايران دئوله‌تي "آزه‌ري" و "آزه‌ريجه"، سوويئتله‌ر ايسه "آزه‌ربايجانلي" و "آزه‌ربايجان ديلي" ايله خالقيميزين ائتنيك-ميللي آدي اولان تورك و ديلينين آدي اولان توركجه‌ني يوخ ائتمه‌كده بيرله‌شميشله‌ردي. بو ييخيچي سيياسه‌تله‌ر تورك خالقيني اؤز كيملييي و تاريخينده‌ن قوپاردي و گونئي آزه‌ربايجان جوغرافي اساسلي آزه‌ربايجانلي-آزه‌ري ائتنيك كيمليكله‌ريني ياراداراق، ايران`ين باشاباشينا داغيلميش تك تورك خالقيميزي پارام پارچا ائتدي.

آزه‌ربايجانجا ساچماليغي

ايستالين`لي ايلله‌رده‌ن باشلاياراق سوويئت دؤنه‌مينده اويقولانان آنتي تورك سيياسه‌تله‌ر، خالقين ائتنيك آدي اولان تورك و ديلينين آدي اولان توركجه‌ني ده‌ييشديرمه‌كله يئتينمه‌ييپ، ديلين اؤزونو ده‌ييشديرمه‌يه، يئني بير اده‌بي ديل ياراتماغا يؤنه‌لدي. بو دوغرولتودا خالقين گونده‌ليك ديلينده ايشله‌ديله‌ن يا دا اسكي توركجه متينله‌رده وار اولان مينله‌رجه توركجه كلمه آرخاييك و يا لهجه سؤزو دامقاسي يييه‌ره‌ك اده‌بي ديلده‌ن آتيلدي. اده‌بي ديله توركجه كلمه‌له‌ر يئرينه، ساييسيز فارسجا، عره‌بجه و روسجا كلمه‌له‌ر يئرله‌شديريلدي. مودئرن قاوراملارا قارشيليق يئني توركجه كلمه‌له‌ر اوره‌تمه سوره‌جي دوردورولدو. بونون يئرينه فارسجا و عره‌بجه كؤك و اكله‌رده‌ن يارارلاناراق "آزاركئش" كيمي يوزله‌رجه اويدوروق كلمه تؤره‌ديلدي.

گله‌جه‌ك ايلله‌رده آنتي تورك قيزديرماسي "آزه‌ربايجانجا" كيمي منطيق ديشي دريمله‌رين ياراديلماسي ايله سونوجلاندي. آزه‌ربايجانجا اويدورماسي، توركجه يئرينه توركييه‌جه، آلمانجا يئرينه آلمانياجا، روسجا يئرينه روسياجا دئمه‌ك كيمي يانليش بير تؤره‌تيدير. روسييا كومونيست پارتيسينين گؤروشونه گؤره، خالقين آدي آزه‌ربايجانلي ايدي. بو يانليش و كولونييال گؤروشه گؤره بيله، ديلين آدي آزه‌ربايجانجا دئييل، آزه‌ربايجانليجا اولمالييدي.

آزه‌ربايجان خالق جبهه‌سي: ديليميزين آدي تورك ديليدير

سوويئتله‌رين چؤكوشو ايله آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي ١٩٩١ قيروو (اوكتوبر) ١٨ده باغيمسيزليغيني قازاندي. بير چوخ گؤزله‌مجي آرتيق تورك خالقي و توركجه‌نين يئنيده‌ن اؤز دوغما آدلارينا قاووشاجاغيني، توركجه‌نين گرچه‌ك بير دئوله‌ت ديلي كيمي ايشله‌ديلمه‌سينه الوئريشلي اورتام و اويقون قوشوللار يارانديغيني ساندي. آنجاق آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي حاضيرليقسيز ياخالانميشدي. اوزون سوره روسييا سؤمورگه‌سي آلتيندا ياشاميش و سئچگينله‌رينين اؤنه‌ملي بؤلومو ميللي آچيدان كيمليكسيزله‌شديريلميش آزه‌ربايجاندا، دئوله‌ت آيقيتينين هر هانسي بير ديل ايستيراتئژيسي يوخ ايدي. آرتي، دئوله‌ت ده توپلوم دا توركجه‌نين گرچه‌ك بير دئوله‌ت ديلي اولاراق قوللانيلماسينا حاضير دئييلدي. بوندان دولايي دئوله‌ت ايشله‌رينين بير سوره‌لييينه روس ديلينده آپاريلماسينا داوام ائديلدي.

١٩٩٢ كؤچ (ماي) ١٥ده آزه‌ربايجان خالق جبهه‌سي حاكيمييه‌ته گلدي. آخج`نين ايقتيداري ايله بيرليكده آزه‌ربايجان دئوله‌تي، آزه‌ربايجان خالق جومهورييه‌تي دؤنه‌مينده اولدوغو كيمي، اؤز ميللي ديلينده يؤنه‌تيلمه‌يه باشلادي.

آراليق (دئكابر) ٢٢ده ميللي مجليسده آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين دئوله‌ت ديلي حاققيندا ياسا قبول ائديلدي. ياسانين ايلك باشلاميندا (مادده‌سينده) بيلديريليردي: "آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين دئوله‌ت ديلي تورك ديلي`دير. آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين بوتون دئوله‌ت اورقانلاريندا ايش تورك ديلي`نده آپاريلير. تورك ديلي رئسپوبليكانين دئوله‌ت ديلي كيمي سيياسي، ايقتيصادي، ايجتيماعي، عئلمي و مده‌ني ياشامين بوتون آلانلاريندا ايشله‌ديلير و رئسپوبليكا توپراقلاريندا اولوسلارآراسي ايله‌تيشيم آراجي گؤره‌ويني يئرينه يئتيرير." ياسا آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين جومهورباشخاني ابولفه‌ض ائلچي به‌ي طره‌فينده‌ن آراليق (دئكابر) ٢٢ده ايمضالانيپ آراليق ٢٨ده باسيندا يايينلاندي.

ياسادا ان اؤنه‌ملي يئنيليك، توركجه‌نين آدينين "تورك ديلي" اولاراق آدلانديريلماسي ايدي. آخج، "آزه‌ربايجان ديلي" دريميني (ايصطيلاحيني) قالديرماغي باشارسا دا، اونو توركجه آدلانديرامادي. گرچي آخج حاكيمييه‌تينين ديرچه‌لتدييي تورك ديلي دريمي بيله، خالقين و اؤزه‌لليكله بليرلي دئوله‌ت آداملاري و آيدينلارين كيميليكسيزله‌شديريلميش بؤلومو طره‌فينده‌ن قبول گؤرمه‌دي. بو كيمي روسييا كومونيست پارتيسي و سوويئتله‌رين سؤمورگه‌چي سيياسه‌تله‌ريني اؤزومسه‌ييپ كيمليكسيزله‌شه‌ن آيدينلار، گينه ده قوندارما "آزه‌ربايجان ديلي" ايفاده‌سيني ايشله‌تمه‌ني سوردوردوله‌ر.

اوچونجو ده‌ييشديره‌نله‌ر: كيمليكسيزله‌شديريلميش دئوله‌ت آداملاري ايله آيدينلار

١٩٩٣ چيچه‌ك آييندا (اييون) آزه‌ربايجان خالق جبهه‌سي حاكيمييه‌تده‌ن اوزاقلاشديريلدي. چيچه‌ك آيين ١٥ينده حئيده‌ر علييئو آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي يوكسه‌ك سوويئتينين باشخانليغينا سئچيلدي. بو تاريخده‌ن سونرا رسمي داييره‌له‌رده گينه ده روسييا كومونيست پارتيسينين ايستالين دؤنه‌مينده اويدوردوغو "آزه‌ربايجان ديلي" دريمي (ايصطيلاحي) ايشله‌ديلمه‌يه باشلاندي.

١٩٩٥ده آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين پيرئزيدئنتي حئيده‌ر علييئو باشخانليغيندا يئني آناياسا تاسلاغيني (لاييحه‌سيني) حاضيرلاماق اوچون بير قورول اولوشدورولدو. بو قورولون حاضيرلاديغي تاسلاغين ٢٣ونجو باشلاميندا (مادده‌سينده) سوويئت آزه‌ربايجاني آناياساسيندا اولدوغو كيمي دئوله‌تين ديلي آزه‌ربايجان ديلي آدلانديريلدي.

قيروو (اوكتوبر) آيينين سونلاريندا قورولا اولاشان ١٧٠٠ اؤنه‌ريده‌ن يالنيز ١٨ينده ديليميز تورك ديلي آدلانديريليردي. اولوسويوق (نويابر) آيين ٥ينده بو ساييلار سيراسييلا ٣٠٠٠ه ياخين و ٢٣ ايدي. بونا رغمه‌ن حئيده‌ر علييئو`ين گؤسته‌ريشي ايله ٢٣ونجو باشلام (مادده‌) تارتيشيلمايا آچيلدي. ايلك تارتيشما آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي آيدينلارينين قاتيليمي ايله قيروو (اوكتوبر) ٣١ده رئسپوبليكا بيليمله‌ر آكادئميسينده گرچه‌كله‌شدي. آرديندان اولوسويوق (نويابر) ٢ده رئسپوبليكا پيرئزيدئنتي ح. علييئو، بير سيرا آيدينلار و سيياسي پارتي سايلاولارينين (نومايه‌نده‌له‌رينين) قاتيليمي ايله باشقا بير اوتوروم (ايجلاس) ياپيلدي.

١٩٩٥ اولوسويوق (نويابر) ١٢ده آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين آناياساسي خالق اويلاماسييلا (رئفئراندوملا) قبول ائديلدي. قبول ائديله‌ن آناياسانين ٢١ينجي مادده‌سينده بئله بليرتيليردي: "آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين دئوله‌ت ديلي، آزه‌ربايجان ديلي`دير. آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسي آزه‌ربايجان ديلي`نين گليشمه‌سيني ساغلار."

٢٠٠١ بيچين (آوگوست) ٣ده آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين جومهورباشخاني "آزه‌ربايجان اليفبا" و "آزه‌ربايجان ديلي" گونونون ياراديلماسي حاققيندا بويروق وئردي. بو بويروقدا توركجه‌نين آدي "آزه‌ربايجان ديلي" و لاتين كؤكه‌نلي تورك اليفباسينين آدي "آزه‌ربايجان اليفباسي" ايله ده‌ييشديريليردي. بويروقدا هر ايل بيچين (اوگوست) آيينين ايلك گونونون آزه‌ربايجان اليفباسي و آزه‌ربايجان ديلي گونو كيمي قوتلانماسي ايسته‌نيردي.

٢٠٠٢ سيخمان (سئپتامبر) ٣٠دا ميللي مجليس آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسيندا دئوله‌ت ديلي حاققيندا ياساني اونايلادي. آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين جومهورباشخاني حئيده‌ر علييئو`ين بو ياساني ايمضالاماسييلا روسيانين قوندارديغي "آزه‌ربايجان ديلي" ايصطيلاحينا بير يول داها دئوله‌ت ديلي ايستاتوسو قازانديريلدي.

سوروملولار: بيلينجسيزليك، ايشبيرليكچيليك و كيمليكسيزله‌شديريلمه

چار ١. نيكولاي دؤنه‌مينده تورك خالقينين آدي قافقاز تاتاري`نا ده‌ييشديريله‌نده قوزئيده روسييانين بو كولونيياليست سيياسه‌تله‌رينه باش قالديرمايانلار، ترسينه اونلاري اؤزومسه‌ييپ و تورك خالقي ايله توركجه`نين آدينين ده‌ييشديريلمه‌سي سيياسه‌تيني منيمسه‌يه‌نله‌ر، تاريخ و تورك خالقي قارشيسيندا سوروملودورلار.

ايستالين دؤنه‌مينده ١٤ يئلين (مارس) ١٩٣٧ تاريخينده روسييا كومونيست پارتيسينين بويروغو ايله تورك خالقينين ميللي تاريخي آدينين تورك`ده‌ن آزه ربايجانلي`يا و توركجه‌نين آدينين آزه‌ربايجان ديلينه ده‌ييشديريلمه‌سينه بويون اه‌يه‌ن آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين دئوله‌ت آداملاري ايله آيدينلاري، تورك خالقي و تاريخ قارشيسيندا سوروملودورلار.

ايكينجي دونيا ساواشي ايلله‌ري و آزه‌ربايجان ميللي حؤكومه‌تي دؤنه‌مينده ميللي-ائتنيك آد اولاراق "آزه‌ربايجانلي" و "آزه‌ربايجان ديلي" آدلاريني گونئي آزه‌ربايجان و ايران`ا سوخان گونئيلي روس پره‌ستله‌ر، روسييا دئوله‌تينه باغلي اولانلار، بير سيرا سول و كومونيست توپار (قوروپ)، پارتي، اورتال (مئدييا) و شخصله‌ر تورك خالقي و تاريخ قارشيسيندا سوروملودورلار.

آزه‌ربايجان دئوله‌تي باغيمسيزليغيني قازاناندان و آخج ايقتيدارينين ييخيليشيندان سونرا، يئنيده‌ن تورك خالقينين ميللي آدي اولان تورك`و آزه‌ربايجانلي`يا و توركجه‌نين آديني آزه‌ربايجان ديلي`نه ده‌ييشديره‌ن دئوله‌ت آداملاري ايله آيدينلار، تورك خالقي و تاريخ قارشْيسيندا سوروملودورلار.

قوزئيده خالقين ميللي آدي تورك و ديلينين آدي توركجه اونا قايتاريلماليدير

روسييا آزه‌ربايجان`ين قوزئي بؤلگه‌سيني ايشغال ائده‌ره‌ك، اونو جوغرافي اولاراق بؤلموشدور. آنجاق روسييا تكجه آزه‌ربايجان`ي بؤلمه‌ميشدير، بورادا ياشايان خالقين كيمليييني ده ائتنيك اولاراق بؤلموشدور. او، قوزئيده ياشايان بؤلومون ميللي-ائتنيك كيمليييني تورك`ده‌ن آزه‌ربايجانلي`يا و ديلينين آديني توركجه‌ده‌ن آزه‌ربايجان ديلي`نه ده‌ييشديرمه‌كله، خالقيميزي ائتنيك-ميللي اولاراق دا بؤلمه‌يه قالخيشميش و بوندا بؤيوك اؤلچوده باشاريلي اولموشدور. نئجه كيم گونوموزده قوزئيده خالق، دئوله‌ت آداملاري و آيدينلارين بؤيوك بير بؤلومو، ايستالين دؤنه‌مي روسييا كومونيست پارتيسيينين بويروغونا اويوملو اولاراق، اؤز ائتنيك آد و كيمليييني "تورك" دئييل، "آزه‌ربايجانلي" و ديلينين آديني دا "توركجه" دئييل، "آزه‌ربايجان ديلي" دييه بيلير. اويسا ايران دئوله‌تينين بوتون بنزه‌شديرمه (آسيميلاسييون) چابالارينا قارشين، گونئي و ايراندا خالق اؤز ميللي-ائتنيك آديني هر زمان اولدوغو كيمي ايندي ده "تورك" و ديلينين آديني "توركجه" تانيملايير.

بوگون ايكي آزه‌ربايجان`ين بيرله‌شمه‌سينده‌ن دانيشانلار، قوزئيده ميللي-ائتنيك كيملييي "آزه‌ربايجانلي" و ديلي "آزه‌ربايجانجا"؛ گونئيده ميللي-ائتنيك كيملييي "تورك" و ديلي "توركجه" اولان كيتله‌له‌ري بيرله‌شديرمه‌نين اؤن قوشوللاريندان دانيشماليديرلار. بو ايكي خالقين گرچه‌ك بيرله‌شمه‌سينين اؤن قوشولو ايسه، قوزئيده خالقين ميللي آدي اولان "تورك"و و ديلينين آدي اولان "توركجه"ني اونا قايتارماقدير.

2012-01-28T08:40:00.001-08:00

Quzey Azərbaycan’ın Azərbaycanca’sı, Güney Azərbaycan’ın Türkcə’si

Mehran Baharlı

Elgün-05 Ocaq- 2008- Siçan İli

Geçənlərdə Azərbaycan Buduncu (Cumhuriyəti) televiziyonlarında 2008 ilinin başından olmaq üzərə, Türkiyə Türkcəsi ilə yayınlanan izlənclərə (pıroqramlara) yasaq gətirildiyi salığını (xəbərini) duyduq. Yasağın gərəkçəsi, bu “yabancı” dilin “Azərbaycanca”ya “itəm” (zərər) verdiyidir. Bu salıq Paniranist güclər tərəfindən böyük bir sevinc, İran vә Güney Azərbaycan Türklüyü tərəfindənsə böyük bir üzüntü ilə qarşılandı. Azərbaycan Buduncunda Türkiyə Türkcəsinə gətirilən yasaq, bizim dilimizə gətirilən yasaqdır. Bu olay belə görülməli, belə alqılanmalı vә bu üzdən də qınanmalıdır. Dilimizin adını (Türkcə) bilə bilməyən və onu qondarma “Azərbaycanca” diyə adlandıran Quzey Azərbaycanlı yetgililər, nəyin ona itəm verdiyini, nəyin ona yarar gətirdiyini necə anlayabilərlər?

Güney’in yazılı-görkül (ədəbi) dili, “Türkcə”dir, “Azərbaycanca” deyildir

Güney Azərbaycan târixi bir yol ayrıcındadır. Günümüzdə Güney Azərbaycan və İran Türklüyünün oluşdurmaq və biçimləndirməkdə olduğu görkül dil, təməl aldığı Güney Azərbaycan və İran’ın başabaşına sərpilmiş Türk budununun (xalqının) dili ilə, Azərbaycan və Türkiyə Buduncları görkül dillərinin birləşməsindən ortaya çıxmaqda və daha doğrusu bu üçünün özgü və yeni biləşgəsidir. Bu üzdən onu “Yenicil (modern) Batı Oğuzcası” adlandıranlar da olmuşdur. Bu dil, özünə Azərbaycan Buduncu görkül dilini ülgü almamaqdadır. Güney’in görkül dili, hər iki qonşu ölkənin görkül dillərinə eşit aralıqda (məsafədə) durur və onların idi (heç) birisini tək başına öz görkül dili olaraq tablamır (qəbul etmir).

Ancaq Güney Azərbaycan və İran Türklüyü, Türkcənin sözdağarcığına yiyələnmə, öz Türk soykökünə qayıdış və dilimizi çağdaşlaşdırma (muâsirləşdirmə) və yenicilləşdirmə (modernləşdirmə) alanlarında (sâhələrində), bunların idi (heç) birinə yiyə (sahib) olmayan Azərbaycan Buduncu deyil, Türkiyə Cumhuriyətinin varsıl (zəngin) denəyimlərindən (təcrübələrindən) yararlanmaqda, orada əldə edilən qazanımları mənimsəməkdə, onları öz denəyimləri və öz qazanımları olaraq görməkdədir. Türkiyənin görkül və yazılı dili (Türkçe vəya Yeni Türkçe) və bu ölkədə törədilən yeni degilər (neolojismlər) Güney’ə yeni kəlimələr sunabiləcək çox önəmli bir qaynaqdır. Bu qaynaq özəlliklə yenicil bügüş (fəlsəfə), bilim, quraşdırım (teķnoloji), tüzәbilim (huquq), ərklət (dövlət), soyut qavramlar və uzluq (sənət) kimi alanlarda olağanüstü dəyərlidir. Ayrıca budunumuzun Əraqda Türkman adı ilə yaşayan ucqarobası (diyasporası) ilə Türkiyə sınırları içində yaşayan və sayıları milyonları aşan Azərbaycan Türkünün özlərinin yazılı-görkül dilləri olaraq Türkiyə tuğralı (rəsmi) dilini seçdikləri unutulmamalıdır. Güneydə - Azərbaycan Buduncunun tərsinə - xalqımızın özü və dilini Türkiyədə olduğu kimi və doğru olaraq ürkən (həmişə) “Türk” və “Türkcə” adlandırması da Güney’in kimi örnək aldığını açıqca ortaya qoyur. Son olaraq, İran və Güney Azərbaycanda Türk xalqının içində olduğu bugünkü ulusal (milli) oyanış və dirçəlmədə Türkiyə televiziyonlarının tək başına, hətta Quzey Azərbaycan’ın bağılsızlaşmasından (istiqlalından) daha çox etgi və oynamı (rolu) olduğu da bilinən bir gerçəkdir.

Azərbaycanca, Türkcə deyildir. O Farsca-Ərəbcə-Rusca-Türkcə qarışımı yetərsiz və görksüz bir qarma (hibrid) dildir

Azərbaycan Buduncunun görkül dili, ağır biçimdə Fascadan etgilənmişdir. Bu etgi təkcə dilə girən Farsca söz və tərkiblərlə sınırlanmamaqda, dil bilgisi alanını da içərməkdədir. Hər hansı bir dilin geniş bir biçimdə (şəkildə) başqa bir dilin dilbilgisi qural və yasaları etgisi altına girməsi, o dilin öz qurallarının altüst edilməsi və dərindən yara alması deməkdir. Bugün Azərbaycanda yayqın olan görkül dil, yanlışlarla dolu, yozlaşma və soysuzlaşmağa üz tutmuş bir dildir. Bu dil söz dağarcığı və dil bilgisi açılarından, Farscadan dərindən etgilənmiş və pozularaq yetərsiz və görksüz (çirkin) bir qarma dil halına dönüşmüşdür. Osmanlı aydın və seçginlərinin yaradıb işlətdikləri uydurma bir dil var idi. Bu dilə doğru olaraq “Türkcə” yerinə “Osmanlıca” deyilmişdir, uçra (çünkü) bu dil üç Farsca, Ərəbcə və Türkcə dillərinin yapmaca (sün’i) bir biçimdə yanyana gətirilməsindən oluşmuşdu. İndi Azərbaycan Buduncunda görkül (ədəbi) dil olaraq işlədilən Azərbaycanca da, qardaşı Osmanlıca kimi, hətta ondan daha bətər, gerçəkdə Türkcə, Farsca, Ərəbcə və Ruscanın qarışımından oluşmuş qarma- uydurma bir dil görüntüsü verməkdədir.

Azərbaycan və İranda Türkcənin geriləməsi, İsmayıl Xaqan (Şah İsmail) dönəmindən sonra başlamışdır. Bu dil tuğralı və ərklət dili olma qonumunu addım addım itirməklə birlikdə, Farsca və Ərəbcə dillərinin əzici və çox ağır etgisi altında qalaraq, başda bilim, bügüş və uzluq olmaq üzərə, hər alanda öz doğurqanlığını itirib, neçə yüzil içində qısır və qarma bir dil halına gəlmişdir. Ardınca Gülüstan və Türkmançay anlaşmalarından sonra gələn son iki yüzildə, başqa bir dil, Ruscanın ağır etgisi altına girmişdir. Bugün Quzey Azərbaycanda idi bir dəyişiklik və düzəltməyə uğramadan, görkül və tuğralı dil olaraq tablanan dil, iştə bu qısır-qarma dildir. Bu durum Güney’in, Farsların boyunduruğundan qurtulduqdan sonra, İran ərklətinin basqıları ilə yaranmaqda-yaradılmış olan uydurma “Azəri-Fazəri”ni öz görkül və yazı dili diyə tablamasına bənzər. Azərbaycan Buduncunda bu eybəcər dilə Türkcə yerinə Azərbaycanca deyirlər. Bizcə bu adlandırma olduqca yerində (haqlı) vә doğrudur, uçra bu dili Türkcə adlandırmaq, Türkcəyə gücəm (zülüm) və sayqısızlıq olardı. Gerçəkdə Güney Azərbaycan və İranda Türk budununun qonuşduğu və burada biçimlənməkdə olan yenicil və çağdaş görkül dilini “Türkcə” adlandırması, bu dilin Azərbaycan Buduncunun görkül dili olan “Azərbaycanca”dan ayrıq (fərqli) olduğunun ən çarpıcı və ən gözəl bir qanıtıdır (subutudur).

Azərbaycan Buduncunda işlədilən görkül dil və orada var ol[may]an dil anlayışı, Güney Azərbaycan və İran Türklüyünə ülgü və təməl alınmamalıdır. Özəlliklə görkül dil və söz dağarcığı qonularında, Azərbaycan Buduncunun görkül dili – ondan yararlanılması gərəkdiyinin tabası (rəğmən) – Güney üçün tək təməl və qaynaq diyə görülməməlidir. Ötə yandan, Güneydə bu picin dilin İran və Güney Azərbaycanın görkül və yazılı dili olmasını savunan və yetirim (təbliğ) edən Rus vurqunları və tutucularla əkinc (kültür) savaşımı aparılmalıdır.

Azərbaycan Buduncunda yenicil dil anlayışı yoxdur

Azərbaycan Buduncunda Türk dilinin düşdüyü acınacaqlı durumun nədənlərini belə sıralayabilərik:

1- Dil anlayışı əksikliyi və dilin üzərində (haqqında) dövlət yönətgisinin (siyasətinin) olmayışı: Azərbaycan Buduncunda gənəl olaraq yenicil dil anlayışı movcud deyildir və özəlliklə ərklət, dilin qorunması və gəlişdirilməsi, yenicilləşdirilməsi, çağdaşlaşdırılması və dirgili (canlı) bir varlıq olaraq olanaq- yetənəklərinin çeşitləndirilib çoxaldılması ilə ilgili hər hansı bir yekə tasarı (master plan) və yönətgiyə yiyə deyildir.

2- Dilin adını dəyişdirmək: Azərbaycanda Rus sömürgəçiliyinin (ķoloniyalisminin) yıxıcı etgisinin ən açıq izini, oradakı budun və dilin “Türk” və “Türkcə”dən qondarma “Azərbaycan” və “Azərbaycanca”ya, özü də könüllü olaraq dəyişdirildiyində görəbilərik. Azərbaycan Buduncunda bizim dilin Türkcə olduğu və Türkcənin də bizim dil olduğu düşüncəsi və inancı, idi bir vaxt ürəklərdə və beyinlərdə kök salabilməmişdir. İştə Türkiyə budununun dilini Azərbaycan xalqının dilinə “yabancı” sanan anlayış da, bu sömürgələşmə (ķoloniyal) sayrılığın başqa bir bəlirtisidir. (Azərbaycan və Türkiyə Cumhuriyətlərində budunların qonuşduğu dillər, ən azından dilbilmi baxımından, iki ayrı dil yox, bir dilin iki olduqca yaxın ləhcəsi sayılır). Bu açıdan Fars sömürgəçiliyi boyunduruğu altında yaşamasının tabası, qondarma “Azəri” və “Azəricə” adlarını mənimsəməyən, bəlkə onlara var gücü ilə təpgi göstərən Güney Azərbaycan, öz bağılsız ərkləti və yüzlərcə akademi, institut, ....yə yiyə olan Quzey Azərbaycandan, bu açıdan daha irəlidə və ulusal kimliyinə bağlıraq durumdadır.

3- Dildən özgün Türkcə sözləri dışlamaq: Azərbaycanca dilində, dilimizdə var olan minlərcə özgün Türkcə degiyə (kəliməyə), özbaşınalıqla bayrı (arxayik) damqası vurulmuş, bunlar yazılı və danışıq dillərindən dışlanmışdır. Bu yaxlaşımla da özləri demişkən “bu qədər zəngin dilimizi, miskin günə salıblar” (bu dənli varsıl dilimizi, yoxsul günə salıblar). Gəlinən bugünkü durum, Azərbaycan Buduncunda yazarların çoxunun, öz yazılarını toplamı 100-400 degini geçməyən sısqa bir sözdağarcığı köməyi ilə - bunun da yüzdə doxsanı Farsca, Ərəbcə, Rusca sözlərədən oluşmaqdadır – yazmalarıdır. Ötə yandan Azərbaycan Buduncunda Türkcə quralları təməlində (əsasında) yenidegi törətmə yolu sürəci durdurulmuş, onun yerinə arasıra Farsca əklərdən kömək alaraq yeni sözlər törətmə yolu mənimsənmişdir. Törədilən belənçi sözcüklərin önəmli bölümü isə, dilbilgisi baxımından yanlışlıqlarla doludur.

4- Farsca etgisini qorumağa çalışmaq: Azərbaycan Buduncunda ortaçağ Azərbaycan seçginlərinin alışqanlıqlarının davamında, hələ də Fars dili və görksözünə (ədəbiyatına) qarşı bir çeşit vurqunluq (heyranlıq) duyqusu və aşağılıq düyümüqarmaşası (üqdəsi ķompleksi) vardır. Onlara görə dilimizdə Farsca degi, tərkib və hətta dilbilgisi qurallarını işlətmək, bir çeşit aydınlıq, soyluluq və yüksəklik bəlirtisidir. Güney’in tərsinə, Azərbaycan Buduncu doğrudan Fars sömürgəçiliyi və oradakı dil də Fars dili tərəfindən yox edilmə belini (təhlükəsi) ilə qarşı qarşıya qalmamışdır. Bu isə onların, Farscanın dilimiz üzərindəki olumsuz etgilərinə vurdum duymaz davranma, hətta Farsca degi və dilbilgisi qurallarını özlərininki sanmalarının başqa bir nədənir.

5- Rusca etgisini qorumağa çalışmaq: Sözsüz geçmişdə Rus dili, görksözü və uyqarlığının (mədəniyyətinin) Azərbaycan’ın çağdaşlaşma, yenicilləşmə, bundalı (seküler) və eldəmləşmə (layikləşmə) və batıya yaxınlaşmasında önəmli yarar və payı olubdur və gələcəkdə də olacaqdır. Ancaq bu gerçək, dilimizin Rus dili tərəfindən elik olunması (istila edilməsi) gərəkdiyi anlamına gəlməz. İki yüz ilə yaxın Rus sömürgəçiliyi altında yaşamaq, Azərbaycan Buduncu seçginləri arasında, dilimiz, abecemiz (əlifbamız) və görksözümüz üzərində Rus etgisini qoruma və yaşatmağa çabalayan yerli bir toparın (zümrənin) yaranmasına nədən olmuşdur. Bugün Azərbaycanda budunumuz və dilinin ulusal-tarixi adlarını “Türk” və “Türkcə”dən, “Azərbaycan” və “Azərbaycanca”ya dəyişdirməyi savunanlar, iştə bu Rus sömürgəçiliyinin yerli qalıntılarıdırlar.

Azərbaycancanın Sorunları

Yuxarıda sıralanan nədənlərdən dolayı, günümüzdə Azərbaycanca və ya Azərbaycan Buduncunda işlədilən görkül dil, bir çox yöndən sorunlu, olduqca yetərsiz və hətta ölüşgəməyə üz tutmuş bir dildir. Bu sorunlar və onlara irim (diqqət) yetirməmə və dillə ilgili gənəl olaraq idi bir yönətgi və anlayışa yiyə olmamaq, oradakı durumu daha da ağırlaşdırmışdır. Anılan sorunlu yönləri belə sıralayabilərik:

1- Abece (əlifba) sorunları

2- Yazım (ortoqrafi) sorunları

3- Dilbilgisi sorunları

4- Söz dağarcığı sorunları

Bu sorunların çözüm yollarına qıssaca toxunmaq istərsək:

1- Abece əksiklikləri gedərilməlidir. Nazal Ññ, duralı (nüqtəli) Ķķ və kəmə himi “ ’ ” (apastrof işarəti) abeceyə artırılmalı, uzun “â” səsi yazıda işlədilməlidir.

2- Rus yazımını ölçüt alma alışqanlığı bıraxılmalı, yazım yanlışlıqları düzəltilməlidir.

3- Farsca sözcüklərin söz dağarcığına girməsi denətim (ķontrol) altına alınmalı, əski Türkcə və çağdaş ləhcələrimizdə var olan sözcüklər gənə görkül dilə qazandırılmalı, sözcük törətmə sürəci yenidən başladılmalıdır….

4- Dilimizdə işlədilən Fars dilbilgisi qurallarının, özəlliklə ilgəç (ədat), ək, …’nin (bə, ki, ta, -kar, -gər, -pərəst, -pərvər, -şünas, -xana, -pərvər, -bin, …) qullanılması bütünüylə durdurulmalıdır.

Aşağıda Azərbaycan Buduncunun “Azərbaycanca” adlanan görkül dilində var olan bir sıra yanlışlıqlar sıralanmış və Türkcədəki düzgün qarşılıqları ayırac (parantez) içində verilmişdir.

==========================================

Abece Sorunları

==========================================

1- Azərbaycan və Türkiyə Budunclarının Latın abeceləri, Güneydə gözü qapalı tablanmamalı, bu iki ölkənin denəyimlərindən yararlanaraq İran və Güney Azərbaycan Türklüyünə daha düzgün, daha məntiqli və daha əksiksiz bir abece düzənlənib yaradılmalıdır. Oluşdurulacaq yeni Latın abece, Azərbaycan Türklərinin bütün altquruplarını – İran’ın quzeybatısı (Güney Azərbaycan), İran’ın güneyi (Qaşqayyurd), İran’ın quzeydoğusu (Afşaryurd) və Əraq Türkman ucqarobasını - qapsayacaq biçimdə tasarlanıb düzənlənməlidir. Oluşdurulduqdan sonra da Güney Azərbaycan və İran Türklərinin Latın Abecesi, sürəkli olaraq gözdən geçirilməli və yalnız Türk dilinin özəllik və gərəksinimləri təməlində gəlişdirilməlidir.

2- Azərbaycan Buduncunun yeni Latın abecesinə gəlincə, bu əlifbadakı sorunlar, biçiklərin (hərflərin) yanlış sıralaması, nazal (Ññ), nüqtəli (Ķķ) biçikləri və kəsə “ ’ ” himinin olmayışı, və yazarkən uzun “â” hərfinin işlədilməməsi olaraq özətlənəbilər. Güney`in latın abecesində bu əksiklik və yanlışlıqların düzəldilməsi gərəklidir:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Abece sıralaması: Azərbaycan Buduncunun 1991 ilində Latın abecesinə geçişi tikəl (qismi) olmuşdur. Beləki Latın biçikler tablanmış, ancaq biçiklərin sırası hələ də Rus-Kiril abecesində olduğu təkindir. Bu abecedə, bütün Latın kökənli abecelərin tərsinə, “X” biçiyinin yeri abecenin sonlarında “V” biçiyindən sonra deyil, abecenin başlarında “H” biçiyindən sonradır. Habelə “Q” biçiyi “P” biçiyindən sonra deyil, abecenin ortasında “K” biçiyindən sonra gəlir:

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Xx, Iı, İi, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz

Bu nədənlə Azərbaycan Buduncunun abecesi gerçəkdə yarı latın (hərflərin biçimi), yarı Kiril (biçiklərin düzülüşü) azı (vəya) qarma bir abecedir. Bu isə özəlliklə sözlük və bilgisayar ortamlarında sözlərin düzülüşündə ciddi sorunlar yaradıb, onları altüst edərək qullanılmaz hala gətirir. Bu üzdən Güneydə Latın abecesində biçiklərin sıralaması Azərbaycan Buduncunda olduğu kimin deyil, uluslararası Latın biçikləri sıralamasına uyumlu olmalıdır.

Güney Azərbaycan- İran Türklüyünün Bütünləşdirilmiş Latın Abecesi:

Otuzdörd Biçik və Bir Him

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ķķ, Ll, Mm, Nn, Ññ, Oo, Öö, Pp, Qq, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Xx, Yy, Zz, ‘

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“Gəniz Ññ”si biçiyinin olmayışı: “Gəniz Ññ” (“nasal n”, “üç nüqtəli ke”, “ng”, “kaf-i Türki”, “kaf-i nuni”, “nun-i qənne”) Türklərə özgü bir səsdir. Ən əski çağlardan bəri günümüzə gəlib ulaşmış olan bu səs, dilimiz və budunumuzun əski Türkcə və əski Türklərə bağlı olduğunun ən sağlam qanıtlarından biridir. Geçmişdə (ڭ) ilə göstərilən bu səs, çağdaş Ərəb köklü Türk abecesində (نگ) biçimində göstərilir. Azərbaycan Buduncunun yeni Latın abecesində isə dilimizdə var “Ññ” səsini qarşılayacaq idi bir biçiyə yer verilməyibdir. Oysa (halbuki) bu biçik Musavat dönəmi və sonrasındakı Latın abecedə öz yerini almışdı. Ayrıca “Ññ” səsi ən əski və əski Türkcə, hətta Sümer kimi Pırototürk dillərdə, habelə Türk görkül və kökləşik (ķılasik) bətiklərdə (mətinlərdə) və Azərbaycan Türkcəsinin bir çox çağdaş ləhcəsində özəlliklə kəndlər və oymaqlar arasında işləkdir (İran’ın güneyində Qaşqay, Güney Azərbaycan’ın Sava və Sulduz, Quzey Azərbaycan’ın Qazax, Qarabağ, Gəncə, Ayrım, Nuxa, Zaqatala, Qax, ...., Xorasan’ın Sərvilayət, Bam Səfiabad, Cölgərux, Gərivan, Bocnurd, Cüveyn, Çağatay , .... ləhcələrində). Dolayısı ilə ən əski və əski Türkcə bətiklərin yazıb oxumasını və Türk dilinin İran və Azərbaycandakı çağdaş ləhcələrində yaranan görkül və folķlor yapıtların səbt və oxunuşunu qolaylaşdırmaq (âsânlaşdırmaq) və irimləşdirmək (dəqiqləşdirmək) üçün, “Ññ” biçiyinin Güney’in Latın abecesinə əklənməsi gərəklidir.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Duralı (Nüqtəli) “Ķķ” biçiyin olmayışı: Dilimizdə qalın və incə olmaq üzərə iki ayrı “k” və “ķ” səsləri vardır. Bunlar “Ķadr” və “Kənd” degilərində olan səslədir. Qalın azı duralı “ķ” səsi, başda Avrupa dilləri olmaq üzərə daha çox yabancı degilərdə işlədilir. Bu iki səs arasıra (bə’zən) kəlimələrə ayrıq anlamlar verirlər, örnəyin incə “K” ilə söylənən “Kola” kiçik bağevi anlamında və qalın “Ķ” ilə söylənən “Ķola” bir içəcək (ķoķaķola) adıdır. Azərbaycan Cumhuriyəti Latın abecesində, dilimizdə var olan bu iki fərqli “k” və “ķ” səsləri tək bir biçiklə göstərilir. Bu iki ayrıq səs, Azərbaycan Türkcəsində var olduqlarına görə, kəsinliklə Latın abecemizdə də öz ayrıca yerlərini tapmalıdırlar.

Kk: Börk, Buradakı, Kakıl, Kal, Kamaş, Kağaz, İki, Kəleybər, Kənd, Kərəm, Kilim, Kişi, Kola, Kor, Kosa, Kömək, Kömür, Küçə, Küt, Ördək, Təkər, Üzük

Ķķ: Aķord, Doķtor, Eķonomi, Folķlor, Ķabinet, Ķadr, Ķampanya, Ķanada, Ķaraķter, Ķarmen, Ķazino, Ķolombiya, Ķomando, Ķontrol, Ķosmos, Ķuçuq, Ķulub

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Uzun ââ biçiyin yazıda işlədilməməsi: Çağdaş Türkcədə, Türk kökənli sözcüklərdə “uzun â” səsi yoxdur, ancaq bu səs yabancı sözcüklər özəlliklə Farsca və Ərəbcədən dilimizə girmiş degilərdə vardır və dilimizdə də tayınca (eynən) işlədilir. Azərbaycan’ın yeni Latın abecesində isə “uzun â” biçiyi və səsinin varlığı tablanmamış və buna ək olaraq yazılı dildə də bu biçik işlədilmir. Oysa Türkiyədə olduğu kimi, abecedə ayrıca göstərilməsə də, uzun â’dan, ən azından yazıda, özəlliklə əski və kökləşik bətiklərdə yararlanmaq gərəkir.

Örnəyin “Nâminə” degisi uzun â ilə söylənməsinə tabası, qıssa a ilə (naminə) yazılır. (dilimizdə bu Farsca degini işlətməyə gərək yoxdur. Onun yerinə Türkcə “adına” degisi işlədiləbilər). Habelə dilimizdə işlədilən “nâmə”, “-xânə”, “-zâdə”, “-vâri” kimi Farsca degi və əklər də Azərbaycancada uzun â ilə söylənmələrinin tabası, yanlışlıqla qıssa a ilə yazılırlar.

Bu iki ayrı “a” və “â” səsləri bir sıra durumlarda degilərə ayrıq anlamlar yükləyəbilər: asan (Türkcə asmaqdan), âsân (Farsca rahat anlamında); bala (Türkcə kiçik), bâlâ (Farsca yuxarı anlamında); alam (Türkcə almaqdan), âlâm (Ərəbcə dərdlər anlamında); yar (Türkcə yarmaqdan), yâr (Farsca yoldaş anlamında); azar (Türkcə azmaqdan) âzâr (Farsca əziyyət anlamında);

Ayrıca Azərbaycan Buduncu yazımında Farsca və Ərəbcə kökənli adlardakı uzun “â” səsləri də yanlışlıqla Türkcə qıssa “a” ilə göstərilir: Babək (Bâbək), Adil (âdil), Cavid (Câvid), Hadi (Hâdi), …

Başqa örnəklər (ayırac içindəkilər doğru, ayırac dışındakılar Azərbaycan Cumhuriyətindəki yanlış yazılışdır):

adət (âdət), adi (âdi), Adil (âdil), alam (âlâm), ali (âli), аlim (âlim), asan (âsân), azar (âzâr), Babək (Bâbək), bala (bâlâ), Cavid (Câvid), dahi (dâhi), Hadi (Hâdi), hakim (hâkim), halə (hâlə), kafi (kâfi), malik (mâlik), naminə (nâminə), qanun (qânun), sabiq (sâbiq), tabe (tâbe), tarix (târix), vasitə (vâsitə), xanəndə (xânəndə), yar (yâr)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Apastrofun (kəsənin) olmayışı: Azərbaycanda tablanan Latın abecesinin ən böyük əksikliklərindən biri də kəsə himinə yer verməməsidir. Bu isə dilimizin yazımında çox böyük qarqaşa və pırtlaşlığa yol açmaqdadır.

Degi içində: Örnəyin bu abecedə aşağıda göstərilən ikili degilər tayın (eyni) biçimdə yazılır. Oysa bunların anlamları və doğru yazılışları bütünüylə ayrıqdır:

bədən (بدن)-bə’dən (بعدا); bəzən (Türkcə bəzənməkdən)-bə’zən (بعضا); ələm (علم، الم)-ə’ləm (اعلم daha bilgili), əza (عزا)-ə’za (اعضا), mədəni (uyqar anlamında)-mə’dəni (معدني); məlul (ملول)-mə’lul (معلول); mən (من)-mən’ (منع); mərəz (مرض)-mə’rəz (معرض); şer (شئر aslan)-şe’r (شئعر); təmir (dəmirin əski söylənişi)-tə’mir (تعمير), tən (تن)-tə’n (طعن); tənə (تنه)-tə’nə (طعنه)

Başqa örnəklər (ayırac içindəkilər doğru, ayırac dışındakılar Azərbaycan Bucundakı yanlış yazılışdır):

bədən (bə’dən), bəzən (bə’zən), bəzi (bə’zi), dava (dâ’va), dəvət (də’vət), edam (e’dam), élan (e’lan), etina (e’tina), etibar (e’tibar), etibarən (e’tibarən), etiraf (e’tiraf), etiraz (e’tiraz), ezam (e’zam), əla (ə’la), istеdаd (iste’dad), istefa (iste’fa), löbət (lö’bət), meyar (me’yar), məbəd (mə’bəd), mədəni (mə’dəni), məlul (mə’lul), məlum (mə’lum), məlumat (mə’lumat), məmur (mə’mur), mən (mən’), mənа (mə’na), mənalı (mə’nalı), mənəvi (mə’nəvi), məni (mə’ni), məsud (məs’ud), mərəz (mə’rəz), mərifət (mə’rifət), məruz (mə’ruz), məruzə (mə’ruzə), məşəl (məş’əl), məyus (mə’yus), məzun (mə’zun), möcüz (mö’cüz), mömin (mö’min), mötəbər (mö’təbər), nəşə (nə’şə), səy (sə’y), sürət (sür’ət), şer (şe’r), şöbə (şö’bə), tabe (tabe’), təbir (tə’bir), təcili (tə’cili), təlim (tə’lim), təmin (tə’min), tə’minat (təminat), tən (tə’n), tənə (tə’nə), təsir (tə’sir), tətil (tə’til), təxir (tə’xir), təyin (tə’yin), yəni (yə’ni)

Degi sonunda: Azərbaycan Cumhuriyətində tablanan yeni abecedə kəsə himi olmadığından dolayı, özəl adlar və onlardan sonra gələn bir sıra əklər bitişik biçimdə yazılır və bu da yanlış anlamalara yol açır. Örnəyin bu abeceyə görə iki ayrıq anlamı olan “Bâbək’i” (Baybək’i öldürdülər) və “Bâbəki” (Baybək’ə mənsub, Baybək’ə bağlı), “Əli’ni” (Əli’ni gördüm) və “əlini” (əlini tutdum), “Təbrizi” (soyadı) və “Təbriz’i” (Təbriz’i özlərdim) degiləri tayın (eyni) biçimdə yazılır.

==========================================

Yazım Sorunları

==========================================

Görüləcəyi kimi, Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımdakı sorunların böyük bölümü, bu yazımda Türkcənin yapısı və gərəksinimləri yerinə, Rusca yazımını təməl almaqdan qaynaqlanmaqdadır.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Degi başındakı “Iı”lar: Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımda kəlimə başındakı bir sıra “Iı”lar, Ruscanın etgisi ilə “İi” olaraq yazılır. Bu bütünüylə yanlış bir tutumdur:

işıq (ışıq), ildırım (ıldırım), ilxı (ılxı)

Azәrbaycan Buduncu dilindә Rusçanı yansılama dәbi o dәnli kök salmışdır ki hәtta “Texas” kimi ingilizcә kәlәmәlәr “Texas” vә nә “Tekzas” şәklindә tәlәffüz edilir.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Degi başında gətirilən iki, üç, azı dörd ünsüz: Türkcədə idi bir degi iki ünsüzlə başlamaz. Ancaq Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımda, özəlliklə deginin başında – gətirilməməsi gərəkdiyi halda – iki hətta üç ünsüzün gətirilməsi kimi bütünüylə yanlış olan durumlarla qarşılaşırıq:

Avstriya (Avusturya), konfrans (ķonferans), plаn (pılan), plov (pilov, pılav), prinsip (pirinsip), prioritet (piriyoritet), problem (pıroblem), proqram (pıroqram), qrаmmаtik (qıramatik), qrup (qurup), Rzа (Rıza), srağa (ısrağa), stəkan (istəkan), strateji (istirateji), struktur (ısturuktur), Tbilisi (Tibilisi), Nyu-York (Niyu York), Vyana (Viyana), Хristiаn (Xırıstiyan)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“Aa” və “iİ” biçiklərini yanyana gətirmək: Azərbaycan Buduncunun tabladığı yazımda, Rus yazımına uyaraq arxa arxaya gələn “i" və “a”larla qarşılaşırıq. Oysa bunların arasında kəsinliklə bir “y” biçiyi artırılmalıdır. (Yabancı olan bu degilərin çoxunun dilimizdə Türkcə qarşılığı var olduğundan dolayı, işlədilmələrinə gərək yoxdur):

аid (âyid), auksioner (aķsiyoner), biоqrаf (biyoqraf), dair (dâyir), dialekt (diyalekt), dialoq, (diyaloq), diaspor (diyaspor), fiasko (fiyasķo), funksioner (funķsiyoner), institusional (institusiyonal), İordaniya (İyordaniya), kаinаt (kâyinat), konfedensial (ķonfedensiyal), konvension (ķonvensiyon), material (materiyal), media (mediya), nail (nâyil), potensial (potensiyal), prioritet (piriyoritet), prоfеssiоnаl (pırofesiyonal), radiasiya (radiyasiya), region (regiyon), social (sosiyal), tualet (tuvalet), variant (variyant), vəsait (vəsayit), zəif (zəyif), Xətai (Xətâyi)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Yanlışlıqla qoşalanan biçiklər: Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımda, Rus qaynaqlı degilərdəki qoşa biçiklər Türk dilimizin yazımını pozmaq bahasına olsa da, tayınca qorunur. Oysa Türkcə yazımında bunlar kəsinliklə tək bir biçik olaraq göstərilməlidirlər, uçra tək səslə söylənirlər. (Yabancı olan bu degilərin çoxunun dilimizdə Türkcə qarşılığı var olduğundan dolayı onların işlədilməsinə gərək yoxdur):

akkord (aķord), assambleya (asambleya), assosiasiya (asosiyasiya), attaşe (ataşe), brüssel (Bürüsel), dollar (dolar), effektiv (efektiv), hobbi (hobi), intellektual (inteleķtual), klassik (ķılasik), kollektiv (ķolektiv), komissar (ķomisar), komissiya (ķomisiya), korrupsiya (ķorupsiya), lobbi (lobi), missiya (misiya), professor (pırofesor), prosse (pırose), qrammatik (qıramatik), rejissor (rejisor), repressiya (represiya), sessiya (sesiya), ssenari (senari), terror (teror)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Tirə’nin (-) yanlış qullanımı: Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımda tirə imi (defis işarəti) çox geniş bir şəkildə və çox vaxt da gərəksiz yerə qullanılmaqdadır:

1- Tirə’ni ad tamlamarında (izafi tərkiblərdə) yanlış qullanmaq: Azərbaycan Buduncu yazımında “i" səsi verən Farsca söz birləşmələrindəki kəsrə, ilk degiyə yapışdırılıb və ondan sonra bir “-“ imi artırılaraq iki degi birbirinə bitişik yazılır. (tərzi-hərəkət) Bu, məntiq baxımından yanlış olmaqla birlikdə, uzun bir tərkibin törədilməsinə nədədn olur. Bu sorun özəlliklə söz birləşməsinin ikidən artıq degidən oluşduğu vaxtlar, örnəyin (məsələn) “pənbeyi-daği-cunun”, “tarixi-ali-osman” söz birləşmələrində olduğu kimi, özünü daha görksüz və qabarıq biçimdə göstərir. Bu yöntəm yanlışdır və ad tamlamalarındakı degilər birbirinə bitişik yazılmalıdırlar, ayrıca tirə (-) ilk degi və ondan sonra gələn “-i" arasına artırılmalıdır.

bərgi-gül (bərg-i gül), həddi-buluğ (hədd-i buluğ), nəzmi-nazik (nəzm-i nâzik), nöqteyi-nəzər (nöqte-yi nəzər), pənbeyi-daği-cunun (pənbe-yi dâğ-i cunun), qeyri-adi (qeyr-i âdi), qeyri-bərabər (qeyr-i bərâbər), qeyri-fars (qeyr-i Fars), sui-istifadə (su-i istifâdə), tarixi-ali-osman (Târix-i âl-i Osman), tərcümeyi-hal (tərcümə-yi hal), tərzi-hə rəkət (tərz-i hərəkət)

2- Tirə’ni birləşik degilərdə qullanmaq: Azərbaycan Buduncu yazımında, bir çox yerdə işlədilməsinə gərək olmayan durumlarda tirə imi qullanılır:

ola-ola (ola ola), düsüb-düsməyəcəyi (düşüb düşməyəcəyi), edilib-edilməməsi (edilib edilməməsi), bir-biri ilə (birbiri ilə),

3- Qıssaldılmış adlarda gərəksiz tirə imi: Azərbaycan Buduncu yazımında, bir sıra sözlərin qıssaldılmış biçimində, sözün düşən orta bölümü yerinə tirə imi qoyulur. Örnəyin “doķtor”un qıssaldılmış biçimi olan “dr” yerinə, “d-r” yazılır. Bu yöntəm gərəksiz və uyqunsuzdur.

4- Tirә’ni qullanılması gәrәkdiyi yerdә qullanmamaq: Azәrbaycan Buduncu yazımında bir sıra durumlarda isә tirә qullanılması gәrәkdiyinә qarşın qullanılmır.

Noqteyinəzərindən (Noqte-yi nәzәrindәn)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Özəl adları böyük biçiklərlə başlamamaq: Azərbaycanda tablanan yazımda, özəl adlar çox vaxt kiçik biçiklərlə başladılır. Oysa bütün özəl adların böyük biçiklərlə başlaması gərəkir:

azərbaycan (Azərbaycan), ərəb (Ərəb), fars (Fars), ingilis (İngilis), islаm (İslam), rus (Rus), türk (Türk), türkiyə (Türkiyə)

Târixi şəxsiyətlərin adlarındakı aşal (rütbə), taxma ad (ləqəb) və bənzərləri: Azərbaycan Buduncu yazımında, târixi şəxsiyətlərin adlarında gələn “Mirzə”, “Şah”, “Ağa”, “Xan”, “Xanım” və bənzəri aşal, taxma ad və ..... ikinci sırada gəlincə, kiçik biçiklərlə yazılır. Oysa bunlar o şəxsiyətlərin adlarının bir bölümüdür və böyük biçiklərlə yazılmaları gərəkir:

Abbas mirzə (Abbas Mirzə), Nadir şah (Nâdir Şah), Abbasqulu ağa (Abbasqulu Ağa), Fətəli xan (Fətəli Xan), Heyran xanım (Heyran Xanım)

Târixi şəxsiyətlərinin adlarını Farsca yazma alışqanlığı: Azərbaycan Buduncu görkül dilində, bir sıra târixi şəxsiyətlərin adları Fars biçimi təməl alınaraq və yanlış yazılır. Örnəyin “Bâbək” adı uzun â ilə söylənib qıssa a ilə yazılır. Oysa Farsca kökənli Bâbək adının doğru yazılışı, söyləndiyi kimi uzun â ilə olmalıdır (Bu adın Türkcəsi Baybək’dir). Habelə Türk xaqan, ərklət və soysopların (sülalərin) çoxunun adı da Farsca biçimi ilə yazılır. Örnəyin “Səlcuqi” (Səlcuqlu yerinə), “Qəznəvi” (Qəznəli yerinə), “Səboktəkin” (Sübək Tigin yerinə)

Babək (Bâbək, Baybək), Börküyarıq (Bәrk Yaruq), Еlхаni (Elxanlı), Səboktəkin (Sübək Tigin), Səlcuqi (Səlcuqlu), Qəznəvi (Qəznəli), Yusif (Yusuf), Yunis (Yunus)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Yanlış yazılan coğrâfi adlar: Azərbaycanda işlədilən yazımda Rus dilindəki biçimlərə bağlı qalmaq nədəni ilə, çoxu zaman coğrâfi adların yanlış yazıldığını görürük. Adların yanlış yazılışı, Türk kökənli və ya Azərbaycan coğrâfi adlarında da görülür:

Bolqarıstan (Bulqarıstan yerinǝ), Musеl (Musul yerinǝ), Qəzza (Qəzzə yerinǝ), Urmiyа (Urmu yerinǝ), Yerevan (İrəvan yerinǝ), Tbilisi (Tiflis yerinǝ)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Qıssaldılmış adlardan sonra ara verməmək: Azərbaycanda tablanmış yazımda qıssaldılmış adlardan sonra gələn dura (nüqtə) və ondan sonrakı degi arasında ara (fâsilə) verilmir. Bu yanlışdır və qıssaldılmış kəliməni göstərən biçikdən sonra gələn dura ilə ondan sonrakı degi arasında bir ara verilməlidir:

A.Əmrahoğlu (A. Əmrahoğlu), Ə.Sеyidоv (Ə. Sеyidоv), H.Əhmədоv (H. Əhmədоv), N.Mоllаyеv (N. Mоllаyеv)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“Qq”ləri “Ğğ” yazıb söyləmək: Azərbaycan görkül dilində Fars səsbilimi (fonetiyi) etgisi ilə, Q’lərin bir çoxu yanlış olaraq “Ğ” şəklində söylənir və yazılır:

Kаşğаri (Ķaşqarlı), sayğı (sayqı), sorğu (sorqu), uyğun (uyqun), Uyğur (Uyqur), vurğu (vurqu), almağ (almaq), ....

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“Kk”ləri “Hh” vəya “Yy”, “Qq”ləri “Xx” vəya “Ğğ” olaraq söyləmək: Azərbaycan görkül və özəlliklə sözəl dilində kəlimə sonundakı “K”lərin çoxu “H” vəya “Y” olaraq söylənir. Örnəyin “etmək” yerinə “etməy”, “demək” yerinə “deməy”, “yüksək” yerinə “yüksəh”, “böyük” yerinə “böyüh”, “bilmərik” yerinə “bilmərih”, “gəldikdən” yerinə “gəldihdən”, “istirik” yerinə “istirih”, “eyləməliyik” yerinə “eyləməliyih”, “maraq” yerinə “marax, marağ”. Bu isə görkül dili yerəl ağızlar düzeyinə çəkərək, onu son dərəcə görksüzləşdirir (çirkinləşdirir).

Bu başlıq altında rәsmi dildә belә ağız dilini qullanaraq işlәdilәn “bunnan” (“bundan” yerinә) vә әdəbi dildə qəbul edilən “isti” (“issi”, “ısı” yerinә) kimi durumları da әklәyәbilәrik.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Biləşik eyləmləri (mürəkkəb fe’lləri) aralı yazmaq: Azərbaycan yazımında “-bilmək” yardımcı eyləm-əki ilə oluşdurulan biləşik eyləmlər aralı yazılır. Bu yanlışdır, uçra aralı yazılan “bilmək” eyləmi (bilgili olmaq) anlamındadır. Oysa biləşik eyləmlərdəki “-bilmək” eyləmi, ək görəvini üstlənmiş və bacarmaq anlamındadır. Belənçi eyləm-əklər, Türkiyə Türkcəsində olduğu kimi fe’lə yapışıq yazılmalıdır:

ola biler (olabilər), verə bilmir (verəbilmir)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Avrupa qaynaqlı sözlərin sonuna gətirilən gərəksiz “a” lar: Azərbaycan görkül dilində Rus dili etgisi sonucunda çox sayıda Avrupa qaynaqlı degilərin sonuna “a” azı “ya” gətirilir. Bu, Güney dili üçün tanış olmayan durum və gərəksiz yükdür.

akademiya (aķademi), forma (form), formula (formul), norma (norm), partiya (parti),

==========================================

Dilbilgisi Sorunları

==========================================

Azərbaycan görkül dili, dilbilgisi (qıramer) baxımından da Farscanın ağır etgisi altındadır. Bu ağır etgi, Azərbaycancanın Türk dilbilgisinə tərs olan bir çox Farsca nəhv ilkə (qayda) və qurallarını mənimsəməsinə gətirib çıxartmışdır. Bu sayrılıqlı olqu özünü Farsca “ki”, “bə-be” kimi ilgəçlərin geniş biçimdə işlədilməsi, Türkcə “mi”nin işlədilməməsi, səs uyumuna uymamaq, ... kimi durumlarda ortaya çıxır. (Bunların böyük bir bölümü -dilin yozlaşması, xalqın Farslaşması bəlirtisi olaraq- Güneydə danışılan ləhcələrdə də görülür):

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Farsca “ki” ilgəçini (ədatını) işlətmək: Azərbaycan Buduncunun yazılı və sözəl dilində Farscanın ağır etgisindən dolayı, Farsca “ke” ilgəçi olağanüstü geniş bir ölçüdə qullanılır. Bu isə bütünüylə dilimizin Türk kimliyini pozur və görkül baxımdan ona ilkəl və görksüz bir görüntü verir. Türkcədə Farsca “ke” ilgəçi çox seyrək olan gərəkli durumlar dışında qullanılmamalıdır.

Örnəyin: “Gəldim ki sizi görəm” (doğrusu: “Sizi görməyə gəldim”), “Nâzir təkzib etdi ki hâdisədən xəbəri yoxdu” (doğrusu: Baxan olaydan xəbəri olmadığını yalanladı), ....

Ayrıca Azərbaycancada sıxlıqla “ke” ilgəçindən yararlanaraq yapılmış bir sıra kipləşmiş (qalıblaşmış) cümlələr işlədilir. Örnəyin “qeyd etmək lazimdir ki”, “xatırladaq ki”, ... Gərəksiz və anlamsız olan bu qalıblaşmış cümlələri qullanmanın, mətləbi uzatmaq və görksüzləşdirməkdən başqa idi bir yararı yoxdur:

Qеyd еtmək lаzımdır ki, Bunu dа xatırladaq ki, Qeyd edək ki, Deməy olar ki,

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Farsca “be” (bə) ilgəçini yayqın olaraq işlətmək: Azərbaycan Buduncunun görkül dilində Farscanın ağır etgisindən dolayı Farsca “be” (bə) ilgəçi genişcə işlədilir:

cürbəcür (türlü, çeşitli), günbəgün (gündən günə), ilbəil (ildən ilə), növbənöv (türlü, çeşitli), tekbetek (təkətək)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Farsca “ta” ilgəçini işlətmək: Farscanın ağır etgisi altında çabalayan Azərbaycancada, arasıra Farsca “ta” ilgəçi işlədilir. Örnəyin "tа ХХ əsrin əvvəlinə qədər". Bu cümlənin Türkcəsi belə olmalıdır “XX inci yüzilin başlanqıcına dək”

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Türkcə degileri yanlış yapılarda işlətmək: Azərbaycan Buduncunda bir sıra Türkcə degilər, yanlış anlam azı yapıda işlədilir. Örnəyin “sayı” yerinə yanlışlıqla saymaq eyləminin (fe’linin) əmr kipi olan “say’, “bildiri” yerinə yanlışlıqla eyləm adı olan “bildiriş”, “azıq” yerinə yanlışlıqla Farsca biçimi olan “azuqə”, “çatışmazlıq” yerinə yanlış yapılı olan “çatışmamazlıq”, “anma” yerinə ginələnməyən (təkrarlanmayan) durumları bildirən -im əki ilə yapılmış “anım” işlədilir.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Səs Uyumu Yasasını Pozmaq: Səs uyumu yasası, Türkcənin ən təməl yapı daşlarından biridir. Bu yasa ilə dilimizə girən hər yabancı sözcük, Türkcələşib bizimkiləşir. Ancaq Azərbaycan Buduncunun yazımında və dilində özəlliklə bir sıra Ərəb və Fars kökənli degilərin yazılış və söylənişində, dilimizin səs uyumu yasa və quralları heçə sayılır və gobudca pozulur. Səs uyumu yasası süzərisindən geçməyən bu degilər, gerçəkdə dilimizi elik edir və Türkcəni o yabancı dillərin boyunduruğu altına soxur:

büllur (bulur), büruz (buruz), çünki (çünkü), divar (duvar), dosye (dosya), hаzırki (hazırkı), hökumət (hökümət), hücum (hucum), hüquq (huquq), güruh (quruh), lаzımi (lâzimi), lüzum (luzum), mövcud (movcud), mövhumаt (movhumat), mövzu (movzu), müasir (muasir), müayinə (muayinə), nöqsan (noqsan), nücum (nucum), nüfuz (nufuz), nümayəndə (numahəndə), nümunə (nümünə), qürur (qurur), qüsur (qusur), rüsum (rusum), sübut (subut), sükut (sukut), şüur (şuur), ümum (umum), ünvan (unvan), üsul (usul), üsyan (usyan), xüsusi (xususi), хüsusiyyət (xususiyyət)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“Mi” soru ilgəçini işlətməmək: Azərbaycan Cumhuriyətinin görkül dilində, Fars dilinin ağır etgisi sonucunda, soru ilgəçi olan “mi” gənəlliklə işlədilmir, işlədildiyində də haqqında soru sorulan nəsnədən sonra deyil, ürkən cümlənin sonunda və yanlışca işlədilir:

1- “Mi”nin işlədilməmə örnəkləri: “Mi”, haqqında soru sorulan nəsnədən sonra gəlməlidir: "Sən də?” (doğrusu “Sən də mi?”), “Olacaq?” (doğrusu “Olacaq mı?”), “Hamını çağırdız?” (doğrusu “Hamını çağırdınız mı?, Hamını mı çağırdınız?”).

2- “Mi”ni yanlış işlətmə örnəkləri: “Bilərikmi?” (doğrusu “bilərmiyik?”). “Mi” eyləmlərdə məsdərin ilk çəkimindən sonra gəlməlidir (“bilər”dən sonra, “bilərik”dən sonra deyil).

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“-sa” əkinin yanlış işlədilməsi: Azərbaycan Buduncunun (Cumhuriyətinin) dilində “-sa” əki bir sıra hallarda (Ruscanın etgisi və Türkcə dilbilgisinə yetərincə tanış olmamaq sonucunda) yanlış qullanılmaqdadır, “hansısa” kimi tərkiblər isə doğrudan Ruscadan alıntı-çeviridir:

"gedirəmsə" (doğrusu “gedirsəm”dir); “içmirsənsə "(doğrusu “içmirsən”dir. “İçmirsən” özü şərtidir və ikinci kəz “sa” qoşul (şərt) əkini alabilməz. Bu yanlış kip, Güney ağızlarında da yayqındır). “anlayırıqsa” (doğrusu “anlayırsaq”dır), “səhv etmirəmsə” (doğrusu “səhv etmirsəm, yanılmırsam”).

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Çoxulu təkil yerinə işlətmək: Azərbaycan Buduncunun görkül dilində çox sayıda Ərəb kökənli çoxul kəlimə, yanlış olaraq təkil (müfrəd) anlamında işlədilir və bu üzdən də ikinci kəz çoxullaşdırılır:

bəyanatlar (bəyanat), əcdadlar (əcdad), hüquqları (haqları), ləvazimatlar (ləvazim), luğatlar (lüğətlər), mənafеlər (mənfəətlər), mәlumatlar (mə’lumat), tədqiqatlar (tədqiqlər), tələbаtlar (tələblər), təqdimatlar (təqdimat), tәsiratlar (tә’sirat) , təşkilatlar (təşkilat)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Yenicə törədilmiş uyqunsuz degi və tərkiblər: Azərbaycan Buduncu görkül dilində, çox sayıda uyqunsuz, yanlış anlamda işlədilən, fəsahət və bəlaqət açılarından olduqca yoxsun, görklülük baxımından sorunlu olan degi vardır. Bunlar Azərbaycan Buduncunda törədilən yenidegilərin böyük bir bölümünü qapsayır:

Örnəyin “qılavuz” yerinə Farsca-Türkcə qarışımı “bələdçi”, “çarpı” yerinə gülünc görünən “vurulsun” (“üç çarpı iki” yerinə “üç vurulsun iki”), “sözlük” yerinə yanlışlıqla işlədilən “lüğət” (“lüğət” söz anlamındadır, sözlük deyil), “əksi” yerinə işlədilən “çıx” (“beş əksi iki” yerinə “beş çıx iki”), “artı” yerinə fəsahət və bəlağətdən olduqca uzaq olan “üstəgəl” (“dörd artı beş” yerinə “dörd üstəgəl beş”) “yüzdə” yerinə “faiz”, “yırçı” və “yırar” yerinə “müqənni” və “xanəndə”, “uydu” yerinə “peyk”, “aday” yerinə Farscada adaqlı anlamında işlədilən “namzəd”, “başkənd” yerinə “paytaxt”, “göstəri” yerinə “nümayiş”, “öyrənci” yerinə Farscada mollaxana məktəblərində oxuyan anlamında olan “tələbə”, “oxul” yerinə mollaxana anlamında olan “məktəb” bu kimi uyqunsuz olan degilərdən bir neçəsidir.

Aşırı uzun olan törətilər: Azərbaycancada daha yığcam və qıssa degilər yerinə, gənəldə əlverişsiz olan aşırı uzun degilər işlətməyə meyil vardır:

Örnəin “ək” yerinə daha uzun olan “şəkilçi”, “duraq” yerinə “dayanacaq”, “darqınc” yerinə “huzursuzluq”, “adıl” (zəmir) yerinə “əvəzlik”, “qızılay” yerinə “qırmızı aypara”, “tarım” yerinə “kənd təsərrüfatı”, “ayrım” yerinə “ayrı seçkilik”, “özgün” yerinә daha uzun olan “özünә mәxsus”...

Yanlış yeni törəti (neolojism) yapımı: Azərbaycan görkül dilində bir sıra yanlış degi törədilmişdir:

“Uluslararası” anlamında və “Beynəlxalq” biçimində bir degi törədilmişdir. Bu törətinin doğrusu “Beynəlxalqlar” (Beynəlmiləl kimi) olmalı idi.

“Mümkünsüz” biçimində və “olanaqsız” anlamında bir degi törədilibidir. Bu yapı yanlışdır və doğru degi “İmkansız” olmalı idi.

“Əsəbləşmәk” biçimində və “sinirlәnmәk” anlamında bir degi törədilibidir. Bu yapı yanlışdır və doğru degi “әsəbiləşmәk” olmalı idi.

beynəlxalq (uluslararası, beynəlxalq), әsəbləşmәk (sinirlәnmәk, әsəbiləşmәk), mümkünsüz (olanaqsız, imkansız)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Qurumların “Adına” kəliməsi artırılaraq yapılan uyqunsuz adları: Azərbaycan Buduncunda qurumları ünlü bir şəxsiyət adı ilə adlandıranda, “Adına” degisi ayrıca o qurumun adına artırılır. Bu uyqulama, gərəksiz olmaqla birlikdə, adın uzunlaşmasına nədən olur. Örnəyin “Nəsimi Dilçilik İnstitutu” yerinə “Nəsimi Adına Dilçilik İnstitutu” deyilir. Oysa “Nəsimi Dilçilik İnstitutu”ndan hamı qolyaca buranın Nəsim’in deyil, Nəsimi adına adlandırılmış bir qurum olduğunu başadüşür və “Adına”degisinin ayrıca artırılmasına gərək qalmır, “Atatürk Dil və Tarix Qurumu” adında olduğu kimi.

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu (Nəsimi Dilçilik İnstitutu), M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası (M. Maqomayev Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası), Heydər Əliyev adına Bakı Beynəlxalq Aeroportu (Heydər Əliyev Bakı Uluslararası Havaalanı), M.Mirqasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanası (M. Mirqasımov Respublika Kilinik Sayrıevi)

=========================================

Sözdağarcığı Sorunları

=========================================

Azərbaycanca dilində bir yandan Türkcənin quralları əsasında yenidegilər (neolojismlər) törətmə sürəci durdurulmuş, bir yandan da dilimizdə var olan çox sayıda Türkcə degi, özbaşınalıqla bayrı damqası yiyərək yazılı və danışıq dillərindən dışlanmışdır. Beləcə bu iki yöntəmlə yoxsullaşan dilimiz, yabancı Fars, Ərəb və Rus dilləri qabağında savunmasız bıraxılaraq onlardan gələn degilərin axınına (hucumuna) uğratılmışdır. Bunun sonucunda isə bugün Azərbaycan Buduncunun yazılı və tuğralı dili - xalqın varsıl və köklü dilinin tərsinə - bütün çınbilim, jurnalism, görksöz, bilim, uzluq, .... alanlarında tıxabasa və ölçüsüz bir biçimdə Farsca, Ərəbcə və Rusca sözcüklərlə doldudur. Bu dilin Güney’ə özgün Türkcə degilər, özəlliklə yenicə törədilmiş kəlimələr açısından, verəbiləcəyi, qazandırabiləcəyi bir şey yoxdur:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Farsca ilgəçləri qullanmaq: Azərbaycandada Türkcə yerinə, Farsca ilgəçlərin işlədilməsi, bu dilin dərindən soysuzlaşma və pozulmağa üz tutduğunun ən önəmli qanıtıdır. Bu dildə yaxlaşıq bütün ilgəçlər, Farsca kökənlidir. Bunların yerinə Türkcə var olanlar qullanılmadığı kimi, yenilərinin törədilməsinə də önəm verilməmişdir.

bahəm (birgə, birlikdə), bundan əlavə (artı, ək olaraq), çünki (uçra), halbuki (oysa), həmçinin (bir də, habelə), hərgah (qalı), istiqamətdə (doğrultuda), munasibətilə (dolayısıyla), nəinki (deyil), xeyli (çox), yaxud (azı)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Türkcə degilərin yerinə gərəksizcə Rusca sözcüklər işlətmək: Azərbaycancada dilimizdə qarşılıqları olduğu halda, gərəksiz yerə çox sayıda Rus-Avrupa qaynaqlı degilər işlədilir, bu isə dilimizi yoxsullaşdırır:

aksiya (eyləm), aktual (güncəl), alpinist (dağçı), aparat (ayqıt), aptek (əmçi), astronomiya (göybilimi), avanqard (öncü), destruktiv (yıxıcı), diametr (çap), diaqnoz (tanı), direktor (yönətmən), diskont (indirim), diviziya (tümən), efekt (etgi), ekstremizm (aşırılıq), ekvivalent (eşdəyər), elastik (əsnək), etnologiya (budunbilim), fauna (doğay, direy), fonetika (səsbilim), form (biçim), harmoniya (uyum), histologiya (toxubilim), improvizasiya (doğaç), informasiya (bilgi), instinkt (içgüdü), investisiya (yatırım), jurnal (dərgi), komissiya (qurum), konservativ (tutucu), konstitusiya (anayasa), krılo (çamırlıq), krossvord (bulmaca), kurort (qaplıca), marşrut (dolmuş), material (gərəç), memuar (anıt), modern (yenicil), monopoliya (təkəl), narkotik (uyuşdurucu), nevrologiya (sinirbilim), okeanoqrafiya (dənizbilim), orbit (yörüngə), original (özgün), pansion (yatılı), paralel (qoşut), paştet (əzmə), piroq (börək), planet (gəzəgən), plomb (dolqu), plüralizm (çoxulçuluq), pоеmа (qoşaq), pоеziyа (qoşuq), prinsip (ilkə), problem (sorun), profilaktik (önləyici), prokuror (savcı), qalstuk (boyunbağı), qrammatika (dilbilgisi), radiasiya (ışınım), radius (yarıçap), reaksiya (təpki), respublika (budunc), resenziya (ələşdiri), seysmologiya (tərpəm bilimi), sinonim (eşanlamlı), sistem (düzgə), situasiya (durum), stajer (yetişmən), struktur (yapı), terapiya (toxtatı), treninq (eyitim), velosiped (yelatı), vizual (görsәl), xroniki (sürəgən),

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Gərəksiz yerə işlədilən Farsca və Ərəbcə sözcüklər: Azərbaycan Buduncunun görkül və yazılı dilində Türkcəmizdə - həm görkül bətiklərimizdə və həm budun dilində - var olan yüzlərcə, minlərcə deginin yerinə Farsca və Ərəbcə sözcükləri işlətmək gənəl bir qural və köklənmiş bir dəb-özənti halına gəlmişdir:

abidə (anıt), alim (bilgin), aşkar (aydın), avadanlıq (bayındırlıq), ахırıncı (sonuncu), ахırlаrındа (sonlarında), bərаbər (birgə, birlikdə), bəyanat (deməc), cavab (yanıt), dаvаmiyyət (sürəklilik), daxili (iç), digər (başqa, ötəki), düşmən (yağı), еlm (bilim), əhаtəli (qapsamlı), əhəmiyyət (önəm), əhəmiyyətli (önəmli), əleyh (qarşı), əmin (arxayın), ənənə (gələnək), ətraf (çevrə), əyani (açıqca), faiz (yüzdə), fikr (düşüncə), günah (suç), güzəran (geçim), hаdisə (olay), həyat (yaşam), hiss (duyu), hissə (pay, bölük), hörmət (sayqı), inkаrеdilməz (danılmaz), inkişaf (gəlişim), istehsal (ürәtim), istintaq (soruşdurma), istiqraz (borclanma), kаmаn (yay), kəmər (qayış), kənar (qıraq), kifаyət (yetər, yetərli), matəm (yas), məhəbbət (sevi), məhz (yalnız, iştə), məhlul (çözәlti), məktəb (oxul), məna (anlam), mənbə (qaynaq), məqsəd (amac, erək), mərasim (törən), mərtəbə (qat), məsələ (sorun), məşhur (ünlü, adlım), mərtəbə (qat), mətbuat (basın), mətləb (qonu), məxfi (gizli), mis (paxır), möhtəşəm (görkəmli), mövqe (qonum), müasir (çağdaş), müdrik (bilgə), müəllim (öyrətmən), münaqişə (çəkişmə), mübadilə (deyiş-toqquş), müdərris (oxutman), müddət (sürə), müəssisə (qurum), müharibə (savaş), mühаsirə (quşatma), mühit (çevrə), müqabilində (qarşılığında), müraciət (başvuru), müşahidəçi (gözləmçi), mütəfəkkir (düşünür), mütərəqqi (ilərici), mütəхəssis (uzman), mütləq (salt), müvаfiq (uyqun), müvəffəqiyyət (başarı), müvəqqəti (geçici), nailiyyət (qazanım), namizəd (aday), nazirlik (baxanlıq), nəhəng (qocaman), nəsihət (öyüd), nəticə (sonuc), nizə (süngü), nümayiş (göstəri), pаdşаh (xaqan), pаytахt (başkənd), prоsеs (sürəc), pul (aqça), qanunsuz (yasadışı), qədər (dək, dənli), qələbə (utqu), qiymətli (dəyərli), qüvvə (güc), sabiq (geçmiş), sahə (alan), saziş (anlaşma), səhhət (sağlıq), sәhim (pay), səhiyyə (sağlıq), səhv (yanılqı), sənəd (bəlgə), səy (çaba), səyyah (gəzgin), sitаyiş (övgü), sual (soru), sülh (barış), şərik (ortaq), şərq (doğu), şərt (qoşul), təbiət (doğa), tədqiqаt (incələmə), təfərrüаt (ayrıntı), təhlükəsizlik (güvənlik), təkаmül (evrim), tələbə (öyrənci), tərcümə (çeviri), təsir (etki), təşəbbüs (girişim), təхminən (yaxlaşıq), təyyarə (uçaq), töhfə (sovqat), üzv (üyə), vəziyyət (durum), хаrici (dış), xatirə (anı), xərçəng (yengeç), xәstә (sayrı), хətа (yanlış), xizək (qayaq), xoşbəxt (mutlu), хudbin (məncil), yаddаş (bəllək), zəfər (utqu), zəlzələ (tərpəm), zəruri (gərəkli)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Türkcəsi var olan eyləmliklər (məsdər) yerinə Farsca eyləmlər: Türkcə özəlliklə sayıları yüzminləri aşmış eyləmləri ilə ünlü bir dildir. Ancaq Azərbaycancada, dilimizdə var olan Türkcə eyləmliklər dışlanaraq, onların yerinə Fars və Ərəb sözcüklərdən oluşmuş birləşik məsdərlər işlədilir:

- Gərəksiz olan biləşik eyləmlər (mürəkkəb fe’llər): Azərbaycancada, Türkcədə var olan çoxu yalın (sadə) eyləmliklər yerinə, Farsca və Ərəbcə sözcüklərdən oluşmuş bir sıra biləşik qarma fe’llər işlədilir. Bunların çoxu doğrudan Fars dilindən alıntı-çeviridir:

bərpa etmək (dikәltmәk), bəxş etmək (bağışlamaq), dахil оlmaq (girmək), əhatə etmək (qapsamaq), əks оlunmaq (yansımaq), əksini tаpmaq (yanqılanmaq), fəаliyyət göstərmək (çalışmaq), fəxr etmək (qıvanmaq), hеsаb еtmək (saymaq), həll etmək (çözmək), həsr etmək (adamaq), həyata keçirmək (gerçəkləşdirmək), ilhamlanmaq (əsinlənmək), imtina etmək (boyun qaçırmaq), istehsal etmək (ürətmək), iştirak etmək (qatılmaq), ithaf etmək (armağan etmək), izah etmək (açıqlamaq), mühаcirət еtmək (köçmək), müəyyən etmək (bəlirləmək), nəşr еtmək (yayınlamaq), sübut etmək (qanıtlamaq), təsis еtmək (qurmaq), tədqiq еtmək (incələmək), təngnəfəs olmaq (bunalmaq), təqdim etmək (sunmaq), təşkil etmək (oluşdurmaq), tətbiq etmək (uyqulamaq), vаqе оlmaq (bulunmaq), xəbərdarlıq etmək (uyarmaq), zənn etmək (sanmaq), ……

- Türkcə əkli Farsca Ərəbcə fe’llər: Bir sıra durumlarda var olan Türkcə eyləmlikləri işlətmək yerinə, Ərəbcə və Farsca köklərə Türkcə əklər artırılaraq gərəksiz yeni məsdərlər törədilmişdir:

aşkarlanmaq (aydınlanmaq), bəhrələnmək (yararlanmaq), əlaqələndirmək (ilgiləndirmək), əzizləmək (ağırlamaq), fikirləşmək (düşünmәk), fоrmаlаşmaq (biçimlənmək), kifayətlənmək (yetinmək), mənzillənmək (qonuşlanmaq), məskunlаşmaq (yerləşmək), müqəddəsləşmək (qutsallaşmaq), nəticələnmək (sonuclanmaq), qidаlаnmaq (bəslənmək), qiymətləndirmək (dəyərləndirmək), rastlaşmaq (qarşılaşmaq), rеаllаşmаq (gerçəkləşmək), sadalamaq (səsləndirmək), təqsirlənmək (suçlanmaq), xahiş etmək (ötünmək), xatırlamaq (anmaq), ……

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Yerləşmiş Farsca sözlər: Azərbaycancada Türkcə olaraq görülən bir sıra yerləşmiş Farsca sözlər vardır. Farsca kökənli olan “Çirkin”, “Dəstək- Dəstəkləmək” və “Zəngin” kəlimələri bunlardan bir neçəsidir. Bunların yerinə Türkcə olan sırasıyla “Görksüz” (Görklü = gözəl), “Umuqlamaq” (Umuq = dəstək) və “Varsıl” (Yoxsul kimi) sözcükləri işlədiləbilər.

Çirkin (görksüz), dəstəkləmək (umuqlamaq), zəngin (varsıl)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Türkcə əkli Farsca-Ərəbcə qarma törəti sözlər: Azərbaycancada daha qıssa və daha görklü olan doğma Türkcə degiləri işlətmək yerinə, Türkcə əklərin yardımı ilə Farsca və Ərəbcə köklərdən yeni sözcük yapımı və işlədilməsinə üstünlük verilir.

1- “-lik” əki ilə:

həmrəylik (dayanışma), müxtəliflik (çeşitlilik), mövcudluq (varlıq), rəhbərlik (başxanlıq), səfirlik (elçilik),

2- “-çi” əki ilə:

bələdçi (qılavuz), mühafizəçi (qoruma), müşahidəçi (gözləmçi), numayişçi (göstәrici), təqaüdçü (əməkli), tərcüməçi (çevirmən)

3- “-li” əki ilə:

mübahisəli (tartışmalı), təsirli (etgili)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Farsca kəlimə-əkləri qullanmaq: Azərbaycan Buduncunda “yenidegilər” (neolojismlər) törədərkən, baş vurulan yöntəmlərin biri də, Türkcə ək və degilər yerinə çox geniş ölçüdə hətta ölçüsüz bir biçimdə Farsca sözcük və əklərdən yararlanmaqdır. Bu isə bütünüylə dilimizin gəlişim, sağlamlıq və bütünlüyünə tərs olan bir tutumdur.

Farsca önəklər:

“Na-“ və “Bi-“ önəkləri: Bu Farsca önəklərinin Türkcədəki qarşılığı “-siz” sonəkidir. Ancaq bir çox durumda bu sonəklə yeni degi yapmağa gərək yoxdur, uçra Türkcəmizdə ilgili sözü qarşılayacaq özgün kök degilər vardır:

biabır (abırsız), bitərəf (çəkinsər), nadinc (darqınc), nahaq (haqsız), naməlum (bəlirsiz), narahat (rahatsız), natəmiz (kifir, pis, kirli)

“Həm-“:

həmfikir (dayanışıq), həmkar (əməkdaş), həmkəndli (kənddəş), həmrəylik (dayanışma),

Başqa Farsca önəklər: Azərbaycan Cumhuriyəti dilində, degi yapımında “bəd-“, “kəm-“, “sər-“, “xoş-“ kimi başqa bir sıra Farsca önəklər də işlədilir:

bədxassəli, kəmşirin, sərlövhə, sərnişin, xoşagəlməz (dadsız), xoşbəxt (mutlu, qutlu)

Farsca sonəklər:

“-i" əki: Bunların çoxu doğrudan Fars dilindən alıntıdır:

bənövşəyi (ipgil), çəhrayı (al), dünyəvi (bundalı), gəncəvi (Gəncəli), ilxani (İlxanlı), qəhvəyi (qonur), qəznəvi (Qəznəli), səciyyəvi (özyapı), səcuqi (Səlcuqlu), şaquli (dikey), üfüqi (yatay)

“-xana” (xânə): Farsca olan bu sözcüyün çoxlu tərkiblərdəki Türkcə qarşılığı “-evi”dir.

heyvanxana (ılxıevi), ibadətxana (tapınaq), kitаbхаnа (pitikevi), mehmanxana (qonuqevi), mərizхаnа (sayrıevi), meyxana (çaxırevi), quşxana (quşevi, quşluq), rəsədxana (gözləmevi), yeməkxana (yeməkevi, yegievi)

“-şünas” (şenas): Farsca olan bu sözcüyün çoxlu tərkiblərdə Türkcə qarşılığı “-çi” vəya “-bilimci”dir.

dilşünas (dilçi, dilbilimçi), nəbаtаtşünаs (bitkibilimçi), sənətşünаs (uzluqçu, uzluqbilimçi), şərqşünаs (doğubilimçi), təbiətşünаs (doğabilimçi), .....

“-kar”: Farsca kar əkindən yararlanaraq törədilmiş bu degilərin bir bölümü, doğrudan Farscadan alınmış, ötəki bölümü isə Azərbaycancaya özəldir və Farscanın özündə bilə işlədilmir:

cinayətkar (câni), fədakarlıq (özveri), günahkar (suçlu), həvəskar (özəngən), inadkar (danqaz), peşəkar (uzman), sənətkar (uzlu), təcavüzkar (saldırqan), təşbbüskar (girişimci), təvazökar (alçaqkönüllü), xəyanətkar (satqın), xilaskar (qurtarıcı), …..

“-dar”: Bu Farsca əkin Türkcədəki qarşılığı “-li”dir.

cazibədar (çәkici), әlamətdar (bәlirgin bәlli), əlаqədаr (ilgili), әməkdar (әmәkçi), məhsuldar (verimli), minnətdar (könülborclu), səhimdar (), xəbərdarlıq (uyarı), ….

“-vari” (vâri): Bu Farsca əkin Türkcədəki qarşılığı “-imsi”, “-si”, “-imtil”dir.

Buynuzvari (boynuzumsu), qalxanvari (qalxansı), silsiləvari (ardışıq), yüngülvari (yüngül), üzükvari (üzükümsü),….

“-keş”:

tərəfkeş (yanlı), zəhmətkеş (əməkçi), qayğıkeş (qayqılı), təəssübkeş (), …..

Başqa Farsca sonəklər: Azərbaycancada yuxarıda sıralananlardan başqa, yeni sözcük yapımında “-xor”, “-deh,” “-gah”, “-pəz”, “-namə”, “-pərvər”, “-pərəst”, “-gər”, “-güzar”, “-bəxş” , “-amiz”, “-avər” kimi çox sayıda Farsca söz, ək olaraq - Türkcə qarşılıqları var ikən - qullanılır:

aşpaz (aşçı), atəşpərəstlik (odatapan), cаdugərlik (büyücü), cavabdeh (sorumlu), cəngavər (alp), düzəngah (ova), әsraramiz (gizәmli), işgüzar, kargər (işçi), müftəxor (bələşçi), müraciətnamə (diləkçə), nəyşəxor (bağımlı), qənaətbəxş (inandırıcı), qonaqpərvər (qonaqsevər), tərəqqipərvər (ilərici), xaçpərəst (xaçlı)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Türkcə “-cıq” yerinə Farsca “-ça”nı işlətmək: Azərbaycan görkül dilində Farsca “-ça” əkindən geniş ölçüdə yararlanılmışdır. (“-ça” əkinin Türkcə olduğu önə sürülmüşsə də, çoxunluq onun Farsca kökənli olduğuna inanır.) Oysa bu əkin yerinə qolayca “-cıq” əki qullanılabilər

kitаbçа (kitabcıq)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Farsca-Ərəbcə-Türkcə hibridlər: Bir sıra durumlarda Türkcəmizdə özgün və görklü qarşılıqları bulunmasının tabası, gərəksiz yerə Azərbaycancada Farsca-Ərəbcə-Türkcə qarışımı degilər törədilmişdir. Örnəyin “dayanışma” anlamında olan “həmrəylik” (Farsca “həm”, Ərəbcə “rəy”, Türkcə “-lik”), “çoxyönlü” anlamında olan “hərtərəfli” (Farsca “hər”, Ərəbcə “tərəf”, Türkcə “-li”), “yurdsevər” anlamında “vətənpərvərlik” (Ərəbcə “vətən”, Farsca “pərvər”, Türkcə “-lik”), “ötə yandan” anlamında olan “digər tərəfdən” (Farsca “digər”, Ərəbcə “tərəf”, Türkcə “-dən”) bu yöntəmlə törədilmişdir.

Digərtərəfdən (ötə yandan), həmrəylik (dayanışma), hərtərəfli (çoxyönlü), radioqəbuledici (alıcı), vətənpərvərlik (yurdsevərlik), özünəməxsus (özgün)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Təməl sözcüklər üçün işlədilən Farsca-Rusca degilər: Azərbaycan görkül və tuğralı dilində, təməl sözcüklər Farsca və Rusca eliyi altındadır. Örnəyin Azərbaycanca adlandırılan qarma dildə, Türkcəsi var olan ılxı (heyvan) adlarından (“aslan” yerinə “şer”, “qaflan” yerinə “pələng”, “bars” yerinə “bəbir”, “doğan” yerinə “şahin”), boyalardan (“qonur” yerinə “qəhvəyi”, “ipgil” yerinə “bənövşəyi”, “al” yerinə “çəhrayı”), günlük yaşamda ən çox işlədilən kəlimələrə dək (“evet” yerinə Farsca “bəli”, “Tanrı qorusun” yerinə “xudahafiz”), hamısı Farsca, Farsca-Ərəbcə azı Ruscadır.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Yeddicə (həftə) günləri, ay və sanır (burc) adları: Bölgə və budunumuz arasında çeşitli və köklü Türk yimləri vardır. Ancaq bağılsız Azərbaycan Buduncunda işlədilən tuğralı yim (təqvim), bunlarla ilgili olmayıb, ķoloniyal və Rus-Xırıstıyan kültürünə ayid bir yimdir. Quzey Azərbaycanda Rus-Xırıstıyan yimini işlətmək və Türk yimlərini qullanmamaq; yenicillik, yüksəklik, evrənsəllik və Pantürkismlə savaşım olaraq sanılır. Azərbaycan Buduncu yimində bütün ayların adları Rusca və yeddicə ilə başqa bir sıra önəmli günlərin adları da Farsca, azı Farsca-Ərəbcədir. Bu yim hər çeşit ulusal kimlik, Türklük izi və Azərbaycanlılıq bəlirtisindən yoxsundur. Azərbaycan Buduncu bu açıdan Güney və İran Türklüyü üçün ülgü və örnək olabilməz və orada işlək olan ķoloniyal Rus-Xırıstıyan yimi İranda xalqa təhmil edilən ķoloniyal Fars-Zərdüşt yimi kimi, Türk budunu və Güney Azərbaycan’ın yimi olmayıb və olmayacaqdır.

Aşağıda Türkcə yeddicə günləri, ay, burc və oniki ılxılı Türk yimi ilə Azərbaycan Buduncunda işlədilən bunların Farsca-Ərəbcə-Rusca qarma qarşılıqları verilmişdir:

Yeddicə günləri:

Başgün) bazaar ertəsi), Tozgün) çərşənbə axşamı), Odgün) çərşənbə), Ortagün) cümə axşamı), Yeygün) cümə), Elgün) şənbə), Aragün ) bazar)

Ay adları:

Ocaq) yanvar(, Boz) fevral), Yelin) mart), Qıraçan) aprel), Köç) may), Çiçək) iyun), Oraq) iyul), Biçin) avqust), Sıxman) sentiyabr), Əkim) oktiyabr), Ulusoyuq) noyabr), Aralıq) dekabr)

Dönəncə adları:

Yay (Bahar, İlkbahar), Yaz, Güz (Payız, Sonbahar), Qış

Burc adları (ayırac içindəkilər Ərəbcə, Farsca və Latınca qarşılıqlardır):

Qoç (ariesحمل، بره، ), Boğa (taurusثور، گاو، ), İkizlər (geminiجوزا، دوپيكر، ), Yengeç (cancerسرطان، خرچنگ، ), Aslan (leoاسد، شير، ), Başaq (virgioسنبله، خوشه، ), Ülgü (libraميزان، ترازو، ), Çayan (scorpioعقرب، كژدم، ), Oxçu (saggitariusقوس، كمان، ), Oğlaq (capricorn جدي، بزغاله،), Qova (aquariusدلو، دول، ), Balıq (piscesحوت، ماهي، )

Oniki ılxılı Türk yimi (ayırac içindəkilər Farsca və İngilizcə qarşılıqlardır):

Sıçan (ratموش ), Sığır (oxگاونر ), Bars (يوزپلنگ tiger), Dovşan (خرگوش rabbit), Kəltə (مارمولك dragon), İlan (snakeمار ), Yunt (horseاسب ), Qoyun (ramگوسفند ), Piçin (monkeyميمون ), Toyuq ( مرغ خانگي rooster), İt (dogسگ ), Donuz (pigخوك )

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Bayramların adları: Azərbaycan Buduncunda bayram adlarının bir çoxu Farsca azı Ərəbcədir. Bu sorun Güneydə də yaşanmaqdadır. Oysa bayramların adları kəsinliklə Türkcə və Türkcə dilbilgisi qurallarına uyqun olmalıdır. Bayram adlarının Türkcəsi var olmasa bilə, Türkcə qarşılıqlarının törədilməsinə çaba göstərilməlidir:

Ərgənəqon Bayramı (Novruz Bayramı), Adaq Bayramı (Qurban Bayramı), Odgünü Sürü (Çərşənbəsuri), Orucluq Bayramı (Fitr Bayramı), Gəzi Günü (Sizdəhbedər), Qırxca (Çillə), Dayanışma Günü (Həmrəylik Günü).....

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

Milli olmayan soyadları düzgəsi (sistemi): Gənəlliklə hər bir ulusun soyadları düzgəsinin kökü, o ulusun dili, budun bilimi, ötəyi, söyləncələri (mifləri) və əkincində olub; pisiķoloji, ruhiyyat və ona hâkim olan siyasi və dəyərlər düzgəsini yansıtmaqdadır. Türk budunun soyadlar düzgəsi də, bu xalqın öz dil və əkincinə sayqı, sevgi və vurqunluğunun ürünü və qalıtıdır. Bu düzgə Türk dilinin çox geniş olan olanaqlarından yararlanaraq, uzun bir ötəkdə yaranmış və Türk budunun yaşadığı bölgə, gələnək, inanc və ulusal dəblərinə uyqunluq və uyum içində dəyişim və gəlişimə uğramışdır. Ancaq bu varsıl soyadları düzgəsi, Quzey Azərbaycanda geçən son iki yüzildə doğal olmayan yapay nədənlərdən dolayı, tərkcə öz Türk ulusal özəlliyini itirmişdir. Azərbaycan Buduncunda soyadları düzgəsinin Türk özəlliyini itirmə sürəci o dənli genişdir ki dışarıdan baxan yansız bir gözləmci və araşdırmacının, burada yaşayan xalqın soyadlarına baxaraq, onun ulusal və Türk kimliyini anlaması mümükün deyildir.

Azərbaycan Buduncunda soyadları düzgəsi kəsinliklə milli özəlliklər və də görklülükdən (estetizmdən) yoxsundur. Bu düzgədə soyadları, gənəldə kök kəliməyə Ruscadan alınmış –ov, -ev azı Farscadan alınmış -zadə artırılaraq əldə edilir. Örnəyin Əliyev, Mərdanov, Əlizadə. İşlədilən kökadların mütləq çoxunluğu da Türkcə yox, bəlkə Ərəbcə, Farsca (hətta Paniranismi çağrışdıran bir sıra adlar örnəyin Daryuş, Pərviz, Zərdüşt, Səyavuş...) və son zamanlarda Ruscadır. Türk kimliyi açısından hər çeşit millilikdən yoxsun və dil ilə görklülük baxımlarından yoxsul olan bu ilkəl düzgə, kəsinliklə Güney Azərbaycandakı soyadları üçün örnək və ülgü alınmamalıdır.

Sözlük

Abece: Əlifba

Ad tamlaması: İzâfi tərkib

Alan: Sâhə

Arasıra: Bə’zən

Aşal: Rütbə

Axın: Hucum

Ayırac: Parantez

Ayrıq: Fərqli

Azı: Ya da, vəya, yâxud

Bağılsız: Müstəqil

Bağılsızlıq: İstiqlal

Bayrı: Arxayik

Belin: Təhlükə

Bətik: Mətin

Biçik: Hərf

Biçim: Şəkil, form

Bilə: Hətta

Biləşik: Mürəkkəb

Budunbilim: Folķlor

Budunc: Cumhuriyət, Respubliķa

Bügüş: Fəlsəfə

Bundalı: Sekular

Çağdaş: Muâsir

Çınbilimi: Huquq

Çoxul: Cəm

Çoxunluq: Əksəriyyət

Degi: Kəlimə

Denətim: Ķontrol

Denəyim: Təcrübə

Dənli: Qədər

Dilbilgisi: Qıramer, qıramatika

Dirgili: Canlı

Dönəncə: Mevsim

Dura: Nüqtə

Düyüm: Üqdə

Düzgə: Sistem

Əkinc: Kültür

Eldəm: Lâyik

Elik etmək: İstila etmək

Elik: İstila

Ərklət: Dövlət

Eyləm: Fe’l, aksiya

Eyləmlik: Məsdər

Gəniz: Nazal, burundan

Gərəksinim: Ehtiyac

Ginələmək: Təkrar etmək

Görklülük: Estetizm

Görksöz: Ədəbiyat

Görksüz: Çirkin

Görkül: Ədəbi

Gücəm: Zülüm

İdi: Heç

İlkəl: İbtidâyi, bədəvi

Ilxı: Heyvan

İm: İşârət

İrim: Diqqət

İrimləşdirmək: Dəqiqləşdirmək

İtəkləmək: Təhmil etmək

İtəm: Zərər

İzlənc: Pıroqram

Kəsinliklə: Mütləqən

Kəsmə: Apastrof

Kip: Qalıb

Kökləşik: Ķılasik

Ölçüt: Me’yar

Örnəyin: Misal üçün

Ötək: Târix

Oynam: Rol

Oysa: Halbuki

Özgü: Xas, məxsus

Özgün: Əsil

Qalıt: Miras

Qanıt: Subut

Qarma: Hibrid

Qarmaşa: Ķompleķs

Qolay: âsân

Quraşdırım: Teķnoloji

Salıq: Xəbər

Sanır: Burc

Sayrılıq: Xəstəlik

Səsbilimi: Fonetik

Sömürgəçilik: Ķoloniyalism, iste’mar

Söyləncə: Mif, usturə

Soysop: Sülâlə

Tabası: Rəğmən

Tablamaq: Qəbul etmək

Tasarı: Tərh, Pılan

Taxma ad: Ləqəb

Tayın: Eyni

Tayınca: Eynən

Təkil: Müfrəd

Təməl: Əsas

Tərkcə: Sür’ətli

Tikəl: Qismi

Topar: Dəstə, Qurup

Tuğralı: Rəsmi

Ucqaroba: Diyaspora

Uçra: Çünkü

Ülgü: Örnək, model

Ürkən: Həmişə, hər zaman

Uyqarlıq: Mədəniyət

Uyqunluq

Uyum: Harmoni

Üzərində: Haqqında

Uzluq: Sənət

Varsıl: Zəngin

Vurqun: Heyran

Xaqan: Şah

Yalın: Sâdə

Yapmaca: Sün’i

Yarar: Fayda

Yazım: Ortoqrafi

Yeddicə: Həftə

Yekə: Süper, meqa, hayper

Yenicil: Modern

Yenidegi: Neolojism

Yerində: Haqlı

Yetirim: Təbliğ, Pıropaqanda

Yim: Təqvim

Yiyə: Sâhib

Yönətgi: Siyasət

Yoxsul: Fəqir

Yoxsun: Məhrum

================